# Eindexamen Biologie HAVO 2012 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2012/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2012
tijd vak 1
maandag 14 mei
13.30 - 16.30 uur
biologie

Dit examen bestaat uit 46 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 82 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.

Als bij een open vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het
antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er
bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan
worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

HA-1018-a-12-1-o

### Pagina 2

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

Witlof en winterpeen, populaire wintergroenten

Vroeger was witlof (zie afbeelding 1) een echte wintergroente, die vanaf oktober
werd geoogst. Nu is deze, dankzij moderne teelttechnieken, het hele jaar door
verkrijgbaar. Witlof is gezond (zie tabel 1).
In de zomer eten we witlof als salade, terwijl in de winter de klassieker op
tafel komt: witlof met ham en kaas uit de oven.

afbeelding 1
[FIGUUR: Twee witlofstronkjes op een witte achtergrond.]

tabel 1
De voedingswaarde van
100 gram verse witlof is:
energetische waarde 71 kJ
koolhydraten 3 g
erwit 1 g
vet 0,1 g
vitamine C 5 mg
vitamine B1 0,04 mg
vitamine B2 0,03 mg
calcium 20 mg
ijzer 0,5 mg
natrium 5 mg

1p 1 Noteer de namen van de voedingsstoffen uit de tabel die niet door de witlofplant
zelf zijn geproduceerd, maar door de plant uit de bodem zijn opgenomen.

afbeelding 2
[FIGUUR: Vijf wortels met uitlopende groenten, geplaatst op een houten achtergrond.]

Witlof is een tweejarige plant. Witlof wordt gezaaid en vormt in het eerste jaar
een wortel met reservestoffen, de zogenaamde pen (zie afbeelding 2 links). Na
de oogst worden de groene bladeren verwijderd en de pennen vervoerd naar

HA-1018-a-12-1-o
2
lees verder ►►►


### Pagina 3

1p 2 Een witlofteler. Hij teelt in een systeem van koelcellen, in het donker, mooie
stronken witlof die als groente vrijwel direct na de oogst naar de winkel worden
gebracht. De witlook stronk is dan mooi wit en heeft een gesloten top (zie
afbeelding 2 rechts). Het bovenste deel van de bladeren kan wat geel zijn. Witlof
kan op een koele donkere plaats gemakkelijk een week worden bewaard; op een
lichte plaats worden de gele delen snel groen.
Noteer de abiotische factor die de teler varieert om niet al zijn witlofstronken
tegelijkertijd te hoeven oogsten.

In de Nederlandse tuinbouw wordt gezocht naar manieren om het assortiment
aan witlofproducten te vergroten. Daarvoor worden twee onderzoeken opgezet:
1 In het natuurlijke verspreidingsgebied van de witlofplanten worden zaden
van de witlofplanten verzameld en de daaruit opgekweekte planten worden
gekruist met exemplaren van de huidige gekweekte witlofrassen.
2 In het laboratorium worden experimenten uitgevoerd om de teelt van de
witlofstronken onder verschillende omstandigheden te onderzoeken.
2p 3 Welke van de bovengenoemde onderzoeken kan of welke kunnen gegevens
opleveren voor het realiseren van de variatie in uiterlijk en smaak van de
witlofstronken?
A geen van beide onderzoeken
B alleen onderzoek 1
C alleen onderzoek 2
D zowel onderzoek 1 als 2

Een andere traditionele Hollandse wintergroente is de winterpeen (Daucus
carota). Evenals witlofplanten zijn winterpenen tweejarig. Ze komen het tweede
jaar pas in bloei en vormen dan zaden en vruchten. De meeste planten halen
het bloeistadium niet: ze worden het eerste jaar al geoogst omdat dan de
meeste reservestoffen in de wortel zijn opgeslagen.
Winterpenen herken je aan hun feloranje wortels van stevig formaat. Oranje
penen zijn er relatief nog maar kort. Enkele eeuwen geleden teelde men geen
oranje maar witte winterpeen. Af en toe vond men een oranje exemplaar tussen
de witte penen (zie afbeelding 3), ontstaan door een toevallige verandering in
erfelijk materiaal. Ongeveer 300 jaar geleden zag een teler zo'n zeldzaam
oranje exemplaar en vanuit deze ontstond door selectie het oranje ras.

afbeelding 3 penen in allerlei vormen en kleuren
[FIGUUR: Diverse wortelen en bieten, enkele lang en dun, andere korter en dikker, met diverse kleuren en texturen. Sommige zijn helder oranje, andere zijn donkerder of lichter van kleur, en er is ook een afbeelding van een biet.]

1p 4 Hoe wordt zo'n toevallige verandering in erfelijk materiaal genoemd?

HA-1018-a-12-1-o
3
lees verder ►►►

### Pagina 4

tabel 2

De voedingswaarde van 100 gram
verse peen is:
energetische waarde 125 kJ
koolhydraten 6 g
eiwit 1 g
vet 0,2 g
vitamine A 6 mg
vitamine B1 0,07 mg
vitamine B2 0,03 mg
calcium 40 mg
ijzer 0,5 mg

2p 5 Vergelijk de tabellen 1 en 2 met elkaar. Welke gebrekziekte zal bij een menu
met veel winterpeen minder voorkomen in vergelijking met een menu met witlof?
A beriberi
B Engelse ziekte
C nachtblindheid
D scheurbuik

Winterpenen kun je in een niet te warme voorraadkast of in een kelder
wekenglang bewaren. Leg de winterpenen niet bij rijpent fruit dat veel ethyleen
produceert, zoals appels en peren. Het gas ethyleen stuurt in de peen allerlei
processen aan waardoor deze sneller oud wordt.

2p 6 Welk effect van ethyleen op de winterpeen blijkt uit deze waarneming?
A Ethyleen werkt als een antigeen.
B Ethyleen werkt als een enzym.
C Ethyleen werkt als een hormoon.
D Ethyleen werkt als een vitamine.

HA-1018-a-12-1-o 4 lees verder ► ► ►

### Pagina 5

Naast witlof zijn er verschillende groenten die gekweekt worden in het donker.
Het zogenaamd etioleren leidt tot eigenschappen van de groente, die erg
gewaardeerd worden door de consument, zoals kleur en een zachte smaak door
het ontbreken van steunweefsel. Dit kennen we bij bijvoorbeeld taugé, alfalfa en
asperges (zie afbeelding 4).
Alfalfa is de Nederlandse naam van de ontkiemde zaden van de luzerne
(Medicago sativa). Alfalfa kan het hele jaar ontkiemen, en is het hele jaar
verkrijgbaar. Alfalfa kan in salades gebruikt worden.

afbeelding 4

[FIGUUR: Drie afbeeldingen naast elkaar. De linker afbeelding toont een hoopje spruiten. De middelste afbeelding toont een hoopje lange, dunne spruiten. De rechter afbeelding toont een hoopje rechte, dikke spruiten.]

alfalfa taugé asperge

Het effect van licht op de groei en ontwikkeling van taugé en alfalfa kan op
school onderzocht worden. De zaden kiemen gemakkelijk op natte watten.
Je beschikt over:
- kweekbakjes
- watten
- water
- luzernezaden
- geodriehoek/meetlatje
- groe lampen
- donkere ruimte/deksels/aluminiumfolie/zilverpapier

4p 7 Maak een proefopzet om de volgende hypothese te testen:
Naarmate de lichtintensiteit toeneemt, neemt de lengtegroei van alfalfa af.

HA-1018-a-12-1-o 5 lees verder ► ► ►

### Pagina 6

Sprinkhanenplagen zijn biologisch te bestrijden

Te voet trok sprinkhaankundige Christiaan Kooyman de zandduinen van de
Westelijke Sahara in. Op zijn rug hing een spuitfles met olie, vermengd met
schimmelsporen. Tussen de zandduinen waren negentien groepen jonge
sprinkhanen gesignaleerd (zie afbeelding 1).

afbeelding 1
[FIGUUR: Een close-up foto van een sprinkhaan.]

jonge sprinkhaan

Hij besproeide in een experiment tien groepen met het oliemengsel. Negen
groepen liet hij met rust. Door het besproeien werden de sprinkhanen na een
dag zeer traag in hun voortbeweging. Raven, mussen en andere vogels konden
zich hierdoor gemakkelijk volvreten met deze sprinkhanen. Na acht dagen waren
alle besproeide sprinkhanen opgegeten.
Om de sprinkhaan te infecteren, moet de schimmel het uitwendige skelet van de
sprinkhaan passeren. Het skelet bestaat uit chitine, een aaneengesloten laag
van polysacharidemoleculen, net als zetmeel, cellulose en glycogeen. Het dient
onder andere om uitdroging te voorkomen. In het lichaam van de sprinkhaan
vermeerdert de schimmel zich eerst in het lichaamsvocht en groeit vervolgens
de weefsels in.

1p 8 In de tekst staat dat negen van de negentien groepen niet bespoten werden.
Leg uit waarom voor dit experiment deze groepen niet werden bespoten.

2p 9 Waardoor is de schimmel in staat om het chitine te passeren?
A De sporen bevatten een enzym dat het chitine afbreekt.
B De sporen bevatten via diffusie het chitine passeren.
C De sporen zijn zo klein, dat ze via het chitine het lichaam kunnen
binnendringen.

HA-1018-a-12-1-o 6 lees verder ►►►

### Pagina 7

Sprinkhanen kennen een onvolledige gedaantewisseling (zie afbeelding 2).
Beginnend als een ei (stadium 1) ontwikkelen ze zich geleidelijk tot een
volwassen insect (stadium 7) waarbij elk stadium lijkt op het voorafgaande.
Tussen elk ontwikkelingsstadium vindt een vervelling plaats. In de vrije natuur
valt op, dat de sprinkhanen na elke vervelling zich meer als groep-sdier gaan
gedragen. Stadium 7 kunnen er wel tientallen miljoenen zijn in een relatief
klein gebied.

afbeelding 2

[FIGUUR: Schematische tekeningen van de verschillende stadia van een sprinkhaan. Stadium 1 (ei) is een abstracte vorm, de stadia 2, 3, 4, 5, 6 en 7 tonen steeds verder ontwikkelde sprinkhanen met pootjes, vleugels en antennes.]

De onderzoeker zocht jonge sprinkhanen en bespoot deze met de
schimmelsporen. Dat waren de sprinkhanen zoals weergegeven in de stadia 5 of
6 van afbeelding 2.

2p 10 - Geef de reden aan waarom het gunstiger is de sprinkhanen in stadium 5 of 6
te bespuiten dan in stadium 7.
- Geef ook een reden aan waarom het bespuiten in het stadium 5 of 6
gunstiger is dan het bespuiten in het stadium 3 of 4.

HA-1018-a-12-1-o 7 lees verder ► ► ►

### Pagina 8

Als een schimmelspore op een sprinkhaan komt, ontkiemt de spore in een vochtige omgeving binnen 24 uur. De ideale temperatuur waarbij de schimmel zich ontwikkelt, ligt tussen de $20 \text{ }\textdegree\text{C}$ en $34 \text{ }\textdegree\text{C}$. Een temperatuur die in het lichaam van een koudbloedig dier in de Sahara, zoals de sprinkhaan,
gemakkelijk gehaald wordt. Boven deze temperatuur gaat de schimmel dood. Een van de predatoren van de sprinkhaan is de kiekendief. Vogelbeschermers hebben zich afgevraagd of de met schimmels besmette sprinkhanen geen bedreiging vormen voor de kiekendieven. Dit blijkt niet het geval te zijn.
2p 11 Door welk van de onderstaande verschillen tussen de sprinkhaan en de
kiekendief zijn schimmels geen gevaar voor de kiekendief?
A De sprinkhaan heeft een chitinepantser, de kiekendief een verenkleed.
B De sprinkhaan heeft een uitwendig skelet, de kiekendief een inwendig
skelet.
C De sprinkhaan heeft een variabele lichaamstemperatuur, de kiekendief heeft
een constante, hoge lichaamstemperatuur.
D De sprinkhaan is een herbivoor, de kiekendief is een carnivoor.

De schimmel kan ook worden gebruikt voor de bestrijding van de malariamug.
De infectieziekte die door deze mug verspreid wordt, rukt naar het noorden op.
Twee leerlingen doen hierover een uitspraak:
Leerling 1: Door de opwarming van de aarde kan de mug (en daardoor de
parasiet, die de ziekte verwekt) zich ook in noordelijker gebieden handhaven.
Leerling 2: Doordat de ziekte in Afrika met veel chemische middelen bestreden
wordt, kiest de mug voor gebieden waar deze bestrijding nog niet zo effectief is
en daardoor komt zij in steeds noordelijker gebieden voor.
2p 12 Welke leerling(en) doet (doen) een juiste uitspraak?
A Geen van beide leerlingen doet een juiste uitspraak.
B Alleen leerling 1 doet een juiste uitspraak.
C Alleen leerling 2 doet een juiste uitspraak.
D Beide leerlingen doen een juiste uitspraak.

HA-1018-a-12-1-o 8 lees verder ►►►

### Pagina 9

Vale gieren in Nederland
In een krantenartikel stond:
afbeelding 1
Oss/Madrid, 19 JUNI 2007. Onmiddellijk
na de gouden tip gooide Berry Setton zijn
telescoop en verrekijker in de auto en
spoedde zich naar de polder bij Oss. Daar
was een groep vale gieren gesignaleerd. Bij
aankomst zag het lid van de
Vogelwerkgroep in Oss dertig vale gieren
in 'bomen met kale takken' zitten.

Op maandag 18 juni 2007 gingen vogelliefhebbers uit het hele land naar
Brabant. Een groep vale gieren was daar neergestreken op zoek naar voedsel.
De Vale gier is één van Europa's grootste roofvogels. Hij weegt tussen de
6 en 10 kg en heeft een spanwijdte van 2,6 tot 2,8 m.
De Vale gier leeft van dode dieren. Zijn voorkeur gaat uit naar ingewanden en
spierweefsel. Het vinden van aas vereist intensief zoekwerk over een groot
gebied. Energiebesparing is daarbij noodzakelijk. Met zijn enorme vleugels is de
Vale gier een perfecte zweefvlieger, die gebruik maakt van opstijgende warme
lucht (thermie k). Gieren patrouilleren verspreid en letten daarbij voortdurend op
elkaar. Een gier die opeens van richting verandert of neerstrijkt, wordt van grote
afstand opgemerkt. In korte tijd zijn alle gieren uit de omgeving ter plaatse.
Vale gieren leven in warme, droge streken en in de bergen. De Vale gier komt
normaal nooit in Nederland. Door een tekort aan voedsel had de groep het
oorspronkelijke woongebied, Spanje, verlaten. Sinds kort is het door een
Europese wet verboden om dood vee op het land te laten liggen. In Spanje was
dit wel de gewoonte. De kadavers werden dan opgeruimd door onder andere
vale gieren. Deze dieren moeten nu op andere plaatsen hun voedsel zoeken.
Het verblijf van deze gieren in Nederland was van korte duur. Vrij snel
vertrokken ze weer naar onze zuiderburen. De aanleiding daartoe was een
daling van de temperatuur in Nederland.

In de tekst worden verschillende factoren genoemd voor het trekgedrag van de
gieren.
2p 13 - Door welk type factor verlieten deze gieren Spanje?
- Door welk type factor vlogen ze weg uit Nederland?

uit Spanje uit Nederland

A een abiotische een abiotische
B een abiotische een biotische
C een bioti sch e een abiotische
D een biotische een biotische

HA-1018-a-12-1-0
9
lees verder ► ► ►

### Pagina 10

2p 14 Een vogelliefhebber beweert dat de geobserveerde vale gieren tot dezelfde populatie behoorden.
Noem twee voorwaarden waaraan een groep dieren moet voldoen om tot één populatie gerekend te worden.

Vale gieren leven van kadavers van planteneters. Soms wordt ook wel een levend lammetje gevangen en opgegeten.
In een ecosysteem spreken we van producenten, consumenten en reducenten.
2p 15 Tot welke groep of tot welke groepen kun je vale gieren op basis van bovenstaande informatie indelen?
A consumenten 1e orde
B consumenten 2e orde
C reducenten
D zowel tot de consumenten 1e orde als tot consumenten 2e orde
E zowel consumenten 1e orde als reducenten
F zowel consumenten 2e orde als reducenten

Als een gier de kans krijgt, verovert de vogel als eerste de darmen van het kadaver en vervolgens het spierweefsel.
1p 16 Leg uit hoe het eten van de darmen de voedingswaarde van zijn voeding ten opzichte van een menu met alleen spierweefsel verhoogt.

In de tekst staan verschillende prikkels genoemd die het gedrag van de gieren onderling beïnvloeden.
1p 17 Noem twee van die prikkels.

De bouw van gieren is aangepast aan de wijze waarop ze vliegen terwijl ze voedsel zoeken. In afbeelding 2 staan vier silhouetten van andere vogels dan de Vale gier afgebeeld. De vogels zijn niet op schaal getekend.
afbeelding 2
[FIGUUR: Vier silhouetten van vogels in vlucht, aangeduid met P, Q, R en S.]

2p 18 Welk vleugeltype is het meest geschikt voor een vliegwijze zoals van de Vale gier?
A vleugels van vogels met silhouet P
B vleugels van vogels met silhouet Q
C vleugels van vogels met silhouet R
D vleugels van vogels met silhouet S

HA-1018-a-12-1-o 10 lees verder ►►►

### Pagina 11

Deze pagina is een opgavenblad. De tekst gaat over de giftige effecten van diclofenac op Bengaalse gieren, met berekeningen van dodelijke doses per kilogram lichaamsgewicht. Er worden twee opgaven gesteld: 19 vraagt om met behulp van de tekst uit te leggen waarom diclofenac voor runderen niet dodelijk is, maar voor gieren wel. Opgave 20 vraagt om te berekenen hoeveel vlees een gier minimaal moet eten om een dodelijke hoeveelheid diclofenac binnen te krijgen, uitgaande van een specifieke berekening en injectie. Naast de diclofenac-opgaven bevat de pagina ook een theoretisch gedeelte over diabetes, met een uitleg over de suikerregulatie, het verschil tussen diabetes type 1 en 2, en de werking van insuline. Er worden geen grafieken of tabellen getoond, enkel tekstuele informatie en twee genummerde vragen die wiskundige en wetenschappelijke concepten (dosering, lichaamsgewicht, biologische effecten, hormoonregulatie) toetsen.

### Pagina 12

In het lichaam van een gezond mens onderscheidt men een groot aantal
verschillende cellen. Voorbeelden hiervan zijn:
1 alvleeskliercellen
2 levercellen
3 spiercellen
2p 23 Welk van deze cellen bevat of welke cellen bevatten het insulinegen?
A alleen 1
B alleen 2
C alleen 3
D alleen 1 en 2
E alleen 2 en 3
F zowel 1, 2 als 3

Sommige diabetespatiënten vinden het niet prettig om zichzelf in te spuiten,
waardoor zij niet vaak genoeg spuiten en voortdurend een afwijkende
glucoseconcentratie in het bloed hebben. Er is een methode ontwikkeld, waarbij
de patiënt niet hoeft te spuiten, maar insuline inhaleert. Patiënten die de
insuline-inhaler gebruiken moeten diep inhaleren om de insuline in de
longblaasjes te krijgen. De inhaler is een soort uitschuifbare toeter (zie
afbeelding 1).
2p 24 Dankzij de bouw van longen kan de insuline snel in het bloed komen.
Noem drie kenmerken van de bouw van de longen waardoor een snelle opname
van insuline in het bloed optreedt.

2p 25 Een insulinemolecuul wordt door de longblaasjes opgenomen en komt zo in het
bloed. Noem de bloedvaten en de delen van het hart die dit molecuul passeert
om via de kortste weg vanuit de longen in de lever terecht te komen.

afbeelding 1
[FIGUUR: Een zwart-witfoto van een persoon die een inhalator gebruikt, met de focus op het apparaat dat de persoon in zijn mond heeft.]

De via de inhaler binnengekomen insuline blijkt een goed werkend alternatief
voor de ingespoten kortwerkende insuline.

HA-1018-a-12-1-o 12 lees verder ►►►

### Pagina 13

Een diabeet die onder normale omstandigheden alleen maar gebruikmaakt van de inhaler doet mee aan twee experimenten. In experiment 1 gebruikt hij op een dag vanaf 21.00 uur geen maaltijd meer. De volgende ochtend om 07.00 uur eet hij twee boterhammen met jam. De ochtend gebruikt hij de inhaler niet.
In het tweede experiment doet deze diabeet precies dezelfde handelingen tot de ochtend na het eten van de boterhammen met jam. Die ochtend gebruikt hij wél de inhaler. In beide experimenten wordt bij de diabeet continu de bloedsuikerspiegel gemeten.
In afbeelding 2 is het glucosegehalte van deze proefpersoon tussen 21.00 en 07.00 uur voor beide dagen weergegeven met één enkele lijn. Voor de periode tussen 07.00 en 12.00 uur zijn drie lijnen getekend: P, Q en R.

[FIGUUR: Grafiek met tijd op de x-as (van 21.00 tot 12.00) en glucosegehalte in mmol/L op de y-as. Drie lijnen P, Q en R worden weergegeven na 07.00.]

2p 26 – Welke lijn geeft de situatie weer van de ochtend van dag 1 (als hij de inhaler met de kortwerkende insuline niet gebruikt)?
– Welke lijn geeft de situatie weer van de ochtend van dag 2 (als hij de inhaler met de kortwerkende insuline wel gebruikt)?

dag 1 dag 2
A P
B P
C Q
D Q
E R
F R

HA-1018-a-12-1-o 13 lees verder ▶▶▶

### Pagina 14

Dit is een opgavepagina uit een examen, gericht op de medische/biologische context van diabetes. De pagina bevat tekstuele informatie over diabetes, nierfunctie, en genetische factoren. Er is ook een tabel ('tabel 1') die de kans op diabetes type 1 en type 2 toont, afhankelijk van de familieband met een diabetespatiënt. De student wordt gevraagd twee meerkeuzevragen te beantwoorden die betrekking hebben op de verstrekte tekst en tabel. Vraag 27 gaat over factoren die bijdragen aan de stijging van het bloeddruk. Vraag 28 evalueert de juistheid van twee uitspraken over de erfelijkheid van diabetes type 1 en type 2, gebaseerd op de tabel en de tekst. De onderliggende concepten betreffen diabetes, nierfalen, genetische overerving, risicofactoren, en het verschil tussen diabetes type 1 en type 2.

### Pagina 15

Dit is een examenpagina met een opgave over het Restless Legs Syndroom (RLS). De tekst beschrijft RLS als een aandoening van het zenuwstelsel, gekenmerkt door onweerstaanbare bewegingsdrang, vermoedelijk veroorzaakt door een verstoorde werking van neuronen en een tekort aan dopamine. Er is een schematische weergave van drie zenuwcellen met synapsen (P en Q) en een motorisch eindplaatje. De student wordt gevraagd om, op basis van de tekst en de afbeelding, te bepalen welke cellen de verstoorde werking vertonen (vraag 29) en om, met betrekking tot de synapsen P en Q, aan te geven waar dopamine wordt afgegeven en in welke richting de impuls wordt voortgezet (vraag 30). Tot slot wordt gevraagd naar de mogelijke gevolgen van de bloeddrukstijgingen tijdens de slaap bij RLS voor hart en bloedvaten (vraag 31). De pagina bevat ook informatie over de herkomst van het examenmateriaal.

### Pagina 16

Hoe weten medicijnen waar ze heen moeten?

Hoe weten medicijnen waar ze in het lichaam naar toe moeten? Medicijnen tegen prostaatvergroting naar de prostaat, moleculen uit harttabletten naar het hart, moleculen uit blaespoeders naar de blaas, etc. Alles komt in de maag terecht en wat gebeurt er dan verder?
"Sommige tabletten vallen in de maag uiteen. Andere zijn maagsapresistent en geven pas in de dunne darm langzaam hun werkzame inhoud af," zegt professor Joke Bouwstra.
De dunne darm neemt het medicijn op. Het komt dan in het bloed. Dat stroomt naar de lever. De lever is de grote opruimer en ontgifter in het lichaam en dus worden de meeste geneesmiddelenmoleculen daar ook omgezet. Is de lever gepasseerd, dan is het hele lichaam bereikbaar. Daar moet de medicijnontwerper rekening mee houden.
Medicijnmoleculen verspreiden zich op grond van toeval. En het toeval wordt geholpen door de wet van de grote getallen. Eén pil met maar 100 milligram medicijn bevat miljarden actieve moleculen.
De bestemming van een medicijnmolecuul is een enzym of een receptor. Daarmee moet het medicijnmolecuul botsen en er zich (aan) binden.

De bestemming van het medicijn is een enzym- of een receptormolecuul. Organische moleculen kunnen behoren tot de eiwitten, koolhydraten, nucleïnezuren of vetten.
2p 32 Tot welke groep of groepen behoren de enzym- en de receptormoleculen?
A beide tot de eiwitten
B beide tot de koolhydraten
C beide tot de nucleïnezuren
D beide tot de vetten
E enzymmoleculen behoren tot de eiwitten en de receptormoleculen tot de nucleïnezuren
F enzymmoleculen behoren tot de koolhydraten en de receptormoleculen tot de vetten

Sommige medicijnmoleculen zijn maagsapresistent. Het woord resistent wordt in de biologie ook in een andere betekenis gebruikt.
Bijvoorbeeld: De bacteriestam Staphylococcus aureus is resistent tegen het antibioticum streptomycine.
2p 33 - Leg uit welke betekenis het woord resistent heeft in de uitspraak over maagsap.
- En leg uit welke andere betekenis het woord resistent heeft in de uitspraak over Staphylococcus heeft.

HA-1018-a-12-1-o 16 lees verder

### Pagina 17

De lever wordt omschreven als een orgaan dat werkt als opruimer en ontgifter in het lichaam.
Hierover worden twee uitspraken gedaan:
1 De lever kan organische stoffen uit geneesmiddelen omzetten in anorganische stoffen.
2 De lever kan organische stoffen uit geneesmiddelen omzetten in andere organische stoffen.
2p 34 Welke uitspraak of welke uitspraken zijn juist?
A Geen van de uitspraken is juist.
B Alleen uitspraak 1 is juist.
C Alleen uitspraak 2 is juist.
D Beide uitspraken zijn juist.

Een uur na het innemen van een medicijntablet bevindt zich een gedeelte van de hoeveelheid medicijnmoleculen daaruit in het bloed, maar ook nog een deel in de dunne darm. Als de medicijnmoleculen de lever gepasseerd zijn, wordt gezegd dat de moleculen zich verder verspreiden op grond van toeval. Vier plaatsen in de bloedsomloop worden wat betreft de concentratie van het geneesmiddel met elkaar vergeleken. Er wordt ongeveer een uur na inname van een tablet gemeten:
- Men vergelijkt de concentratie van het geneesmiddel in de leverader met die in de rechterboezem.
- Men vergelijkt de concentratie van het geneesmiddel in het begin van de aorta met die in de prostaatslagader.
2p 35 Welk van de onderstaande combinaties geeft de resultaten van de metingen juist weer?

vergelijking leverader vergelijking begin van de aorta
met de rechterboezem met de prostaatslagader

A hoger in de leverader lager in de prostaatslagader
B gelijk gelijk
C hoger in de leverader gelijk
D gelijk lager in de prostaatslagader
E lager in de leverader hoger in de prostaatslagader
F lager in de leverader gelijk

HA-1018-a-12-1-o 17 lees verder ►►►

### Pagina 18

Chocolade, lekker en gezond?

Duitse artsen hebben ontdekt dat dagelijks een klein beetje pure chocolade eten
gezond is. Twee blokjes chocolade per dag resulteert in een verlaging van de
bloeddruk zonder dat je er dikker van wordt. Cacao bevat veel flavanolen, veel
meer dan fruit of tomaten. Flavanolen zijn stoffen die verouderingsprocessen,
waaronder atherosclerose (aderverkalking), voorkomen. Het was al bekend dat
cacao bloeddrukverlagend kan werken, maar artsen maakten zich zorgen over
het feit dat andere stoffen in chocolade het effect weer teniet zouden doen.
Ze lieten toen 44 vrijwilligers dagelijks chocolade eten. Dat waren gezonde
proefpersonen met een iets verhoogde bloeddruk. De helft van hen kreeg
dagelijks 6 gram pure chocolade te eten, de andere helft evenveel witte
chocolade. Witte chocolade bevat weinig cacao. Uit de resultaten concludeerden
ze dat het juist de cacao was die een positief effect heeft op de bloeddruk.

1p 36 Welke twee resultaten zullen de conclusie van de artsen rechtvaardigen?

Eén van de effecten van cacao is het voorkomen van atherosclerose.
Atherosclerose is een ziekte waarbij bloedvaten, en met name de slagaders,
minder elastisch worden.

1p 37 Leg uit dat atherosclerose leidt tot een hoge bloeddruk.

Chocolade is een voedingsmiddel dat diverse stoffen bevat die een bewezen
effect op de hersenen hebben, zoals dopamine, serotonine en endorfine. Deze
stoffen hebben in het menselijk lichaam de functie van neurotransmitter. Ook
bevat chocolade onder andere cafeïne en theobromine; een stof die verwant
is aan de werkzame component van cannabis. Toch is chocolade niet op
dezelfde manier verslavend, omdat de genoemde stoffen in zo'n lage
concentratie voorkomen, dat een gemiddeld mens vele tientallen kilo’s pure
chocolade per dag zou moeten eten om ook maar het geringste effect als dat
van cannabis te kunnen ervaren.

HA-1018-a-12-1-o 18 lees verder

### Pagina 19

Chocolade kan voor honden en paarden dodelijk zijn, omdat zij theobromine niet
snel genoeg kunnen omzetten. Als honden chocolade eten, blijft de theobromine
ongeveer 20 uur in hun bloed circuleren. Het kan bij hen epileptische aanvallen,
hartinfarcten, interne bloedingen, en tenslotte de dood veroorzaken. Andere
verschijnselen zijn: rillingen, krampen, een verhoogde hartslag, braken en
diarree. Een hond van 10 kilo kan bij het eten van 12,5 gram pure chocolade
deze verschijnselen al vertonen.
Honden en paarden maken relatief weinig van een stof die ook bij mensen
betrokken is bij de afbraak van theobromine.
2p 38 Tot welke groep organische stoffen behoort deze stof?
A antistoffen
B enzymen
C hormonen
D vitaminen

Cacao wordt gewonnen uit de cacaoboon, het zaad van de cacaoplant. De
cacaoplant (Theobroma cacao) stelt als eis veel neerslag, hoge temperaturen en
een vruchtbare bodem.
Zoals bij veel economisch belangrijke planten, probeert men ook de cacaoteelt
te optimaliseren. Endofyten zijn een bepaalde groep schimmels. Onderzoek
heeft uitgewezen dat bepaalde endofyten de cacaoplant beschermen tegen een
andere schimmel, de Phytophtera-schimmel die in Nederland berucht is als
ziekteverwekker op aardappel- en tomatenplanten. Phytophtera veroorzaakt
rotte plekken in de tomaten en de aardappels. De endofyten infecteren de
bladeren van de cacaoplant, zonder dat de plant ziek wordt.
2p 39 Tussen welke van de beschreven organismen is sprake van mutualisme?
A de cacaoplant en de endofyten
B de cacaoplant en de Phytophtera
C de Phytophtera en de endofyten
D de tomatenplant en de Phytophtera
E de aardappelplant en de Phytophtera

Sommige cacaotelers bestrijden Phytophtera door de endofyten op de
cacaoplant aan te brengen.
1p 40 Hoe wordt deze vorm van gewasbescherming genoemd?

HA-1018-a-12-1-o 19 lees verder ►►►

### Pagina 20

Het ontstaan van het leven
afbeelding 1
"A production of amino acids under possible primitive earth conditions", was de titel waarmee Stanley Miller (zie afbeelding 1) zijn beroemde experiment publiceerde. In 2008, ruim een jaar na zijn dood, ontdekte een van Millers eerste studenten beschrijvingen van een tweede experiment, met resultaten die nooit eerder waren gepubliceerd.
In een kunstmatige omgeving imiteerde Miller in 1953 omstandigheden zoals die in de oeratmosfeer, verondersteld werden aanwezig te zijn. Water en methaan werden met een derde stof aan hoge temperaturen en elektrische ontladingen blootgesteld. Miller toonde op die manier aan dat er organische stoffen ontstonden uit anorganische stoffen. In de originele publicatie meldt Miller het ontstaan van vijf verschillende aminozuren, maar analyse van het verontdekte materiaal toonde aan dat er bij een tweede experiment, waarin Miller zijn opstelling had aangepast, meer dan twintig verschillende aminozuren waren ontstaan.

41 2p Welke stof moet er minstens ook in het mengsel hebben gezeten om aminozuren te verkrijgen?
A ammoniak
B fosfaat
C sulfaat
D zuurstof

Nadat in de "oersoep" de eerste aminozuren waren ontstaan, zijn er nog heel wat stappen gezet voor er sprake was van levende organismen. De meest primitieve organismen die we kennen hebben geen kern (wel DNA) en leven in een zuurstofloze omgeving.
42 2p Hieronder staan een aantal nu voorkomende organismen: blauwwieren (cyanobacteriën), denitrificerende bacteriën, nitriet- en nitraatbacteriën, gisten. Welke van deze organismen voldoen aan bovenstaande beschrijving?
A alleen de blauwwieren (cyanobacteriën)
B alleen de denitrificerende bacteriën
C alleen de gisten
D alleen de nitriet- en nitraatbacteriën
E zowel de blauwwieren als de denitrificerende bacteriën
F alle genoemde organismen

HA-1018-a-12-1-o 20 lees verder

### Pagina 21

Het ontstaan van eencellige plantaardige en dierlijke organismen met een kern
en andere organellen uit deze oerorganismen wordt verklaard met de
endosymbiose theorie. Deze theorie gaat ervan uit dat mitochondriën en
chloroplasten zijn voortgekomen uit oorspronkelijk zelfstandig levende
organismen. Via een symbiose met andere oerorganismen zijn uiteindelijk cellen
ontstaan waarin zij als organel hun specifieke functie als chloroplasten of
mitochondriën uitvoeren.

In afbeelding 2 zijn twee elektronmicroscopische beelden van deze organellen
weergegeven. De chloroplasten zijn ontstaan uit organismen die met behulp van
pigmenten tot fotosynthese in staat waren. Het mitochondrium was
oorspronkelijk een organisme dat zuurstof kon gebruiken om organische stoffen
te verbranden.

afbeelding 2
[FIGUUR: Een elektronenmicroscoop foto van een chloroplast.]
[FIGUUR: Een elektronenmicroscoop foto van een mitochondrium.]

2p 43 Welke van de gegeven beschrijvingen is volgens deze theorie van toepassing op
de organismen met pigmenten?
A Het waren autotrofe organismen want ze maakten uit anorganische stoffen
organische stoffen.
B Het waren autotrofe organismen want ze maakten uit organische stoffen
anorganische stoffen.
C Het waren heterotrofe organismen want ze maakten uit anorganische stoffen
organische stoffen.
D Het waren heterotrofe organismen want ze maakten uit organische stoffen
anorganische stoffen.

De endosymbiose theorie roept bij veel wetenschappers nog vragen op. Er zijn
tot nu toe geen fossielen van deze eerste organismen aangetroffen die als
bewijs voor deze theorie kunnen dienen.
2p 44 Waardoor zijn er van deze oerorganismen geen fossielen voorhanden?
A De fossielen van deze organismen liggen te diep in de aarde.
B Deze organismen hadden geen harde delen.
C Deze organismen zijn te klein om fossielen te vormen.
D Het is te lang geleden dat deze organismen hebben geleefd.

HA-1018-a-12-1-o 21 lees verder ►►►

### Pagina 22

Grote stappen, snel thuis

Het oriëntatievermogen van de woestijnmier, *Cataglyphis fortis*, verbaast
gedragsonderzoekers al decennia lang. In hun Sahara-woestijnomgeving zijn
vrijwel geen oriëntatiepunten voorhanden. De vraag is hoe de mieren de weg
naar hun nest terugvinden na een nachtelijke voedselzeektocht van soms
honderden meters.
De etholoog Wittlinger stelde de hypothese op dat deze mieren gebruikmaken
van een ingebouwde stappenteller. Hij trainde woestijnmieren in het
laboratorium om voedsel te vinden aan het eind van een tien meter lange buis
die aan hun nest was vastgemaakt. Vervolgens ving hij bij de voederplaats
mieren die aan de afstand gewend waren. Deze mieren kregen één van
onderstaande drie behandelingen:
- Eén groep mieren kreeg 'stelten' door stukjes varkenshaar aan hun poten te
lijmen.
- Een tweede groep hield de eigen poten.
- Bij de derde groep maakte hij de poten juist korter door de schenen
halverwege door te knippen. Mieren ondervinden hier weinig ongemak van.

[FIGUUR: Schematische weergave van mieren met verschillende pootaanpassingen: een mier met lange stelten, een mier met normale poten, en een mier met korte stompjes.]

stelten normaal stompjes

Hierna zette Wittlinger de mieren terug in een testomgeving, maar hij verving de
oorspronkelijke buis door een veel langere, die in het geheel niet bij het
mierennest uitkwam.
De mieren begonnen in de buis, op de plek waar ze hun nest verwachtten,
vertwijfeld te zoeken. Ze zigzadgen heen en weer, maar vonden natuurlijk niets.
Opvallend genoeg zochten de mieren op stelten heel ergens anders dan de
insecten met de geamputeerde ledematen en de niet behandelde mieren.
De resultaten van het onderzoek bevestigden de hypothese van Wittlinger.
2p 45 Noteer van de drie groepen mieren het onderzoeksresultaat.

HA-1018-a-12-1-o 22 lees verder ►►►

### Pagina 23

2p 46 Bij een tweede proef liet de bioloog de mieren met hun nieuwe pootlengtes
oefenen. En dat was kennelijk net wat de insecten nodig hadden. Toen de
mieren hierna werden getest, liepen ze namelijk allemaal ongeveer even ver
ongeacht of hun poten normaal, verlengd of afgekipt waren.
Door welk leerproces liepen de drie groepen mieren na deze oefening weer de
juiste afstand naar hun nest?
A gewenning
B inzicht
C klassieke conditionering
D proefondervindelijk leren

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
HA-1018-a-12-1-o
23
einde