# Eindexamen Biologie HAVO 2011 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2011/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2011
tijdvak 2
woensdag 22 juni
13.30 - 16.30 uur
biologie
Dit examen bestaat uit 45 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden.
Als bij een open vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-1018-a-11-2-o

### Pagina 2

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

De grote gruttoslachting

De grutto is een weidevogel. Het beheer van weilanden waarin de grutto nestelt is de de laatste jaren regelmatig onderwerp van discussie tussen natuurbeheerders en boeren. Natuurbeheerders waarschuwen dat maaien van graslanden resulteert in een massale slachting grutto's de tijdens van deze vogel. En omdat het goed gaat met verschillende nestrovers, zoals kiekendieven, buizers en hermelijnen die een grutto-eitje of -kuiken-tje wel weten te waarderen, neemt het aantal grutto's in Nederland nog verder af. De grutto is van oorsprong een toendravogel, die in Nederland lange tijd uiterst zeldzaam was. Toen de landbouw intensiever werd, begon en-om de jonge kwamen er een biotoop tot ontwikkeling die leidde tot een toename van het aantal grutto's. Er kwam meer grasland dat door organische bemesting veel regenwormen bevatte, het voedsel voor de grutto. Naast regenwormen eten grutto's ook emelten, de larven van langpootmuggen. Deze larven leven onder andere van wortels van het in weilanden veel voorkomende Engels raaigras. Tientallen jaren groeide het gras nog precies langzaam genoeg om de jonge grutto's voldoende lang te beschermen, maar toen er anders grassen kwamen en de bemesting veranderde, was de grutto het haasje om er eerder in het jaar gemaaid werd.

2p 1 In de tekst staat de term biotoop.
Welke biologische term had men in deze tekst beter kunnen gebruiken?
A climaxvegetatie
B levensgemeenschap
C populatie
D successie

Vanaf 1900 nam het aantal grutto's in ons land toe. Enkele factoren die hierbij een rol gespeeld hebben zijn:
1 het grondwaterpeil
2 stalmest
3 grasland

2p 2 Welk van deze factoren is of welke zijn biotisch?
A alleen 1
B alleen 2
C alleen 3
D zowel 1 als 2
E zowel 1 als 3
F zowel 2 als 3

2p 3 - Teken het voedselweb van de in de tekst genoemde organismen.
- Geef met pijlen de richting van de energiestroom tussen de organismen aan.

HA-1018-a-11-2-o 2


### Pagina 3

Relaties tussen organismen kunnen worden weergegeven door middel van een
piramide van energie. In de afbeelding is zo'n piramide getekend, opgebouwd uit
drie niveau's. Bepaalde vlakken zijn grijs.

[FIGUUR: Piramide met drie niveaus, P onderaan, C1 daarboven, en C2 daarboven. De C1 en C2 niveaus zijn opgedeeld in grijze en witte delen.]

Over de grijze vlakken in deze piramide worden drie beweringen gedaan.
1 De grijze vlakken stellen de biomassa voor die opgeslagen is in de
organismen van dat niveau.
2 De grijze vlakken stellen onder andere het afval voor in de vorm van
uitwerpselen van organismen in dat niveau.
3 De grijze vlakken stellen onder andere de energie voor die vrijkomt bij de
dissimilatie van de in dat niveau meegegeven organismen.
2p 4 Welk van deze beweringen is of welke zijn juist?
A alleen 1
B alleen 2
C alleen 3
D zowel 1 als 2
E zowel 1 als 3
F zowel 2 als 3

2p 5 Welke voedselrelatie bestaat er tussen kiekendief en grutto en welke tussen
kiekendief en buizerd?

tussen kiekendief en grutto
A mutualisme
B mutualisme
C parasitisme
D parasitisme
E predatie
F predatie

tussen kiekendief en buizerd
concurrentie
parasitisme
mutualisme
predatie
concurrentie
mutualisme

Het gaat nu goed met de nestrovers zoals buizerds en kiekendieven. Veertig
jaar geleden was dat wel anders. Door het gebruik van landbouwgif ter
bestrijding van insecten legden deze vogels toen massaal het loodje.
Leg uit hoe het kwam dat juist roofvogels, zoals kiekendief en buizerd, stierven
door het gebruik van dit landbouwgif.

HA-1018-a-11-2-o 3 lees verder ►►►


### Pagina 4

Een natuurbeschermer wil weten hoeveel grutto's er na het broedseizoen in een
bepaald weidegebied leven. Hij vangt er twaalf en merkt ze. Daarna laat hij ze
weer vrij. Een week later vangt hij weer een aantal grutto's. Dit keer zijn het er
vijftien, waarvan er zes gemerkt zijn.
1p 7 Laat door middel van een berekening zien hoe groot hij de populatie grutto's
schat.

Boeren kunnen hun maaibeleid aanpassen om de grutto te beschermen. Een
boer besluit zijn weiland niet meer te maaien en laat het verwilderen omdat hij
denkt hiermee de gruttostand te bevorderen. Na twee jaar komen er in dit
gebied helemaal geen grutto's meer voor.
Er worden twee beweringen gedaan over de periode waarin verwildering is
opgetreden.
1 In dit gebied is successie opgetreden waardoor de omstandigheden niet
gunstig meer zijn voor de grutto.
2 Door concurrentie tussen plantensoorten om bijvoorbeeld voedingsstoffen
en licht is de soortensamenstelling van het gebied veranderd.
2p 8 Welk van deze beweringen is of welke zijn juist?
A Geen van beide beweringen is juist.
B Alleen bewering 1 is juist.
C Alleen bewering 2 is juist.
D Beide beweringen zijn juist.

HA-1018-a-11-2-o 4 lees verder

### Pagina 5

Eicel uit bot

Vrouwelijke zoogdieren, inclusief de mens, hebben al voor hun geboorte een
voorraad eicellen, die daarna geleidelijk kleiner wordt. Tenminste, dat dacht
iedereen. Totdat Jonathan Tilly en zijn collega's aantoonden dat het aantal
eicellen bij muizen voortdurend wordt aangevuld. Ze zochten uit waar de
eicellen vandaan komen.
In hun onderzoek kregen muizen een specifieke chemokuur, waardoor hun
voorraad eicellen werd gedood, terwijl de eierstokken verder intact bleven. Een
dag na die behandeling waren er al weer cellen in de eierstokken aanwezig.
Twee maanden na de behandeling zagen de eierstokken er weer volledig
normaal uit, met eicellen in diverse stadia van rijping. De cellen die deze
eicellen leveren, zouden afkomstig kunnen zijn uit het beenmerg. Dit beenmerg
bevat stamcellen, die nog tot andere cellen kunnen differentiëren.
De onderzoekers toetsten hun hypothese door bij muizen naast de eicellen ook
de stamcellen uit het beenmerg te vernietigen. Deze muizen maakten geen
eicellen meer. Inspuiting van gezond beenmerg bij deze eicelloze muizen leidde
tot de vorming van nieuwe eicellen.

1p 9 Tot welke celtype groeit het overgrote deel van de stamcellen in het beenmerg
uit?

Stamcellen kunnen differentiëren tot andere cellen terwijl bijvoorbeeld
zenuwcellen dit niet meer kunnen. Een leerling beweert dat dit komt omdat er
veel meer verschillende genen in zenuwcellen aanwezig zijn.

1p 10 Is de bewering van deze leerling juist of onjuist? Licht je antwoord toe.

Onderzoekers dachten dat de stamcellen via de bloedsomloop van het
beenmerg naar de eierstokken getransporteerd worden. Dit zou betekenen dat
het bloed stamcellen bevat om de onvruchtbaarheid op te heffen. En inderdaad,
onvruchtbaar gemaakte muizen, door uitschakeling van het beenmerg en van de
eigen eicelvoorraad, konden na een bloedtransfusie weer eicellen maken.

2p 11 – Komen getransplanteerde stamcellen in zuurstofarm bloed voor?
Zo ja, noem een bloedvat waarin ze zouden kunnen voorkomen.
– Komen getransplanteerde stamcellen in zuurstofrijk bloed voor?
Zo ja, noem een bloedvat waarin ze zouden kunnen voorkomen.

Het lijkt er sterk op dat bij mensen niet anders gaat. Er zijn gevallen bekend
van vrouwen die na het ondergaan van een beenmergtransplantatie, die volgde
op een onvruchtbaar makende chemotherapie toch weer zwanger raakten. De
kinderen die daarna uit deze vrouwen geboren zijn, zouden dus wel eens een
andere biologische moeder kunnen hebben.
Als deze laatste bewering waar is, zou met een DNA-onderzoek met meer dan
99 procent zekerheid kunnen worden aangetoond dat de vrouw die het kind
heeft gebaard, niet de biologische moeder is. Bij zo'n onderzoek worden een
tiental DNA-fragmenten van moeder en kind met elkaar vergeleken.

1p 12 Leg uit of bij dit onderzoek ook DNA-gegevens van de vader nodig zijn om
zekerheid te krijgen.

HA-1018-a-11-2-o 5 lees verder ►►►


### Pagina 6

De beschermende werking van calcium

Calcium (Ca$^{2+}$) is een bijzondere voedingsstof. Veel van het ingenomen calcium
blijft in de darm achter en wordt niet in het bloed opgenomen. Calcium speelt
een belangrijke rol bij bijvoorbeeld de botopbouw. In afbeelding 1 wordt de
hoeveelheid calcium weergegeven die in de ontlasting (feces) wordt
aangetroffen in relatie tot de hoeveelheid calcium die men per dag met het
voedsel binnenkrijgt.

afbeelding 1
[FIGUUR: grafiek met op de y-as "calcium in feces (% van inname)" en op de x-as "calciuminnname (mg/dag)". De grafiek toont een stijgende lijn met punten die de relatie tussen de twee assen weergeven.]

Het calcium dat niet wordt opgenomen, vervult in de darm een belangrijke
functie. Deze functie hangt samen met het feit dat calcium in neutraal milieu
($pH$ = 7) een onoplosbaar zout vormt met negatief geladen ionen zoals
fosfationen of vetzuren. In zuur milieu blijven calcium en de negatief geladen
ionen in oplossing. Het calciumfosfaat, Ca$_3$(PO$_4$)$_2$, kan galzuren binden.
Galzuren en vetzuren kunnen de cellen van de wand van de dunne darm
beschadigen. Deze cellen worden dan gevoeliger voor bacteriële infecties. Het
verloop van de infectie is vrij onschuldig; vrijwel iedereen herstelt, na enkele
dagen last te hebben gehad van diarree.

2p 13 Hoeveel mg calcium wordt, uitgaande van de resultaten in afbeelding 1,
maximaal per dag in het bloed opgenomen?
A ongeveer 100 mg
B ongeveer 300 mg
C ongeveer 600 mg
D ongeveer 2700 mg

2p 14 Het calcium vormt in neutraal milieu met fosfaten een onoplosbaar zout.
Van welk van de onderstaande verbindingen kan de fosforgroep in het zout
afkomstig zijn?
A aminozuren
B DNA
C koolhydraten
D vetzuren

HA-1018-a-11-2-o 6 lees verder ►►►

### Pagina 7

Men krijgt last van een bacteriële darminfectie als zuren de slijmlaag van de
darmwand aantasten. Galzuren hebben daarnaast een negatief effect op de
groei en ontwikkeling van de lichaamseigen bacteriën die zich in de dikke darm
bevinden. Deze lichaamseigen bacteriën gaan onder normale omstandigheden
de uitbreiding van het aantal ziekteverwekkende bacteriën tegen. Over het nut
van calcium in de darm, werden de volgende hypothesen geformuleerd:
1 Calciumfosfaat zal de galzuren en vetzuren neerslaan.
2 Calciumfosfaat zal de groei van lichaamseigen bacteriën in de darm
stimuleren.
In een experiment werden de hypothesen getoetst. Ratten kregen normaal voer
(20 mmol Ca/kg voer) of met calcium verrijkt voer (180 mmol Ca/kg voer). De
concentratie vrije galzuren en vrije vetzuren in de ontlasting werd gemeten. Ook
het aantal lichaamseigen bacteriën in de ontlasting werd bepaald. De resultaten
zijn in afbeelding 2 weergegeven.

afbeelding 2
diagram 1
[FIGUUR: Bar chart showing the concentration of free bile acids/fatty acids (mM) on the y-axis and two groups on the x-axis: 'controle (20 mmol calcium-fosfaat/kg voer)' and 'calcium (180 mmol calcium-fosfaat/kg voer)'. The 'controle' group has a higher concentration for both free bile acids and free fatty acids compared to the 'calcium' group.]
concentratie
vrije galzuren/vetzuren
(mM)
4
3
2
1
0
controle
(20 mmol calcium-
fosfaat/kg voer)
calcium
(180 mmol calcium-
fosfaat/kg voer)
Legenda:
vrije galzuren
vrije vetzuren

diagram 2
[FIGUUR: Bar chart showing the number of host bacteria per volume unit on the y-axis and two groups on the x-axis: 'controle (20 mmol calcium-fosfaat/kg voer)' and 'calcium (180 mmol calcium-fosfaat/kg voer)'. The y-axis ranges from 0 to 50,000. The 'controle' group has a higher number of host bacteria compared to the 'calcium' group.]
aantal
lichaamseigen
bacteriën per
volume eenheid
50.000
10.000
controle
(20 mmol calcium-
fosfaat/kg voer)
calcium
(180 mmol
calcium-
fosfaat/kg voer)

3p 15 - Welke conclusie trek je uit de weergegeven resultaten in diagram 1?
- Welke conclusie trek je uit de weergegeven resultaten in diagram 2?
- Welk van deze conclusies omschrijven de gestelde hypothesen?

HA-1018-a-11-2-0 7 lees verder ►►►

### Pagina 8

Behalve bij ratten zijn soortgelijke experimenten met een verzwakte dikke darmbacterie, een bepaalde *Escherichia coli*-stam, bij mensen uitgevoerd. Ook deze bacteriën kunnen infecties veroorzaken. De proefpersonen kregen gedurende veertien dagen voeding met gewone melk of met melk waaruit veel calcium was verwijderd (placebo). Op de tiende dag werden de deelnemers geïnfecteerd met de verzwakte *E. coli*-stam. Afbeelding 3 toont het verloop van het natgewicht van de feces als maat voor de diarree. In beide groepen is de fecale output op de eerste dag met 180 gram toegenomen, dat komt ongeveer neer op een verdubbeling van de hoeveelheid feces.
afbeelding 3
[FIGUUR: Grafiek met op de y-as 'verandering in fecale output (g natgewicht/dag)' van -100 tot 200, en op de x-as 'tijd na infectie (dagen)' van 1 tot 7. Twee lijnen: een doorgetrokken lijn met stipjes die omhoog gaat tot dag 1, dan snel daalt, en daarna weer stijgt en stabiliseert rond dag 5. Een gestippelde lijn die ook omhoog gaat, maar minder steil, en langzaam daalt na dag 3. Een horizontale stippellijn op de y-as waarde 0. Een legenda geeft aan dat de doorgetrokken lijn 'gewone melk' is en de gestippelde lijn 'placebo'.]
1p 16 Wat stelt de waarde 0 op de Y-as voor?
1p 17 Op basis van welk uit afbeelding 3 af te lezen resultaat komt men tot de conclusie dat calcium in het voedsel sneller tot herstel van een bacteriële infectie zorgt?
Een andere darmziekte die werd onderzocht, is darmkanker. Dikke darmkanker komt vaak voor bij mensen in welvarende landen en weinig bij inwoners van landen met een arme bevolking, zoals in delen van Oost-Azië. De leefwijze kan het risico op het ontwikkelen van darmkanker vergroten. Men heeft vastgesteld dat de inname van calcium omgekeerd evenredig is met het risico op darmkanker. En men heeft vastgesteld dat de inname van rood vlees het risico op darmkanker doet toenemen. Dit laatste wordt veroorzaakt door de aanwezigheid van heem (= onderdeel van hemoglobine) in rood vlees. In het dekweefsel van de dikke darm zijn regelfactoren aanwezig die de snelheid van de celdeling controleren, zodat er steeds voldoende epitheelcellen bijgemaakt worden. Heem verstoort dit regelmechanisme en veroorzaakt hierdoor een verhoogde delingsactiviteit van dikke darmwandcellen.
HA-1018-a-11-2-o 8 lees verder

### Pagina 9

Er zijn in de vorige eeuw veel mensen vanuit Oost-Azië naar Amerika geëmigreerd. Oost-Aziaten kunnen melk niet verdragen, omdat zij lactose-intolerant zijn. Wel gingen zij er toe over om meer rood vlees te eten, iets dat zij in hun vaderland weinig deden. Het vlees konden zij wel goed verteren.
2p 18 Leg uit waardoor een hoge concentratie heem in de dikke darm de kans op het ontstaan van dikke darmkanker doet toenemen.
Op basis van een bevolkingsonderzoek onder Oost-Aziatische immigranten in Amerika heeft men geconcludeerd dat de veranderde leefwijze van deze immigranten invloed heeft op het ontwikkelen van dikke darmkanker.
1p 19 Wat zal het resultaat van dit bevolkingsonderzoek zijn geweest waarop men deze conclusie heeft gebaseerd?

Leven van radioactieve straling
Sommige schimmels groeien opvallend goed in een radioactief besmet gebied. Niet zo gek, want deze schimmels blijken straling als energiebron te gebruiken. Onderzoekers ontdekten dat in het zeer radioactieve gebied rondom de in 1986 ontplofte kernreactor van Tsjernobyl opvallend veel zwarte schimmels voorkomen. Dat sommige schimmels niet doodgaan in een radioactieve omgeving was al bekend. Maar nu blijkt dat ze de straling als energiebron kunnen omzetten in energie om te groeien, is dat groot nieuws. Volgens de onderzoekers maken de zwarte schimmels hierbij gebruik van melanine. Zij vergeleken schimmels zonder melanine en schimmels met melanine terwijl ze bestraald werden door een radioactieve bron. De schimmels met melanine groeiden onder deze condities sneller dan de schimmels zonder dit pigment. Melanine is ook het pigment in de huid waardoor we bruin kunnen worden in de zon. Van de stof is bekend dat het een beschermende werking heeft tegen UV, röntgen en radioactieve straling. Maar blijkbaar doet het in deze zwarte schimmels nog meer. Het blijkt dat dit pigment van structuur verandert wanneer het door radioactieve straling wordt getroffen en dat het de energie kan overdragen op andere stoffen in de cel. De zo verkregen energie wordt gebruikt voor de aanmaak van organische stoffen en voor allerlei andere celprocessen. Dit mechanisme doet denken aan de wijze waarop planten chlorofyl inzetten om energie te verkrijgen uit licht.

De zwarte schimmels uit het onderzoek maken met behulp van de energie uit radioactieve straling zelf organische stoffen.
2p 20 Hoe noem je de voedingswijze van normale schimmels en hoe zou je de verkregen voedingswijze van de zwarte schimmels bij Tsjernobyl noemen?

normale schimmels | schimmels rondom Tsjernobyl
---|---
A autotroof | autotroof
B autotroof | heterotroof
C heterotroof | autotroof
D heterotroof | heterotroof

HA-1018-a-11-2-0 9 lees verder

### Pagina 10

Vóór de ontploffing in de kerncentrale van Tsjernobyl, waarbij radioactieve
straling vrijkwam, kwamen er in dat gebied voornamelijk schimmels voor zonder
melanine. Zowel mutatie, migratie als selectie kunnen een rol gespeeld hebben
bij de verandering van de schimmelpopulaties na de ramp.
21 - Voor welke twee van deze drie processen is de radioactieve straling van
betekenis?
- Leg voor beide processen je antwoord uit.
22 De tolerantiecurve van organismen voor de factor radioactieve straling wijkt af
van die van de optimumcurves die voor veel abiotische factoren gelden.
Welk van onderstaande diagrammen geeft het beste de curve van de
melaninehoudende schimmel en de curve van de mens weer?

[FIGUUR: Vier grafieken genummerd P, Q, R en S. Alle grafieken hebben op de y-as "overleving (%)" en op de x-as "straling (mCu)". Grafiek P toont twee curves: een gestippelde en een doorgetrokken curve die beide eerst stijgen en daarna dalen, waarbij de doorgetrokken curve een hogere piek heeft. Grafiek Q toont twee curves: een gestippelde en een doorgetrokken curve die beide dalen, waarbij de doorgetrokken curve begint bij een hogere overleving en sneller daalt. Grafiek R toont twee curves: een gestippelde en een doorgetrokken curve die beide eerst stijgen en daarna dalen, waarbij de doorgetrokken curve een lagere piek heeft en later bereikt. Grafiek S toont twee curves: een gestippelde en een doorgetrokken curve die beide piekvormig zijn, met de doorgetrokken curve een hogere en bredere piek heeft dan de gestippelde curve. Onder de grafieken staat een legenda die aangeeft dat een doorgetrokken lijn een schimmel representeert en een gestippelde lijn de mens. De opties zijn A diagram P, B diagram Q, C diagram R, D diagram S.]
Legenda:
schimmel
mens

A diagram P
B diagram Q
C diagram R
D diagram S
HA-1018-a-11-2-o 10 lees verder >>>

### Pagina 11

Bij mensen, maar ook bij dieren, zorgt melanine voor de kleur van onder andere
huid, haren en ogen. Een verstoring in één van de stappen in de aanmaak van
melanine, resulteert in het bekende albino fenotype. Bij
een grijs kattenras komt albinisme voor als een individu
homozygoot recessief is voor het albinogen (genotype
aa). In dit geval hebben de katten een witte vachtkleur. Bij
de vachtkleur van dit ras speelt echter ook een ander gen
(het gen ‘white’ W) een rol. Katten met het genotype Ww
en WW zijn wit. De twee genen (a en W) zijn
autosomaal
en niet gekoppeld.
[FIGUUR: Een witte kat zit in een hoek]
2p 23 Kunnen uit een kruising tussen twee grijze katten, witte nakomelingen ontstaan?
Kunnen uit een kruising tussen twee witte katten, grijze nakomelingen ontstaan?

witte nakomelingen uit
grijze katten
grijze nakomelingen uit
witte katten

A nee
B nee
C ja, mits beide ouders als genotype
AaWw hebben
D ja, mits beide ouders als genotype
AaWw hebben
E ja, mits beide ouders als genotype
AaWw hebben

ja, mits beide ouders als genotype
bijvoorbeeld AaWw hebben
ja, mits beide ouders als genotype
bijvoorbeeld aaWw hebben
nee

nee

ja, mits beide ouders als genotype
bijvoorbeeld AaWw hebben

F ja, mits beide ouders als genotype
AaWw hebben

ja, mits beide ouders als genotype
bijvoorbeeld aaWw hebben

HA-1018-a-11-2-0
11
lees verder

### Pagina 12

Laatste stap wortelknolvorming is opgehelderd
De Rupsklaver (Medicago truncatula) is een meerjarige plant. Met de ontdekking van twee genen hebben Wageningse moleculair biologen de laatste stap in de vorming van wortelknolletjes bij vlinderbloemige planten opgehelderd. Al langer was bekend dat deze planten knolletjes vormen als ze geïnfecteerd raken met bacteriën van het geslacht Rhizobium. De twee genen maken het mogelijk dat de bacterie wordt opgenomen door de plant en dat de wortelknol wordt gevormd. Het inzicht in dit proces maakt het misschien mogelijk om in de toekomst andere planten dan vlinderbloemigen zo te veranderen dat ook bij hen wortelknolletjes gevormd kunnen worden. Hoewel rijstplanten niet tot de vlinderbloemigen behoren, proberen onderzoekers deze plant zo te manipuleren dat zij zelf in haar stikstofbehoefte kan voorzien.

[FIGUUR: Close-up van wortelknolletjes van een plant met vezelige wortels.]

wortelknolletje

vergroting 25x

De stikstofbacteriën in de wortelknolletjes vormen een belangrijke schakel in de stikstofvoorziening van de plant.
2p 24 Welke van de onderstaande alternatieven geeft deze rol juist weer?
A De bacterie zet anorganische stikstofverbindingen om in andere anorganische stikstofverbindingen.
B De bacterie zet anorganische stikstofverbindingen om in organische stikstofverbindingen.
C De bacterie zet anorganische stikstofverbindingen om in anorganische stikstofverbindingen.
D De bacterie zet organische stikstofverbindingen om in andere organische stikstofverbindingen.

HA-1018-a-11-2-0
12
lees verder

### Pagina 13

De door de bacterië geleverde stikstofverbindingen worden in de plant gebruikt
voor assimilatie.
2p 25 Welke van onderstaande stoffen bevatten als gevolg van deze assimilatie
stikstof?
A aminozuren
B cellulose
C glucose
D vetzuren

Het proces van wortelknolvorming luistert zeer nauw. Het is zelfs zo dat de
klaverplant niet ongelimiteerd de wortelknolbacteriën binnenlaat omdat dit op
den duur nadelig is voor de klaverplant.
1p 26 Waardoor is het voor de klaverplant nadelig om te veel wortelknolbacteriën
binnen te laten?

Bij het verbouwen van akkerbouwgewassen wordt in de biologische landbouw
gebruikgemaakt van de eigenschappen van de Rhizobium bacterie.
Door het verbouwen en onderploegen van vlinderbloemigen op
akkerbouwgronden wordt de stikstofbalans die eerst verstoord was, weer
hersteld.
3p 27 - Leg uit waardoor de stikstofbalans door het bedrijven van akkerbouw
verstoord raakt.
- Leg uit welke rol de vlinderbloemigen spelen in de stikstofbalans
- en leg uit hoe door het onderploegen van vlinderbloemigen de stikstofbalans
weer hersteld wordt.

HA-1018-a-11-2-o 13 lees verder

### Pagina 14

Hersencentra

De Canadese neurochirurg Penfield ontwikkelde in de jaren veertig en vijftig van de twintigste eeuw een kaart van de sensorische centra in de menselijke hersenschors. Deze kaart wordt vaak weergegeven als een homunculus: een op de hersenschors geprojecteerde figuurtje van de mens (zie afbeelding 1).

afbeelding 1
[FIGUUR: Een schematische weergave van de hersenschors met een menselijk figuur met een grote mond, handen en voeten, en kleinere romp en hoofd, waarbij verschillende lichaamsdelen zijn gelabeld met hun corresponderende hersengebieden, zoals tenen, enkel, knie, heup, romp, schouder, elleboog, pols, hand, pink, ringvinger, middelvinger, wijsvinger, duim, nek, wenkbrauw, oog, gezicht, lippen, kaak, tong, slikken.]

1p 28 Verklaar waarom gezicht en handen in dit figuurtje zo’n groot oppervlak op de hersenschors innemen.

2p 29 Als iemand niet bestaande beelden ziet spreekt men van hallucineren.
Waar zul je met een hersenscan grote elektrische activiteit vinden bij
hallucineren?
A in de hersenstam
B in de grote hersenen
C in de kleine hersenen
D in de oogzenuw

HA-1018-a-11-2-o 14 lees verder

### Pagina 15

Een Groningse arts deed onderzoek naar incontinentie. Hij ontdekte dat er in de hersenen drie centra bij het plassen zijn betrokken. Als bij een gezond persoon de blaas vol is, gaan er via het ruggenmerg impulsen naar de hersenen. In het Emotioneel Motorisch Centrum (EMC) wordt bepaald of het veilig is om te plassen. Is dat het geval, dan gaan er impulsen naar het Plascentrum (PC). Via het ruggenmerg wordt nu het plassen in gang gezet: de sluitspier van de blaas wordt ontspannen en de blaadwandspier aangespannen. Is de situatie onveilig, dan gaan er impulsen naar het Continentiecentrum (CC): de plas moet worden opgehouden. Als dat laatste centrum niet goed werkt, kan de plas niet worden opgehouden: er is sprake van incontinentie.

afbeelding 2
[FIGUUR: Schematische weergave van drie centra (EMC, PC, CC) en hun interactie met sensorisch deel, motorisch deel, sluitspier en blaadwandspier. Verschillende pijlen geven verbanden aan met nummers (1-10) en effecten (+ of -).]

2p 30
In afbeelding 2 is een model geschetst van de drie centra, EMC, PC en CC, de sluitspier, de blaadwandspier en de zintuigen in de blaas.
De genummerde pijlen geven effecten aan: een + betekent een stimulerend effect, een - een remmend effect.
lemaal plast op een ‘veilige’ plek. Geef in de goede volgorde aan:
– de nummers van de banen die dan impulsen doorgegeven van de zintuigen naar de sluitspier, en
– de nummers van de banen die impulsen doorgegeven van de zintuigen naar de blaadwandspier.

1p 31
De arts deed vervolgens onderzoek bij zoogdieren en ontdekte bij bepaalde soorten ook een systeem van gecontroleerde urinelozing.
Leg uit dat het functioneel is voor bepaalde diersoorten om een dergelijk systeem te hebben.

HA-1018-a-11-2-o 15 lees verder ➢➢➢

### Pagina 16

Pietje met een eigen liedje

M annetjeskanaries zingen met een duidelijk doel, vooral in het broedseizoen.
Jonge mannetjeskanaries die geisoleerd van volwassen mannetjes opgroeien,
ontwikkelen deze zang van nature. Maar jonge mannetjeskanaries kunnen ook
een lied aanleren dat ze niet van nature zouden zingen. Onderzoekers leerden
jonge mannetjes vanaf vijfentwintig dagen oud een lied. Dit gebeurde door een
computer iedere twee uur een liedje te laten spelen dat in het natuurlijke
kanarierepertoire niet voorkomt. De vogels waren in een geluiddichte kamer
geboren en hadden alleen gezelschap van hun niet zingende moeders. Alle
vogelgeluiden in de ruimte werden opgenomen en geanalyseerd.
Uit het onderzoek bleek dat zes van de tien mannelijke vogels na verloop van
tijd het computerliedje gedeeltelijk konden zingen. Dat ze niet allemaal zongen,
is niet vreemd, want in gevangeschap zingen niet alle mannetjes.
Opvallend was dat naarmate het broedseizoen en hun seksuele volwassenheid
dichterbij kwamen, hun zang steeds meer in het traditionele liedje veranderde.

32 (1p) In de tekst wordt onderscheid gemaakt tussen het zingen van 'traditionele'
liedjes en liedjes die kanaries niet van nature zingen.
Leg met behulp van informatie uit de tekst uit of het zingen van het 'traditionele'
kanarielied aangeboren of aangeleerd is.

33 (1p) Het zingen van de kanariemannetjes kan leiden tot agressief gedrag van
soortgenoten.
Welke interne factor is naast het zingen een voorwaarde voor het ontstaan van
dat agressieve gedrag?

34 (1p) Het fluiten van het 'traditionele' liedje heeft naast het afbakenen van het
territorium nog een andere functie.
Welke andere functie is dit?

35 (2p) Jonge kanariemannetjes leerden het 'computerliedje' zingen.
Welk leerproces leidt tot het kunnen zingen van het computerliedje?
A conditionering
B gewenning
C imitatie
D inzicht
E trial-and-error

36 (1p) In het onderzoek werd ook de zang van twee mannetjes met
testosteron-implantaten gevolgd. De verandering van het zingen van het
computerliedje naar het traditionele lied verliep bij hen sneller.
Leg uit waarom deze verandering bij de kanaries met testosteron-implantaten
sneller verloopt dan bij de kanaries zonder deze implantaten.

HA-1018-a-11-2-o
16
lees verder ‣►►


### Pagina 17

Uit het in de tekst beschreven onderzoek wordt niet duidelijk of het leren zingen
van ‘computerliedjes’ in gevangenschap afhankelijk is van een bepaalde
gevoelige periode.
Om dit te onderzoeken is een ander onderzoek gedaan.
In een kooi werden volwassen mannetjes geplaatst, die in een geluiddichte
kamer met alleen hun moeders waren opgegroeid (= groep 1).
In een tweede kooi werden jonge vogels geplaatst, die ook in een geluiddichte
kamer met alleen hun moeders waren opgegroeid (= groep 2). De jonge vogels
floten nog niet.

Zodra de tweede groep begon te fluiten, werden aan beide groepen
‘computerliedjes’ aangeboden.

2p 37 Welk resultaat van dit onderzoek zou als bewijs kunnen dienen, dat het zingen
van ‘computerliedjes’ in gevangenschap afhankelijk is van een bepaalde
gevoelige periode?

groep 1
groep 2

A zingen ‘traditionele’ en
‘computerliedjes’
B zingen ‘traditionele’ en
‘computerliedjes’
C zingen alleen ‘traditionele liedjes’
D zingen alleen ‘traditionele liedjes’

zingen ‘traditionele’ en
‘computerliedjes’
zingen alleen ‘computerliedjes’

zingen alleen ‘computerliedjes’
zingen ‘traditionele’ en
‘computerliedjes’

HA-1018-a-11-2-o 17 lees verder ►►►

### Pagina 18

Syndroom van Marfan

Het Marfansyndroom of syndroom van Marfan is een aangeboren aandoening van het bindweefsel. Het gen hiervoor is autosomaal en dominant. De belangrijkste Marfanschijnselen treden op aan hart, bloedvaten, ogen en skelet. Syndroom geeft aan dat het gaat om een verzameling van afwijkingen die samen en in een bepaalde combinatie voorkomen. Alle verschijnselen samen zijn te verklaren vanuit één oorzaak. Het Marfansyndroom is genoemd naar de Franse kinderarts Antoine Marfan die aan het eind van de negentiende eeuw als eerste een patiëntje beschreef met die aandoening. Het Marfansyndroom komt overal ter wereld voor. Eén op de 10.000 mensen heeft deze aandoening. Het komt even vaak voor bij mannen als bij vrouwen. In Nederland is bij ongeveer 1500 mensen aangetoond dat zij deze aandoening hebben.

Bij Marfanpatiënten is er sprake van een afwijkend FBN1-gen dat codeert voor een afwijkend fibrilline-1.
Bij de opbouw van bindweefsel zijn eiwitten betrokken, onder meer fibrilline. Over het afwijkende fibrilline-eiwit van Marfanpatiënten worden twee beweringen geformuleerd:
1 Door een mutatie van één nucleotide in het FBN1-gen is de structuur van het fibrilline-eiwit veranderd, waardoor het niet meer goed werkt.
2 Doordat het fibrilline-eiwit een andere aminozuursamenstelling heeft is de structuur van het fibrilline-eiwit zodanig gewijzigd dat het zijn werk niet goed meer kan doen.

2p 38 Welke van deze uitspraken kan of kunnen juist zijn?
A geen van beide uitspraken
B alleen uitspraak 1
C alleen uitspraak 2
D beide uitspraken

Omdat bindweefsel overal in het lichaam voorkomt, wordt het syndroom van Marfan gekenmerkt door een aantal symptomen die niet altijd allemaal samen in een vaste combinatie voorkomen. De meeste symptomen zijn afzonderlijk niet typerend voor het syndroom van Marfan; ze kunnen ook bij andere aandoeningen voorkomen. In de klassieke vorm van het syndroom worden onder andere de volgende kenmerken onderscheiden:
1 afwijkingen aan hart en bloedvaten
2 afwijkingen aan de ogen
3 afwijkingen aan het skelet

HA-1018-a-11-2-0 18 lees verder

### Pagina 19

Een toenemende verwijding van de aorta, een lekkende mitralisklep (zie afbeelding 1) zijn kenmerkende afwijkingen die voor Marfanpatiënten het meest levensbedreigend zijn.
afbeelding 1
[FIGUUR: Een anatomische tekening van het menselijk hart met de volgende onderdelen gelabeld: pulmonaire kleppen, rechterboezem, tricuspide kleppen, aortaklep, linkerboezem, mitrale kleppen, linkerkamer.]

39 Waardoor ontstaan de problemen bij de kleppen en niet in de spieren van de kamers?
40 Als een klep niet goed sluit, is dat via een stethoscoop te horen als hartruis. Het hart gaat harder werken ter compensatie van de niet goed sluitende hartklep. Op welke wijze compenseert het hart dit?
A alleen door het verhogen van de hartslagfrequentie
B alleen door het verhogen van het slagvolume
C door een combinatie van de verhoging van de hartslagfrequentie en het slagvolume
D door het verhogen van de bloeddruk

Verplaatsing van de ooglens, bijziendheid, verhoogde oogboldruk en netvliesloslating zijn symptomen die wijzen op het syndroom van Marfan. Bijziendheid is een algemeen verschijnsel bij patiënten met Marfan. Eigenschappen van het oog zijn:
1 de lengte van de as van de oogbol
2 de kromming van het hoornvlies
3 de elasticiteit van de ooglens
4 de dichtheid van de zintuigcellen in de gele vlek

41 Welk van deze eigenschappen kunnen een rol spelen bij bijziendheid?
A alleen 1 en 2
B alleen 1 en 4
C alleen 2 en 3
D alleen 3 en 4
E alleen 1, 2 en 3
F alleen 2, 3 en 4

Bijziendheid is eenvoudig te corrigeren door het dragen van een bril of contactlenzen.
42 Welk type lens, een holle dan wel een bolle, corrigeert voor de gevolgen van bijziendheid?

HA-1018-a-11-2-0 19 lees verder

### Pagina 20

Bij mensen met Marfan kunnen ook longproblemen ontstaan, zoals een
pneumothorax (klaplong).
Door het stukgaan van een longblaasje kan een lek ontstaan in het vlies dat de
long bedekt, waardoor er lucht komt in de interpleurale ruimte (zie afbeelding 2),
en (een deel van) een long inklapt.

afbeelding 2

[FIGUUR: Anatomische tekening van de longen met de bronchiën en de interpleurale ruimte aangegeven.]

Om een pneumothorax te voorkomen, is het beter om niet te roken. Eventueel
aanwezige aandoeningen van de ademhalingswegen (bijvoorbeeld CARA)
moeten zo goed mogelijk behandeld worden.
Patiënten met een verhoogde kans op longproblemen wordt afgeraden zich bloot
te stellen aan een zogeheten passieve overdruk. Deze kan ontstaan tijdens het
dalen met ingehouden adem bij bijvoorbeeld diepzeeduiken of
parachutespringen.
Actieve overdruk (bijvoorbeeld bij het bespelen van een trompet) hoeft geen
bezwaar te zijn.
2p 43 Leg aan de hand van de bouw van de long en de werking van de
ademhalingsspieren uit dat actieve overdruk geen bezwaar hoeft op te leveren
bij deze patiënten.

HA-1018-a-11-2-o 20 lees verder >>>>

### Pagina 21

Het syndroom van Marfan is een erfelijke aandoening. Het betrokken gen is
autosomaal dominant. Mensen met het syndroom van Marfan hebben bij elke
zwangerschap kans om de aandoening aan hun kind door te geven.
In afbeelding 3 is een stamboom weergegeven van een familie waarin het
syndroom van Marfan voorkomt.
afbeelding 3
[FIGUUR: Stamboom met vier generaties. Generatie I heeft twee personen, genummerd 1 (man) en 2 (vrouw). Ze krijgen drie kinderen in Generatie II: 1 (man), 2 (vrouw) en 3 (man). Persoon II-3 is ingekleurd (aangedaan door het syndroom). Generatie III bestaat uit de kinderen van II-1 en II-2 (niet getoond), II-3 en een partner II-4 (vrouw). II-3 en II-4 krijgen drie kinderen: 3 (vrouw, ingekleurd), 4 (man, ingekleurd) en 5 (man, met een vraagteken). Van de andere takken: II-5 (man) en II-6 (vrouw) krijgen drie kinderen in Generatie III: 5 (man, ingekleurd), 6 (man, ingekleurd) en 7 (vrouw, niet ingekleurd).]
1p 44 Leg uit dat de ziekte bij persoon II-3 door een mutatie is ontstaan en niet van de
ouders is geërfd.
2p 45 Hoe groot is de kans dat een dochtertje (aangegeven met ?) dit syndroom ook
ontwikkelt?
A 25%
B 50%
C kleiner dan 25%
D meer dan 75%

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
HA-1018-a-11-2-0*
21
einde