# Eindexamen Biologie HAVO 2013 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2013/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2013
tijdvak 1
donderdag 23 mei
13.30 - 16.30 uur
biologie
Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Dit examen bestaat uit 43 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 79 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen worden.

Als bij een open vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden
aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of
berekening ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

HA-1018-a-13-1-0

### Pagina 2

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

Maarten van der Weijden op grote hoogte

Hoogtetenten voorzien in een behoefte. Op de website van een Amerikaanse fabrikant staan tientallen namen van topsporters die ermee hebben gewerkt, onder wie Lance Armstrong en Joey Cheek. Ook verschillende Nederlanders hebben er de afgelopen tien jaar gedurende korte of langere tijd mee geëxperimenteerd. Maarten van der Weijden is de eerste Olympisch zwemkampioen die openlijk spreekt over het nut van kunstmatige hoogte. In zijn slaapkamer staat een tent die de luchtsamenstelling op verschillende hoogten kan simuleren, een zogenaamde hoogtetent. Als de ritsen van het doorzichtige tentdoek gesloten zijn, waant het lichaam van Maarten zich op 2500 meter hoogte. De luchtsamenstelling kan met een computer worden ingesteld waarbij een hoogte van 2000 - 5000 meter (zie afbeelding 2) kan worden gesimuleerd.

afbeelding 1

[FIGUUR: Een man in een nauwsluitend sportpak, met op het hoofd het woord 'NED'. De man heeft een vergrote weergave van een long en een bot op zijn lichaam getekend. Een ingezoomde cirkel toont een stapel pillen.]

HA-1018-a-13-1-o 2 / 27 lees verder ►►►

### Pagina 3

afbeelding 2
Hoogtebereik
Maarten van der Weijden kan zijn
generator afstellen op hoogtes
tussen 2.000 en 5.000 meter.
4.850 m
Mont Blanc 4.808 m
Zuurstofgehalte 11,3%
2.450 m
Hoogtestage
zuurstofgehalte 15,4%
Mont Ventoux 1.912 m
0 m
Eindhoven
De belangstelling van topsporters voor hoogtetenten verbaast
sportfysiologen niet. Gebruik van hoogtetenten biedt vele voordelen. De
sporters hoeven hun eigen omgeving niet in te ruilen voor bergen. Het is
goedkoper dan steeds op trainingskamp gaan. Ze kunnen zelf de exacte
'hoogte' instellen. Dat is nuttig, want ieder mens reageert anders op een
lage zuurstofconcentratie. En ze kunnen 'hoog rusten en laag trainen',
zoals het in sportjargon heet.
Volgens die methode, die ook door Maarten van der Weijden met succes
werd gevolgd, rusten sporters op hoogte. Ze trainen daarentegen in de
omgeving die ze gewend zijn, op zeeniveau.
In afbeelding 3 staat de samenstelling van de lucht, zoals je die in een
hoogtetent kunt instellen, in een schema weergegeven. Links op
zeeniveau, rechts hoog in de bergen.

afbeelding 3
Simulatie hoogtestage
Samenstelling lucht
op zeeniveau
Edelgassen, een
sterk wisselende
hoeveelheid
waterdamp (0-7%)
en koolstofdioxide
1%
Zuurstof
21%
Samenstelling lucht
van hoogteapparaat
Edelgassen, een
sterk wisselende
hoeveelheid
waterdamp (0-7%)
en koolstofdioxide
1%
Zuurstof
10-15%
1p 1 Van welk gas of van welke gassen neemt de concentratie op grotere
hoogte in verhouding tot zeeniveau toe bij de simulatie in de tent?

HA-1018-a-13-1-o
3 / 27
lees verder

### Pagina 4

In het lichaam van Maarten treedt tijdens de simulatie een aantal
veranderingen op:
1 een verhoogde productie van rode bloedcellen in het beenmerg;
2 een verandering van de hoeveelheid zuurstof in de longblaasjes;
3 een verandering van de afgifte van het hormoon EPO (erytropoëtine)
door de nieren;
4 een aanpassing van het vervoer van zuurstof door de bloedbaan naar
de spieren.
Deze gebeurtenissen zijn via oorzaak en gevolg met elkaar verbonden.
2p 2 Welke nummers geven de juiste volgorde van oorzaak en gevolg weer?
A 1 - 2 - 3 - 4
B 2 - 3 - 4 - 1
C 2 - 3 - 1 - 4
D 3 - 2 - 1 - 4
E 3 - 1 - 2 - 4
F 4 - 1 - 2 - 3
Een rode bloedcel gaat na productie in het rechterdijbeen naar de spieren
in de linkerkuit.
2p 3 Hoe vaak passeert deze rode bloedcel, via de kortste route door de
bloedbaan, de rechter harthelft?
En hoe vaak de linker harthelft?
rechter harthelft linker harthelft
A 0 1
B 1 1
C 2 1
D 2 2
Rode bloedcellen hebben een aantal kenmerken, waardoor deze zich
onderscheiden van de meeste andere menselijke cellen:
1 een groot oppervlak ten opzichte van de inhoud;
2 een hoge concentratie hemoglobine;
3 het ontbreken van DNA.
2p 4 Welke van deze kenmerken bevorderen de snelle opname en afgifte van
O2 in longblaasjes en spieren?
A alleen 1
B alleen 2
C alleen 3
D zowel 1 als 2
E zowel 1 als 3
F zowel 2 als 3
HA-1018-a-13-1-o 4 / 27 lees verder

### Pagina 5

In afbeelding 4 wordt schematisch het verschil in hematocrietwaarde voorgesteld van mensen die wel of geen gebruik maken van de hoogte tent. De hematocrietwaarde is het volume rode bloedcellen per liter bloed in procenten. De hoogste hematocrietwaarde die nog door sportbonden geaccepteerd wordt, staat in de derde kolom.

afbeelding 4
Hematocrietwaarde Van der Weijden in procenten:
Zonder Met Sportgrens:
tent: tent:
20 45 50
tent: tent:
42 45 50
ooooo ooooo ooooo
ooooo ooooo ooooo
ooooo ooooo ooooo
ooooo ooooo ooooo
ooooo ooooo ooooo
ooooo ooooo ooooo

Een hematocrietwaarde van boven de vijftig procent levert
5 gezondheidsproblemen op, doordat het bloed te stroperig wordt.
Welk risico ontstaat dan vooral in de haarvaten?

De hoogtesimulatie leidt tot een andere hematocrietwaarde. Hierdoor kan
bij sportbeoefening een betere prestatie geleverd worden. Spierarbeid
voor één zwemslag vereist een bepaalde hoeveelheid energie.
6 Heeft de gewijzigde hematocrietwaarde van het bloed effect op het
vrijmaken van de energie bij de verbranding van 1 mol glucose?
A Ja, het verbranden van 1 mol glucose kost bij een hoge
hematocrietwaarde meer $O_2$.
B Ja, het verbranden van 1 mol glucose kost bij een hoge
hematocrietwaarde minder $O_2$.
C Nee, het verbranden van 1 mol glucose kost bij een hoge
hematocrietwaarde evenveel $O_2$.

Naast de luchtventilatie moet voor een aanpassing van de hemoglobine-
concentratie ook op de voeding worden gelet.
7 Welk voedingsmiddel levert per 100 gram de grootste bijdrage aan de
opbouw van hemoglobine in het beenmerg?
A biefstuk
B brood
C red bull drank
D spaghetti
E vruchtensap

Sommige sportbeoefenaars vergelijken het gebruik van de hoogtetent als
voorbereiding op betere prestaties met het verboden gebruik van EPO.
8 Geef een argument dat pleit voor het wel toestaan van de hoogtetent.

HA-1018-a-13-1-o 5 / 27 lees verder ►►►


### Pagina 6

Brandmier-man gooit genen van vrouw eruit

Bij veel diersoorten hebben vrouwtjes in hun genotype twee gelijke geslachtschromosomen (XX) en mannetjes twee ongelijke geslachtschromosomen (XY).
Als een eicel bevrucht wordt door een zaadcel met een X-chromosoom ontstaat er na de bevruchting een vrouwelijke nakomeling. Bevat de zaadcel een Y-chromosoom dan ontstaat er een mannelijke nakomeling. Zo is het meestal, maar soms gaat het anders.
Een bekende uitzondering op deze regel is het ontstaan van de verschillende geslachten bij de honingbij. De mannetjes (darren) zijn haploïd en ontstaan uit onbevruchte (haploïde) eicellen, de vrouwtjes (de koninginnen en de werksters) zijn diploïd en ontstaan uit bevruchte (diploïde) eicellen. Afhankelijk van de voeding groeit uit een bevruchte eicel óf een koningin of een werkster. Alleen de koningin kan eieren leggen; de werksters zijn onvruchtbaar. Ook bij veel andere insectensoorten ontstaan op deze wijze de verschillende geslachten.

2p 9 Welke nakomelingen na de paring van een bijenkoningin (♀) en een dar (♂) bevatten de genen van de vader?
A alleen de koninginnen
B alleen de werksters
C de helft van de darren
D alleen de koninginnen en de werksters
E alleen de koninginnen en de helft van de darren
F alleen de werksters en de helft van de darren

De vorming van de verschillende geslachten bij de brandmier (Wasmannia auropunctata) gaat anders dan bij bijen (zie de afbeelding).

[FIGUUR: Stamboom met de voortplanting van de brandmier. Een mannetje (haploïd) produceert zaadcellen. Een koningin (diplod) produceert eicellen. Een bevruchte eicel kan leiden tot een nieuwe koningin of een werkster. Een onbevruchte eicel leidt tot een nieuw mannetje.]

### Pagina 7

De koninginnen van de brandmier brengen nieuwe koninginnen voort,
doordat zij zichzelf kloneren. De werksters ontstaan na bevruchting van
de eicellen van de koninginnen, maar zij zijn zelf onvruchtbaar.
Bij brandmieren komen geen onbevruchte eitjes voor zoals bij de
honingbij. Uit een aantal bevruchte eitjes, die normaal gesproken tot
werkster zouden uitgroeien, wordt het erfelijk materiaal van de koningin
verwijderd. Alleen het erfelijk materiaal van de mannetje blijft over.
Mannetjes verschillen genetisch van elkaar, maar mannelijke
nakomelingen zijn klonen van hun vader.

Op basis van het voortplantingsmechanisme van de brandmier doen twee
leerlingen een uitspraak over de werksters.
Leerling 1: Door de wijze van voortplanten is er erfelyke variatie tussen de
werksters van een kolonie.
Leerling 2: De werksters van één generatie hebben andere genotypen dan
de werksters van de daarop volgende generatie.
2p 10 Welke leerling doet of welke leerlingen doen een juiste uitspraak?
A geen van beide leerlingen
B alleen leerling 1
C alleen leerling 2
D zowel leerling 1 als leerling 2

Bij brandmieren is het gen voor de lichaamskleur geel (b) recessief ten
opzichte van het gen voor bruin (B). Een brandmier koningin is geel. De
mannetjes waarmee ze gepaard heeft zijn bruin.
2p 11 - Geef van elk van de nakomelingen (koninginnen, werksters en
mannetjes) het genotype.
- Geef ook van elk van deze nakomelingen het fenotype.

HA-1018-a-13-1-o 7 / 27 lees verder ►►►

### Pagina 8

Koraal

Overal gaat het slecht met het koraal. Op sommige plaatsen zijn de koraalriffen verdwenen, op andere plaatsen ernstig aangetast. Hierdoor is de soortendiversiteit flink afgenomen. Koraal lijkt misschien op een plant (zie afbeelding 1), maar in werkelijkheid bestaat het uit poliepen: koraaldiertjes.

afbeelding 1
[FIGUUR: Detailopname van koraalstructuren met poliepen en een wit, verkalkt skeletachtig omhulsel.]

De koraaldiertjes zijn hooguit een paar centimeter groot en leven in een doosje van kalk, het exoskelet. Ze halen met hun tentakels plankton uit het water. De koraalpoliepen leven samen in grote kolonies. Eéncellige algen leven in symbiose met de poliepen. Als de poliep dood gaat, blijft het exoskelet achter.
De koraalskeletjes vormen dan de ondergrond voor nieuwe koraalpoliepen.

De poliepen leven in helder water tot hooguit negentig meter diepte, waarvan de temperatuur mag variëren tussen $25$ ${}^\circ \text{C}$ en $29$ ${}^\circ \text{C}$. Dat koralen niet op grotere diepten voorkomen, komt doordat zij in symbiose met algen leven. Beide organismen profiteren van deze samenlevingsvorm.

1p 12 Leg uit dat deze symbiose tussen poliep en alg niet op grotere diepten kan voorkomen.

HA-1018-a-13-1-o 8 / 27 lees verder ► ► ►

### Pagina 9

Afbeelding 2 geeft een schematische doorsnede van één koraalpoliep. Het koraal dat in afbeelding 1 is weergegeven bevat vele duizenden van deze poliepen.

afbeelding 2
[FIGUUR: Schematische doorsnede van een koraalpoliep met de volgende onderdelen gelabeld: tentakel met netelcellen, mond, maagholte, buitenepidermis, gastrodermis.]

Twee leerlingen doen een uitspraak over de plaats waar cellen met algen voorkomen in de poliep.
Leerling 1 beweert dat ze in de cellen van de buitenepidermis voorkomen: de algen nemen daar anorganische stoffen op.
Leerling 2 beweert dat ze in de cellen van de gasterdermis (= wand van de maag) voorkomen: de algen nemen daar organische stoffen op.

2p 13 Welke leerling doet of welke leerlingen doen een juiste uitspraak?
A geen van beide leerlingen
B alleen leerling 1
C alleen leerling 2
D zowel leerling 1 als leerling 2

Als de omstandigheden ongunstig zijn voor de koralen verliezen zij de prachtige kleuren, die door de algen in het koraal worden veroorzaakt. Als de algen uit het koraal verdwijnen, zie je de witte kalk door de kleurloze poliepen. Als er geen nieuwe algen komen, sterven de poliepen. Dit wordt coral bleaching, het bleken van het koraal, genoemd. Een van de oorzaken van coral bleaching zou het versterkte broeikaseffect kunnen zijn.

2p 14 Leg uit dat het versterkte broeikaseffect een oorzaak kan zijn van het verdwijnen van het koraal kan zijn.

HA-1018-a-13-1-o 9 / 27 lees verder ►►►

### Pagina 10

Niet alle koraalsoorten hebben een vreedzame samenlevingsvorm met
algen. Er zijn ook koraalpoliepen die zich met algen voeden. Deze algen
worden met de waterstroom aangevoerd. Afhankelijk van de
stromingssnelheid van het water kunnen de koraalpoliepen veel of weinig
algen opnemen en daardoor bevatten zij veel of weinig chlorofyl. In
afbeelding 3 is een voorbeeld te zien van een algenetende koraalsoort.

afbeelding 3

[FIGUUR: Een gedetailleerde, zwart-wit afbeelding van een takachtig koraal met vertakkingen.]

Er is tijdens het maken van bovenstaande opname gebruik gemaakt van
een fluorescentie-microscoop die in staat is om chlorofyl zichtbaar te
maken. Men heeft in het gebied waar deze koralen leven pompen
neergezet om de snelheid van de waterstroming te kunnen variëren. Het
resultaat van dit experiment is in de staafdiagrammen van afbeelding 4
en 5 weergegeven.

HA-1018-a-13-1-o 10 / 27 lees verder ►►►

### Pagina 11

afbeelding 4

gehalte aan chlorofyl
($\mu$g) per poliep
0,5
0,4
0,3
0,2
0,1
0,0
0-5
5-10
10-15
15-20
20-25
25-30
30-35
stroomsnelheid water (cm/sec)

afbeelding 5

toename van het
aantal poliepen
in % van het
oorspronkelijke
aantal
8
6
4
2
0
0-5
5-10
10-15
15-20
20-25
25-30
30-35
stroomsnelheid water (cm/sec)

2p 15 - In beide staafdiagrammen staat op de X-as de stroomsnelheid van het
water in cm/sec. Op de Y-as van afbeelding 4 wordt de hoeveelheid
chlorofyl in $\mu$g per poliep uitgezet, in afbeelding 5 wordt op de Y-as de
groei van het koraal als procentuele toename van het aantal poliepen
weergegeven.
- Bij welke stroomsnelheid van het water bevatten de poliepen de
meeste chlorofyl?
- Leg aan de hand van de gegevens in afbeelding 4 en 5 uit dat de groei
van het koraal niet evenredig is met de opgenomen hoeveelheid
voedsel.

HA-1018-a-13-1-o
11 / 27
lees verder ►►►

### Pagina 12

Supermijt kan plaag veroorzaken

De roofmijt Amblyseius swirskii is zeer succesvol als bestrijder van de
gevreesde Trips en Witte vlieg in kassen waar paprika, aubergine en
komkommer worden geteeld (zie afbeelding 1).

afbeelding 1
Trips Witte vlieg Roofmijt

[FIGUUR: Een close-up van een trips insect.] [FIGUUR: Een close-up van een witte vlieg.] [FIGUUR: Een close-up van een roofmijt.]

Uit onderzoek aan Wageningen Universiteit blijkt dat de
mijt ook nuttige insecten belaagt, zodat er bladluisplagen
ontstaan.
"In de gangbare teelt blijft de roofmijt een mighty mite,
maar in de biologische teelt kan toepassing tot problemen
met bladluizen leiden", zegt ir. Messelink. Hij onderzoekt
de toepassing van de roofmijt bij de biologische
bestrijding in kassen.
Galmuggen worden als natuurlijke vijand ingezet om bladluisplagen te
voorkomen. In recente experimenten in nieuwe proefkassen keek Messelink
naar het effect van de roofmijt op de galmugpopulatie. Uit
laboratoriumproeven was al bekend dat de roofmijt ook eitjes van
galmuggen op het menu heeft staan. Het effect hiervan op het aantal
bladluizen dat op paprikaplanten voorkomt was verrassend groot. In kassen
met galmug en roofmijt was de bladluispopulatie op een bepaald
moment vijftien tot twintig keer zo groot als in kassen met galmuggen maar
zonder roofmijt.
"In de biologische teelt zijn bladluizen een serieus probleem. Het komt wel
eens voor dat een compleet gewas gerooid moet worden vanwege een
bladluisplaag. Het is dus zaak om de vijanden van bladluis zo goed mogelijk
te laten functioneren", aldus Messelink. In de gangbare teelt zijn er genoeg
andere middelen om bladluizen te bestrijden. "Speciaal voor de biologische
teelt gaan we kijken of andere belagers van Trips wellicht minder
verstorend werken op de bladluisbestrijding."

[FIGUUR: Een cartoon van een superheld met het logo "Mighty Mite Swirskii".]

HA-1018-a-13-1-o 12 / 27 lees verder

### Pagina 13

3p 16 In de tekst worden diverse soorten organismen, waaronder Trips, genoemd.
- Noteer de namen van de organismen waarmee Trips een directe
voedselrelatie heeft.
- Stel een voedselweb samen waarin deze organismen voorkomen. Geef
met pijlen de energiestroom weer.

In de tekst is sprake van gangbare teelt en van biologische teelt van
tuinbouwgewassen. Over de biologische teelt van tuinbouwgewassen
worden drie uitspraken gedaan.
1 In de biologische tuinbouw wordt geen kunstmest gebruikt.
2 In de biologische tuinbouw worden geen chemische
bestrijdingsmiddelen toegepast om plagen te bestrijden.
3 In de biologische tuinbouw wordt in de kassen geen klimaatcontrole
toegepast zoals belichting, beluchting en verwarming.

2p 17 Welke van deze uitspraken is of welke van deze uitspraken zijn juist?
A uitspraak 1
B uitspraak 2
C uitspraak 3
D uitspraak 1 en 2
E uitspraak 2 en 3
F uitspraak 1 en 3

2p 18 Door welke van de onderstaande relaties kan na de introductie van de
roofmijt een plaag van bladluizen in de kas ontstaan?
A door concurrentie tussen de galmug en de roofmijt
B door mutualisme tussen de paprikaplant en de bladluis
C door parasitisme van de galmug op de bladluis
D door predatorie van de galmug op de Trips
E door predatorie van de roofmijt op de galmug

### Pagina 14

Het komt wel eens voor dat een teler een compleet gewas moet rooien en
afvoeren vanwege een bladluisplaag. In onderstaande diagrammen
gebeurt dat op tijdstip T. Daarna wordt de kas opnieuw beplant met
hetzelfde gewas. De teler zette geen galmuggen uit voor de bestrijding
van plagen bij de groei van dit nieuwe gewas.

afbeelding 2

[FIGUUR: Diagram P: x-as 'tijd', y-as 'aantal bladluizen per m²'. Curve begint laag, stijgt langzaam, vlakt af, en stijgt dan weer snel.]

[FIGUUR: Diagram Q: x-as 'tijd', y-as 'aantal bladluizen per m²'. Curve begint laag en stijgt langzaam.]

[FIGUUR: Diagram R: x-as 'tijd', y-as 'aantal bladluizen per m²'. Curve begint laag, stijgt snel tot een piek, daalt dan plotseling naar nul, en begint dan weer langzaam te stijgen.]

[FIGUUR: Diagram S: x-as 'tijd', y-as 'aantal bladluizen per m²'. Curve begint laag en stijgt geleidelijk.]

2p 19 Welk diagram geeft op de juiste manier weer hoe het aantal bladluizen per m² verandert na het tijdstip T?
A diagram P
B diagram Q
C diagram R
D diagram S

HA-1018-a-13-1-o 14 / 27 lees verder ►►►

### Pagina 15

Roken maakt slank, maar stoppen met roken straks ook

afbeelding 1
[FIGUUR: Een close-up foto van een vrouw die een sigaret rookt. Ze heeft haar ogen gesloten en de sigaret tussen haar vingers, terwijl rook om haar gezicht zweeft.]
Met klamme handjes stapt ze het schoolgebouw uit, de sigaret al in de hand. De hele ochtend heeft ze niets gegeten. Trillend brengt ze haar sigaret naar haar droge mond, gelukkig gaat de aansteker meteen aan. De eerste hijs, een vertrouwde stroom glijdt richting longen en dan, nicotine.

‘Stoppen met roken? Geen denken aan, dan kom ik zo vijf kilo aan.’ Veel mensen stoppen niet met roken omdat ze bang zijn om aan te komen. Maar dat hoeft misschien niet meer.
Nicotine, het verslavende ingrediënt van sigaretten, heeft ook een andere werking. De rol die nicotine speelt bij het verminderen van het hongergevoel wordt uitgebreid onderzocht. Met de resultaten van dit onderzoek hoopt men een medicijn te kunnen ontwikkelen dat ervoor zorgt dat rokers na het stoppen slank blijven en dat niet-rokers met obesitas het nodige lichaamsgewicht verliezen.

2p 20 Tijdens een onderzoek naar een nieuw medicijn, cytisine, tegen depressie, zagen onderzoekers een opmerkelijke bijwerking. De muizen die het geneesmiddel geïnjecteerd kregen, aten allemaal minder dan de muizen uit het controle-experiment.
– Noem een voorwaarde waaraan de muizen in het controle-experiment bij dit onderzoek moeten voldoen.
– Noteer ook hoe de muizen in het controle-experiment behandeld worden.

Het nieuwe medicijn bleek te binden aan een receptor in de hypothalamus. Zoals een sleutel (medicijn) in een slot (receptor) past. De hypothalamus is een deel van de hersenen dat onder andere signalen uit darmen en vetweefsel verwerkt. Afhankelijk van deze signalen krijgt men al dan niet een hongergevoel.
Veel biologische processen in ons lichaam vinden plaats door een tweetal samenwerkende stoffen, waarvan de werking vaak vergeleken wordt met een sleutel en een slot.

2p 21 Welke twee stoffen binden volgens het principe van een sleutel en een slot?
A amylase en vetzuren
B een antistof en een antigeen
C hemoglobine en zuurstof
D insuline en glucagon

HA-1018-a-13-1-o 15 / 27 lees verder ►►►

### Pagina 16

Maar wat heeft dat met roken te maken? Men zag dat nicotine aan
dezelfde receptor bindt als het medicijn tegen depressie. Als iemand
rookt, krijgt hij nicotine binnen dat via de bloedbaan de hersenen bereikt.
Welke bloedvaten en delen van het hart worden tenminste door de
ingeademde nicotine moleculen gepasseerd voordat ze de hypothalamus
bereiken?
A longader, linker harthelft en halssader
B longader, linker harthelft en halsslagader
C longtslagader, rechter harthelft en halssader
D longtslagader, rechter harthelft en halsslagader

Nicotine bindt aan receptoren op neuronen in de hersenen. Als nicotine
aan deze receptoren bindt, worden deze neuronen geactiveerd wat
uiteindelijk leidt tot de activatiestimulatie van het verzadigingscentrum in
de hypothalamus. In afbeelding 2 is een groepje van drie neuronen
weergegeven. De receptoren voor nicotine zijn als gearceerde staafjes
getekend. Een van de neuronen is met een axon met het
verzadigingscentrum in de hypothalamus verbonden. In de linker
afbeelding zijn de cellen zonder nicotine weergegeven. Rechts met
nicotine. Als nicotine aan de receptoren van de neuronen bindt, zal de
synaps aan het einde van het weergegeven axon stimulerende
neurotransmitters afgeven.

afbeelding 2
[FIGUUR: Twee diagrammen van neuronen. Links: "Normale voedselinname", met een verzadigingscentrum waaruit impulsen komen die naar beneden gaan. Rechts: Hetzelfde, maar met nicotine toegevoegd aan de receptoren, met P en Q aangegeven.]

Als er niet wordt gerookt, lopen er impulsen over het axon. In de linker
afbeelding is dit weergegeven in het diagram (impulsen) naast het axon.
Naast het axon in de situatie met nicotine staan twee mogelijke
impulspatronen aangegeven met P en Q.

HA-1018-a-13-1-0 16/27 lees verder ►►►

### Pagina 17

2p 23 - Welk patroon geeft de impulsen weer die door het axon lopen als er nicotine aanwezig is?
- Welk effect heeft dit op de voedselinname?
impelsen voedselinname
A P meer
B P minder
C Q meer
D Q minder
1p 24 Drie typen neuronen zijn motorische zenuwcellen, sensorische zenuwcellen en schakelcellen.
Welk type is of welke typen neuronen zijn in afbeelding 2 weergegeven?
Om de werking van nicotine aan te tonen, werden twee experimenten gedaan.
Bij experiment E was bij de helft van de muizen de nicotinereceptor uitgeschakeld. Bij deze groep nam de eetlust van de diertjes niet af wanneer ze nicotine of een stof die er op lijkt (cytisine) kregen. Tijdens dit experiment waren er dus twee groepen muizen; een groep met receptor en een groep zonder receptor. Deze beide groepen werden over drie bakken verdeeld, zodat er zes bakken met muizen waren.
3p 25 In de uitwerkbijlage is een schets van de proefopstelling gegeven.
- Noteer welke muizen in groep 1 zitten en welke in groep 2.
- Noteer onder elke bak welke behandeling de muizen krijgen.
- Noteer wat onderzoekers gemeten hebben om hun onderzoeksvraag te toetsen.
In experiment F werden de impulsen gemeten in de schakelcellen onder invloed van nicotine en cytisine. Hiermee lieten de wetenschappers zien dat er signalen worden doorgegeven in de zenuwcellen wanneer nicotine of cytisine aan de nicotinereceptor bindt.
Cytisine bindt aan dezelfde receptoren als nicotine en heeft hetzelfde effect; de eetlust neemt af. Groot voordeel; deze stof is niet zo verslavend als nicotine en je hoeft het niet via een sigaret vol met teer (deeltjes) binnen te krijgen. Nu nog uitzoeken of cytisine ook bij mensen werkt. Niet alleen mensen die stoppen met roken zijn mogelijk geholpen met dit middel, maar ook de steeds groeiende groep mensen met obesitas.
2p 26 - Wat is het voordeel van een cytisinebehandeling boven een nicotinepleister?
- Op welke manier kan cytisine helpen om obesitas tegen te gaan?

HA-1018-a-13-1-o
17 / 27
lees verder ► ► ►

### Pagina 18

Rat wordt makkelijke hap

Toxoplasmose (kattenziekte) is een ziekte veroorzaakt door het eencellige diertje $Toxoplasma$ $gondii$. Dit organisme kan naast katten, ook veel andere diersoorten infecteren. De naam kattenziekte wordt echter ook gebruikt voor parvovirose, een (voor katten) zeer gevaarlijke virusziekte die niets met toxoplasmose te maken heeft. $Toxoplasma$ $gondii$ vermeerdert zich ongeslachtelijk in de cellen van vele warmbloedige dieren. Na enige tijd barst de cel, waardoor de vrijgekomen eencelligen andere lichaamscellen kunnen infecteren. Na een aantal cycli barsten de geïnfecteerde cellen niet meer open, maar worden er cysten gevormd. Dit zijn holtes met daarin een paar duizend eencelligen. De vorming van cysten gebeurt in allerlei organen, maar vooral in spier- en hersenweefsel. Katachtigen raken geïnfecteerd door het eten van besmette prooidieren. Na vertering van de cystewand in de maag van de kat infecteert $Toxoplasma$ $gondii$ het darmepitheel. Alleen in de cellen van het darmepitheel vindt de geslachtelijke voortplanting plaats. Hierdoor ontstaan nakomelingen die met de ontlasting in het milieu komen. In de uitwerpselen van de kat ontwikkelt het organisme zich binnen
achtenveertig uur tot een fase, die bijna een jaar in staat blijft om andere organismen te besmetten. Ook mensen kunnen besmet raken door het eten van groente die niet goed is gewassen of door het niet in acht nemen van voldoende hygiëne bij het verschonen van de kattenbak. Kinderen kunnen besmet raken na het spelen in een door katten verontreinigde zandbak.

Hieronder staat een aantal mogelijke eigenschappen van ziekteverwekkers:
1 bevat een kern;
2 bevat DNA en/of RNA;
3 vermeerdert zich in de cel van de gastheer;
4 wordt omgeven door een celwand.
Tussen de veroorzaker van toxoplasmose en de veroorzaker van parvovirose bestaat een aantal verschillen.
2p 27 Welke van de genoemde eigenschappen gelden voor $Toxoplasma$ $gondii$?
– En welke voor de veroorzaker van parvovirose?

[FIGUUR: Tabel met twee kolommen. De linkerkolom heet 'Toxoplasma gondii' en de rechterkolom heet 'veroorzaker parvovirose'. Daaronder staan de opties A t/m F.]

A alleen 1 en 2
B alleen 1, 2 en 3
C alleen 1, 2 en 3
D alleen 2, 3 en 4
E 1, 2, 3 en 4
F 1, 2, 3 en 4

alleen 1 en 2
alleen 1 en 2
alleen 2 en 3
alleen 2, 3 en 4
alleen 1 en 2
alleen 2 en 3

HA-1018-a-13-1-0 18 / 27 lees verder ► ► ►

### Pagina 19

2p 28 Pas na vertering van de cystewand komt de parasiet vrij.
Welk materiaal komt zeker in de cystewand voor?
A cellulose
B eiwit
C glycogeen
D ureum

In afbeelding 1 zijn in willekeurige volgorde delen van de darm bij
verschillende vergrotingen weergegeven.

[FIGUUR: Afbeelding 1 toont vier microscopische doorsneden van de darm, gelabeld met P, Q, R en S, met toenemende vergroting van links naar rechts.]

P
Q
R
S

1p 29 Zet deze delen van de darm in de juiste volgorde van vergroting. Eindig
met de grootste vergroting.

2p 30 Welk van de aangegeven plaatsen (P, Q, R of S) geeft aan waar
Toxoplasma gondii zich in de kattendarm geslachtelijk voortplant?
A op plaats P
B op plaats Q
C op plaats R
D op plaats S

Op elk niveau van de weergegeven vergrotingen zijn uitstulpingen
zichtbaar. Deze uitstulpingen zijn in het darmstelsel voornamelijk te
vinden in de dunne darm. Zij spelen een belangrijke rol bij een van de
functies van de dunne darm.
2p 31 - Welke functie van de dunne darm is dit?
- Leg uit welk effect deze uitstulpingen hebben op die functie.

HA-1018-a-13-1-o 19 / 27 lees verder ► ► ►

### Pagina 20

Een toxoplasma-infectie bij ratten en muizen kan zeer nadelig uitpakken
voor deze knaagdieren, maar is gunstig voor de parasiet. De aanwezige
parasieten in de hersenen lijken ervoor te zorgen dat ratten en muizen
hun afkeer voor kattenurine verliezen. Daardoor zullen geïnfecteerde
dieren sneller ten prooi vallen aan katten en is de parasiet eerder
verzekerd van een nieuwe gastheer.
Om deze hypothese te onderzoeken, observeerden wetenschappers de
bewegingen van ratten in een arena met op één plek kattenurine en op
een andere plek konijnenurine (zie afbeelding 2).
De proefdieren waren opgegroeid in een kattenvrije en konijnenvrije
omgeving.
Om uit te sluiten dat de ratten niet gewoon roekelozer werden door de
infectie, keken ze ook hoe vaak ratten zich op een open plek in het
midden van een arena zonder urine waagden. Normaal mijden ratten
open plekken.

afbeelding 2

[FIGUUR: Schema van een arena met twee cirkelvormige gebieden, één gemarkeerd als "kattenurine" en de ander als "konijnenurine". Een pijl wijst naar een punt tussen de twee gebieden met de tekst "hier komt de rat steeds vandaan".]

De resultaten van het onderzoek werden in een staafdiagram
weergegeven.
HA-1018-a-13-1-o 20 / 27 lees verder ►►►

### Pagina 21

afbeelding 3

aantal keren
dat ratten zich
op de aangegeven
plek
waagden
[FIGUUR: Grafiek met 3 groepen (P, Q, R, S). Elke groep heeft 3 staven (1, 2, 3). De y-as is 'aantal keren dat ratten zich op de aangegeven plek waagden'. Er zijn twee kleuren staven per stap: grijs en wit. Grafiek P toont bij stap 1 een witte staaf. Bij stap 2 een hoge witte staaf en een lage grijze staaf. Bij stap 3 een witte staaf. Grafiek Q toont bij stap 1 een lage witte staaf en een grijze staaf. Bij stap 2 een hoge witte staaf en een hogere grijze staaf. Bij stap 3 een lage witte staaf en een lagere grijze staaf. Grafiek R toont bij stap 1 een lage witte staaf. Bij stap 2 een staaf die half wit en half grijs is, die net zo hoog is als de witte staaf bij stap 1. Bij stap 3 een witte staaf. Grafiek S toont bij stap 1 een lage grijze staaf en een lage witte staaf. Bij stap 2 een lage witte staaf en een hoge grijze staaf. Bij stap 3 een witte staaf.]

Legenda:
1 = plaats met kattenurine in de arena
2 = plaats met konijnenurine in de arena
3 = midden in de arena
= controle ratten
= geïnfecteerde ratten

De onderzoekers toonden met het onderzoek aan dat bij de geïnfecteerde
ratten inderdaad alleen hun reactie op kattenurine was veranderd, terwijl
ze in andere risicovolle situaties normaal gedrag vertoonden.
2p 32 Welk diagram (P, Q, R of S) geeft op de juiste manier deze resultaten
weer?
A diagram P
B diagram Q
C diagram R
D diagram S

2p 33 Welk type gedrag van de rat wordt veranderd door de parasiet?
A een aangeleerde reactie op een externe factor
B een aangeleerde reactie op een interne factor
C een erfelijk vastgelegde reactie op een externe factor
D een erfelijk vastgelegde reactie op een interne factor

HA-1018-a-13-1-o 21 / 27 lees verder ►►►

### Pagina 22

Scherpe blik door games
afbeelding 1
[FIGUUR: Een screenshot van het computerspel Call of Duty, gezien door een sniper scope. De tekst "Hold the [Shift] key to steady" is zichtbaar in het midden van het beeld. Er zijn drie menselijke figuren in beeld die deel uitmaken van een gevechtssituatie.]
Uit de actiegame Call of Duty
De invloed van het spelen van actiegames op het gedrag van de 'gamer'
komt soms negatief in het nieuws. Het onderzoek van Daphne Bavelier
brengt daar mogelijk verandering in. Zij onderzocht of de invloed van het
spelen van actiegames op het onderscheiden van minieme contrasten. Ze
liet proefpersonen een test ondergaan, die uit 5 fases bestaat, zoals
schematisch weergegeven in afbeelding 2.
HA-1018-a-13-1-o
22 / 27
lees verder ► ► ►

### Pagina 23

afbeelding 2
[FIGUUR: Een reeks van vijf rechthoeken die achter elkaar worden getoond. De eerste rechthoek bevat een cirkel met een punt in het midden. De tweede rechthoek is grijs. De derde rechthoek bevat drie verticale strepen. De vierde rechthoek is grijs. De vijfde rechthoek is grijs. Een diagonaal lijn loopt van de linkeronderhoek naar de rechterbovenhoek van de getoonde afbeelding, met het woord "tijd" eronder.]
fase 1: ogen richten op fixatiepunt
fase 2: 300 ms verschijnt een grijs scherm
fase 3: tussen de 10 en 180 ms wordt een scherm met 4 kruisjes getoond
fase 4: 800 ms verschijnt een grijs scherm
fase 5: 30 ms verschijnt een scherm met 4 kruisjes
Legenda:
ms = milliseconde

Bij elke test had een van de twee schermen met kruisjes (fase 3 of fase 5)
het golfjespatroon zoals in fase 3 zichtbaar is. De proefpersonen moesten
aangeven of het eerste dan wel tweede getoonde kruisjesscherm het
golfjespatroon bezatte. Indien zij drie maal het goede antwoord gaven,
werd het contrast in het golfjespatroon verkleind en het experiment
herhaald, bij een fout antwoord werd het contrast vergroot en het
experiment herhaald.

Allereerst vergeleek Daphne de resultaten van fervente gamers met
personen die nauwelijks computergames spelen. Het viel op dat gamers
kleinere contrastverschillen kunnen onderscheiden dan niet-gamers.
Vervolgens testte ze met nieuwe proefpersonen of het spelen van games
invloed heeft op het waarnemen van contrasten.
Twee groepen proefpersonen speelden in een periode van negen weken
vijftig uren games.
- Groep 1 speelde de actiegame 'Call of duty', waarin snelle
beslissingen op gebeurtenissen in het spel van belang zijn.
- Groep 2 speelde een rollenspel, 'de Sims', waarin rustig genomen
beslissingen van belang zijn.

Het onderscheiden van de contrasten werd op drie tijdstippen gemeten:
$T_1$ = vóór de periode van negen weken gamen;
$T_2$ = vijf dagen na de periode van negen weken;
$T_3$ = vijf maanden na de periode van negen weken.

HA-1018-a-13-1-o 23 / 27 lees verder ► ► ►
Voor alle eindexamens, zie ook www.ssl.nl. Pagina: 979

### Pagina 24

De resultaten staan in afbeelding 3.

afbeelding 3
[FIGUUR: Een staafdiagram met op de y-as 'verandering in het waarnemen van contrasten' van 0 tot 20. Op de x-as staan twee groepen: 'actiegames' en 'spelers van 'de Sims''. Binnen de 'actiegames' zijn er twee staven voor tijdstip T2 en T3, en binnen de 'spelers van 'de Sims'' zijn er ook twee staven voor T2 en T3. De staaf voor 'actiegames' op T2 is de hoogste (ongeveer 17), gevolgd door 'actiegames' op T3 (ongeveer 13). De staven voor 'spelers van 'de Sims'' zijn significant lager (ongeveer 7 voor T2 en 9 voor T3).]

Uit de resultaten kon geconcludeerd worden dat het waarnemen van contrasten op tijdstip T₂ was toegenomen in de groep die actiegames speelde. In de groep die 'de Sims' speelde trad geen verbetering op. Op tijdstip T₃ was dit effect bij de actiegamers nog steeds meetbaar.

2p 34 Welke metingen werden met elkaar vergeleken om de resultaten van de actiegamers op tijdstip T₂ en T₃ te verkrijgen?

resultaten T₂ resultaten T₃
A T₂ (groep 1) met T₁ (groep 1) T₃ (groep 1) met T₁ (groep 1)
B T₂ (groep 1) met T₁ (groep 1) T₃ (groep 1) met T₂ (groep 1)
C T₂ (groep 1) met T₁ (groep 2) T₃ (groep 1) met T₁ (groep 2)
D T₂ (groep 2) met T₂ (groep 2) T₃ (groep 1) met T₃ (groep 2)

Bij het ontvangen en verwerken van beelden zijn verschillende delen van het zintuig- en zenuwstelsel betrokken. De activiteit van een van deze delen verschilt tijdens de test na negen weken bij de actiegamers in vergelijking met de Sims-spelers.

2p 35 In welk gedeelte van het zintuig- of zenuwstelsel is sprake van verhoogde activiteit bij de actiegamers?
A de accommodatiespier om de lens
B de neuronen in de grote hersenen
C de radiaalspieren van de iris
D de zintuigcellen in de gele vlek

HA-1018-a-13-1-o 24 / 27 lees verder ►►►

### Pagina 25

Zowel tijdens het gamen als tijdens de test om de contrastgevoeligheid te
bepalen, zitten de proefpersonen ongeveer vijfendertig cm van het beeld
af. Om het beeld scherp te kunnen zien, nemen hun ooglenzen, in
vergelijking met verder weg kijken, een bepaalde vorm aan.
2p 36 Welke vorm hebben hun lenzen en waardoor wordt dit veroorzaakt?
A Ze zijn afgeplat doordat de accommodatiespier samengetrokken is.
B Ze zijn afgeplat doordat de lensbandjes strak gespannen zijn.
C Ze zijn boller doordat de accommodatiespier samengetrokken is.
D Ze zijn boller doordat de lensbandjes strak gespannen zijn.

Over de zintuigcellen die geprikkeld worden bij het focussen op het
scherm met het golfjespatroon (fase 3 in afbeelding 2) zeggen vier
leerlingen het volgende:
Leerling 1 zegt: Hierbij zijn voornamelijk staafjes betrokken want die zijn
alleen gevoelig voor zwart/wit.
Leerling 2 zegt: Hierbij zijn voornamelijk staafjes betrokken want het
netvlies bevat meer staafjes dan kegeltjes.
Leerling 3 zegt: Hierbij zijn voornamelijk kegeltjes betrokken want het
beeld wordt gefocust op de gele vlek.
Leerling 4 zegt: Hierbij zijn voornamelijk kegeltjes betrokken want
kegeltjes hebben een hogere drempelwaarde dan staafjes.
2p 37 Welke leerling maakt een juiste redenering?
A leerling 1
B leerling 2
C leerling 3
D leerling 4

Daphne Bavelier is zo positief over de resultaten dat ze in ‘game training’
zelfs mogelijkheden ziet in de aanpak van bepaalde oogafwijkingen.
1p 38 Leg uit dat deze behandeling de aandoening staar niet vermindert.

Game designers proberen hun games zo realistisch mogelijk te maken.
In ‘Call of duty’ kan een gamer virtueel een scherpschutter zijn. Tijdens
het richten heeft hij de mogelijkheid om met de shift-toets virtueel de
adem in te houden, zodat hij zijn geweer goed stil houdt (zie afbeelding 1).
Het is niet realistisch dat een echte scherpschutter dit kunstje lange tijd of
vaak na elkaar kan vertonen.
2p 39 Waardoor kan een scherpschutter in het echt zijn adem niet lang
inhouden?
A Door een verhoogd CO₂-gehalte in het bloed geeft zijn hersenschors
een signaal af zodat de scherpschutter moet ademhalen.
B Door een verhoogd CO₂-gehalte in het bloed geeft zijn hersenstam
een signaal af zodat de scherpschutter moet ademhalen.
C Door een verlaagd O₂-gehalte in het bloed geeft zijn hersenschors een
signaal af zodat de scherpschutter moet ademhalen.
D Door een verlaagd O₂-gehalte in het bloed geeft zijn hersenstam een
signaal af zodat de scherpschutter moet ademhalen.

HA-1018-a-13-1-o 25 / 27 lees verder

### Pagina 26

Gentech-courgettes

In de zuidelijke staten van de VS en in Mexico is zo'n kwart van alle
gekweekte courgettes, pompoenen en kalebassen genetisch
gemodificeerd. Deze zogenaamde cultivars zijn allemaal varianten van de
soort *Cucurbita pepo*. Zij hebben in hun erfelijk materiaal drie virusgenen
gekregen die deze planten resistent maken tegen het gele mozaïekvirus,
het komkommermozaïekvirus en het watermeloenmozaïekvirus. Deze
gentechgroenten worden sinds 1996 verbouwd. Eerder hadden
plantkundigen al aangetoond dat ze vrij gemakkelijk kunnen kruisen met
de wilde Texaanse soeppasta (*Cucurbita pepo* ssp. *texana*) die daar in
natuurgebieden groeit. Deze kruisingsproducten zijn ook virusresistent.
Daarmee zouden deze met transgenen ‘vervuilde’ planten zich in de
natuur of als onkruid in de katoen- en sojaveldem kunnen verspreiden.
Leg uit wat bedoeld wordt met ‘met transgenen vervuilde planten’.

De onderzoekers bestudeerden drie jaar lang een veld met daarin zowel
wilde courgettes, kruisingsproducten zonder de virusgenen en ook
kruisingsproducten met de virusgenen. Ze besmetten hun proefveld met
de drie mozaïekvirussen en stelden de velden ook bloot aan de
komkommerkever *Diabrotica* en *Acalymma*. Deze kevers eten niet alleen
van de plant; ze dragen ook de bacterie *Erwinia tracheiphila* over die de
verwelkingsziekte veroorzaakt.
De afbeelding is een foto van de grote gele bloem van een courgette, die
bezocht wordt door een groot aantal komkommerkever.

[FIGUUR: Een zwart-witfoto van een grote courgettebloem, waarop veel kleine insecten zitten.]

Alle jaren bleek dat de kruisingsproducten met de virusgenen het tot juli
veel beter deden: ze hadden meer bloemen, vruchten en zaden dan de
beide andere typen courgettes, waarvan de bladeren vaker waren
aangetast door de mozaïekvirussen. Maar na half juli zaten juist op deze
gezonde, grotere planten veruit de meeste kevertjes die de
verwelkingsziekte overdroegen.
De plantkundigen hebben met deze veldstudie aangetoond dat de
overlevingskans van onbedoelde kruisingsproducten mede afhankelijk is
van andere aanwezige belagers en besmetters.

HA-1018-a-13-1-o 26 / 27 lees verder ►►►

### Pagina 27

2p 41 Leg uit dat de virusgenen in de transgene planten in bepaalde ecosystemen tot een evolutionair voordeel voor deze planten kunnen leiden en in een ander ecosysteem tot een evolutionair nadeel.
2p 42 Op welke wijze worden de virusgenen vanuit de gentes Cucurbita planten overgebracht naar het genoom van de wilde Texaanse Cucurbita planten?
A door een bacterie
B door een virus
C door genetische modificatie
D door geslachtelijke voortplanting
1p 43 Hoe wordt de vorm van symbiose tussen Cucurbita en Erwinia genoemd?
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
HA-1018-a-13-1-o
27 / 27
einde