# Eindexamen Biologie HAVO 2010 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2010/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2010
tijdvak 2
woensdag 23 juni
13.30 - 16.30 uur
biologie
tevens oud programma
biologie
Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Dit examen bestaat uit 41 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 75 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Als bij een open vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het
antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er
bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan
worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-1018-a-10-2-0

### Pagina 2

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

Uitbreiding hielprik

Enkele jaren geleden is het aantal ziektes waarop men baby’s screent met behulp van de hielprik uitgebreid. De hielprik wordt uitgevoerd bij pasgeboren baby’s om aan de hand van het zo verkregen bloed na te gaan of bij het kind een aantal ernstige, erfelijke aandoeningen aanwezig is. Vóór de uitbreiding werd het bloed gebruikt om een bijnier-, een schildklier- en een leveraandoening op te sporen.
Een van de ziekten waarop getest wordt is fenylketonurie (PKU), een bekende stoornis in de stofwisseling van aminozuren.
Vanaf 1 januari 2007 wordt het bloed op nog veertien andere aandoeningen onderzocht, waaronder sikkelcelanemie. Deze bloedcelziekte komt relatief veel voor bij immigranten uit Afrika.
Met deze uitbreiding hoopt men in Nederland per jaar 180 tot 200 kinderen met zo’n aandoening extra op te sporen.

1p 1 Hoe noemt men de verandering in het erfelijk materiaal waardoor het gen voor PKU is ontstaan?

Een betere naam voor PKU is hyperfenylalaninemie. Dit betekent dat de concentratie van aminozuur fenylalanine in het bloed verhoogd is.
Welk orgaan speelt de belangrijkste rol bij het constant houden van de concentratie van fenylalanine in het bloed?
A bijnieren
B dunne darm
C lever
D nieren
E schildklier

2p 2 Er zijn twee vormen van PKU: klassieke en maligne. Bij de klassieke vorm ontbreekt een bepaald enzym, waardoor fenylalanine zich ophoopt in het bloed. Dit kan uiteindelijk leiden tot een hersenbeschadiging.
Bij de maligne vorm ontstaat een tekort aan neurotransmitters. Dit zijn stoffen die betrokken zijn bij impulsoverdracht in het zenuwstelsel.
Op welke plaats komen deze neurotransmitters bij een gezond persoon vrij op het moment dat de impulsoverdracht mogelijk wordt?
A in de cellen van Schwann, rondom een axon
B in het cellichaam van het neuron dat de impuls gaat doorgeven
C in de dendriet van het neuron dat de impuls ontvangt
D in de synapsspleet tussen twee neuronen

2p 3

HA-1018-a-10-2-o 2 lees verder

### Pagina 3

2p 4 Alle pasgeborenen worden in Nederland al jaren gescreend op PKU. Bij een
positieve uitslag kan het nodig zijn bij een volgende zwangerschap prenatale
diagnostiek uit te voeren.
Welke vorm van prenatale diagnostiek is bruikbaar om de diagnose PKU te
kunnen stellen? Motiveer je keuze.

Beide vormen van PKU zijn niet te genezen. De behandeling van de klassieke
PKU richt zich op het voorkomen van hoge concentraties van het aminozuur
fenylalanine in het bloed. Daarvoor zal een streng eiwitarm dieet gevolgd
moeten worden. Aan dit dieet worden een speciaal eiwitvervangend
aminozuurmengsel, vitaminen en mineralen toegevoegd. Deze zijn noodzakelijk
voor de groei en de ontwikkeling. Begeleiding door een arts en door een diëtist
is vereist. Er wordt regelmatig bloedonderzoek verricht. Afhankelijk van de
waarden in het bloed wordt het dieet steeds weer bijgesteld.

2p 5 Op welke plaats in de bloedsomloop kan een verhoogde concentratie van het
aminozuur fenylalanine worden aangetroffen?
A alleen in de aders
B alleen in de haarvaten
C alleen in de slagaders
D zowel in de aders, als in de haarvaten als in de slagaders

2p 6 Twee gezonde ouders hebben een gezonde zoon en een dochter met PKU. Bij
de derde zwangerschap blijkt uit een echoscopisch onderzoek dat de vrouw
zwanger is van een tweeling: een jongen en een meisje.
Hoe groot is de kans dat deze jongen lijdt aan PKU?
– En hoe groot is de kans dat dit meisje aan PKU lijdt?

[FIGUUR: Tabel met twee kolommen: "kans voor deze jongen" en "kans voor dit meisje". Rijen A t/m E met bijbehorende breuken: A 1/4, B 1/4, C 1/4, D 1/2, E 1/2.]

Sikkelcelanemie is een van de zeventien aandoeningen waarop het bloed van
een pasgeborene nu wordt gescreend. Het is een erfelijke vorm van
bloedarmoede. Uit het bloedonderzoek kan blijken dat een kind van ouders die
beide geen sikkelcelanemie hebben, sikkelcelanemie heeft, maar ook dat een
zoon of een dochter alleen maar drager is van de aandoening.

2p 7 Wat kun je uit bovenstaande gegevens afleiden omtrent de overerving van
sikkelcelanemie?
A De ziekte erft autosomaal over en is dominant.
B De ziekte erft autosomaal over en is recessief.
C De ziekte erft X-chromosomaal over en is dominant.
D De ziekte erft X-chromosomaal over en is recessief.

HA-1018-a-10-2-0 3 lees verder ►►►
Voor alle eindexamens, zie ook www.ssileiden.nl. Pagina: 1474

### Pagina 4

Met behulp van de hielprik test men nu onder meer op afwijkingen aan de
schildklier, de bijnier en de lever. Het zijn stuk voor stuk behandelbare
aandoeningen. Maar met de hielprik kunnen veel meer ziekten worden
opgespoord. Het gaat daarbij om een aantal onbehandelbare ziekten.
Patiëntenorganisaties pleiten ervoor dat artsen de mogelijkheid krijgen om
ouders, na een hielprik, te vertellen aan welke onbehandelbare ziekten hun
pasgeboren kind lijdt.
1p 8 Geef een argument dat kan worden om deze gegevens aan de ouders
bekend te maken.

Poema op de Veluwe

Enkele jaren geleden kwam in het nieuws dat er een poema op de Veluwe zou
zijn gesignaleerd. Het zou gaan om een ontsnapt of een in het wild uitgezet dier.
Na een zoekactie van enkele weken bleek het een groot formaat verwilder de
huiskat te zijn.
De poema is een katachtige, die vrijwel in heel Amerika voorkomt. Het dier voelt
zich zowel thuis in de bergen, op de prairie, in moerassige streken als in het
bos.
Het leefgebied van de poema bestrijkt verschillende klimaatzones. De poema
heeft een uitgebreid voedselpakket, variërend van insecten tot grote hoedieren.
Volgens de eerste berichten over de poema op de Veluwe zou dit roofdier al een
aantal jaren in ons land verblijven. Nederland is echter niet het natuurlijke
leefgebied van de poema.
Sinds 1890 zijn er op de Veluwe geen grote predatoren meer die de omvang van
de populatie grote herbivoren (herten, reeën en moeflons) op peil houden. Een
poema zou misschien hun plaats kunnen innemen.

In onderstaande tabel worden enkele factoren vergeleken van het natuurlijke
leefgebied van de poema met die van de Veluwe.

[FIGUUR: Tabel met kolommen "natuurlijk leefgebied van de poema" en "Veluwe", en rijen "maximum temperatuur", "minimum temperatuur", "mogelijke prooidieren".]

maximum temperatuur 40 °C 30 °C
minimum temperatuur -20 °C -5 °C
mogelijke prooidieren insecten, herten, insecten, herten,
knaagdieren, apen zwijnen, reeën,
moeflons, knaagdieren

Over de overlevingskansen van de poema op de Veluwe worden de volgende
beweringen gedaan:
Bewering 1: De gegevens van de abiotische factor op de Veluwe vallen binnen
de tolerantiegrenzen van de poema.
Bewering 2: De gegevens van de biotische factor op de Veluwe geven aan dat
de poema er niet kan leven.

HA-1018-a-10-2-o

lees verder ►►►

### Pagina 5

2p 9 Welk van deze beweringen is of welke zijn juist?
A Geen van beide beweringen zijn juist.
B Alleen bewering 1 is juist.
C Alleen bewering 2 is juist.
D Beide beweringen zijn juist.
Onderstaande afbeelding geeft de evolutionaire stamboom van zowel een aantal
uitgestorven als van nu nog levende katachtigen weer. Niet alle voorouders zijn
aangegeven in deze stamboom.
[FIGUUR: Een stamboom van katachtigen met de volgende geslachten/soorten genoemd: Leeuw, Panthtera leo; Tijger, Panthera tigris; Jaguar, Panthera onca; Huiskat, Felis catus; Europese lynx, Lynx lynx; Poema, Puma concolor; Cheeta, Acinonyx jubatus; Homotherium latidens; Smilodon populator; Pseudaelurus pedionomus; Dinictis cyclops; Barbourufelis fricki; Palaeofelis.]
1p 10 Somming mensen beweren dat de sabeltandtijger (Smilodon populator) een
voorouder is van de huidige katachtigen.
Leg uit of deze bewering op grond van de gegevens in de afbeelding juist of
onjuist is.
2p 11 Welke nu nog levende katachtige is volgens deze stamboom het meest verwant
aan de Poema?
A de Cheeta
B de Europese lynx
C de Huiskat
D de Jaguar
HA-1018-a-10-2-0 5 lees verder

### Pagina 6

Een zee van stikstof

Rond 1900 ontdekte de microbioloog Beijerinck dat allerlei vrij levende bacteriën stikstofgas kunnen binden. Tot dan was de stikstoffixatie alleen bekend van bacteriën die dat in symbiose doen met wortels van vlinderbloemige planten. De hoofdlijnen van de stikstofkringloop waren toen in kaart gebracht: er is stikstoffixatie, er is omzetting van stikstofverbindingen uit planten- en dierenresten tot ammonium (ammonificatie), er is de vorming van nitriet en nitraat uit dat ammonium (nitrificatie) en een soort omgekeerd proces: vorming van vrije stikstof ($N_2$) uit nitraat en nitriet: denitrificatie.

2p 12 De bacteriën die in symbiose leven met vlinderbloemige planten leveren de plant stikstofverbindingen. Die bacteriën gebruiken glucose van de plant.
Van welke relatie is sprake tussen die bacteriën en de vlinderbloemige planten?
A commensalisme
B competitie
C mutualisme
D parasitisme

De hierboven genoemde stikstoffixatie wordt in de landbouw toegepast. Als proef zaait men de ene helft van een akker in met vlinderbloemige planten zoals Klaver (veld P) en de andere helft van de akker met lipbloemige planten zoals Witte dovenetel (veld Q). Na het groeiseizoen worden alle planten ondergeploegd. Hierna wordt de samenstelling van het bodemmateriaal geanalyseerd.

1p 13 Noem een verschil in de N (stikstof)-samenstelling tussen de bodem van veld P en de bodem van veld Q.

In de Zwarte Zee verloopt de bacteriële stikstofkringloop anders dan altijd was aangenomen. Onderzoekers ontdekten dat ammonium met nitriet kan reageren tot vrije stikstof, de anammox-reactie. De bacterie die hiervoor verantwoordelijk bleek, noemde men *Brocadia anammoxidans*, die op negentig meter diepte leeft. Volgens de onderzoekers speelt deze vorm van denitrificatie een belangrijke rol in de stikstofbalans van de oceanen. De bacteriën zetten ammonium ($NH_4^+$) samen met nitriet ($NO_2^-$) om. Hierbij komt stikstofgas ($N_2$) vrij.
We spreken van 'anammox' omdat twee verschillende stikstofverbindingen onder zuurstofloze omstandigheden met elkaar reageren waarbij vrije stikstof ($N_2$) en water ($H_2O$) ontstaan: een anaërobe ammonium oxidatie.
Normaal gesproken wordt in de stikstofkringloop nitriet ($NO_2^-$) omgezet in nitraat ($NO_3^-$).

2p 14 Welke factor bepaalt dat de omzetting van nitriet in nitraat in de Zwarte Zee op negentig meter diepte (vrijwel) niet zal voorkomen?
A lichthoeveelheid
B stikstofgehalte
C temperatuur
D zuurstofgehalte

HA-1018-a-10-2-o 6 lees verder 

### Pagina 7

De omzetting tot stikstofgas vindt in de bacterie *Brocadia anammoxidans* via een aantal tussenstappen plaats in een organel dat anammoxosoom wordt genoemd. Een van de tussenproducten die hierbij ontstaat is het ook voor *Brocadia* giftige hydrazine ($N_2H_4$). Anammoxosomen zijn bijzondere organellen. Het membraan van deze anammoxosomen bevat vetmoleculen die nooit eerder bij bacteriën of andere levende organismen zijn gevonden. Membranen waar deze vetachtige stoffen in voorkomen zijn bijzonder slecht doorlaatbaar. Diffusie via deze membranen is vrijwel onmogelijk.
1p 15 Geef aan waarom het voor de bacterie zo belangrijk is dat de membraan vrijwel ondoorlaatbaar is.

In onderstaande afbeelding wordt de bacteriële stikstofkringloop weergegeven zoals die tot nu toe bekend was.

[FIGUUR: Schematische weergave van de stikstofkringloop met de processen stikstoffixatie, denitrificatie en nitrificatie, en de betrokken stoffen N2, NH4+, NO2- en NO3-.]

2p 16 Geef met pijlen in deze kringloop op de uitwerkbijlage aan hoe dit schema op basis van de boven beschreven nieuwe vorm van denitrificatie zou moeten worden ingevuld.

Bacteriën gebruiken stikstof voor de opbouw van organische stoffen. Hieronder staan verschillende organische stoffen die in bacteriën voor kunnen komen.
1 aminozuren;
2 DNA;
3 eiwitten;
4 koolhydraten;
5 vetzuren.
2p 17 In welke van de bovengenoemde organische stoffen is altijd stikstof aanwezig?
A alleen in 3
B alleen in 1 en 5
C alleen in 1 en 2
D alleen in 4 en 5
E alleen in 1, 2 en 3
F in 1, 2, 3, 4 en 5

De bacteriën die de anammox-reactie uitvoeren, zijn interessant voor de afvalwaterzuivering. In Rotterdam draait de eerste installatie die van deze bacteriën gebruik maakt. Hierdoor komen door het lozen van het gezuiverde afvalwater minder mineralen in het oppervlaktewater, dan zonder het gebruik van deze bacteriën.
1p 18 Welk milieuprobleem wordt hierdoor verminderd?

HA-1018-a-10-2-o 7 lees verder ►►►

### Pagina 8

Klimaat beïnvloedt het verspreidingsgebied van een organisme

Elke planten- en diersoort heeft een bepaald gebied waar de omstandigheden
zo gunstig zijn dat de soort er kan leven. Dit wordt het verspreidingsgebied of
areaal genoemd. Dit areaal kan soms beperkt zijn tot enkele tientallen km². Zo
komt de zeldzame Grote vuurvlinder alleen in een klein deel van Overijssel voor.
De Zachte berk komt in grote gebieden van Europa voor. Terwijl het areaal van
Klein kroos zelfs enorme delen van de wereld omvat. De grenzen van het
verspreidingsgebied hangen onder andere af van klimaatsfactoren en hoe de
soort daaraan is aangepast. Verdraagt een organisme de koude goed, zoals het
Korhoen, dan ligt zijn verspreidingsgebied vaak noordelijk of hoog in de bergen.
Nederland kan centraal in het areaal van een soort liggen, maar het komt ook
voor dat Nederland net de noord- of zuidgrens van een natuurlijk
verspreidingsgebied vormt. Wanneer de noordgrens van het
verspreidingsgebied door of ten zuiden van Nederland loopt, spreken we van
zuidelijke soorten, zoals de Kleine zilverreiger of de Zuidelijke oeverlibel. Als de
zuidgrens van het verspreidingsgebied door Nederland loopt, spreken we van
noordelijke soorten, zoals het IJIslands mos of de Noordse winterjuffer.

In Nederland komt de Blauwe reiger algemeen voor. Door klimaatverandering
komt ook de Kleine zilverreiger steeds vaker in Nederland voor.
In afbeelding 1 staan twee curven getekend die de tolerantiegrenzen van de
Blauwe reiger en de Kleine zilverreiger voorstellen ten aanzien van de
temperatuur.

afbeelding 1
percentage
broedparen
↑

[FIGUUR: Een grafiek met op de x-as "temperatuur in het areaal (in °C)" en op de y-as "percentage broedparen". Twee klokvormige curven, P en Q, zijn getekend die elkaar overlappen. Curve P is meer naar links geplaatst, curve Q meer naar rechts.]

3p 19 - Welke curve, P of Q, hoort bij de Blauwe reiger?
- Zal de ligging van de tolerantiecurven op korte termijn voor beide vogels
veranderen als het in Nederland steeds warmer wordt?
- Als de tolerantiecurven veranderen, geef dan aan of de curven naar links of
naar rechts zullen verschuiven. Als ze niet veranderen, geef dan aan
waardoor deze ligging niet verandert.

HA-1018-a-10-2-0 8 lees verder ►►►


### Pagina 9

In ons land zien we vier mogelijke reacties van soorten op het warmer worden
van het klimaat (zie afbeelding 2 nummer 1 tot en met 4).

afbeelding 2
[FIGUUR: Een kaart van Nederland en omringende landen met daarop vier overlappende cirkels met pijlen die verschillende bewegingen van soorten aangeven. De cirkels zijn genummerd 1, 2, 3 en 4.]

Een soort kan allereerst gewoon in zijn areaal blijven (cirkel 1). Er zijn soorten
die naar het Noorden of het Zuiden wegtrekken (de cirkels 2 en/of 3). Weer
andere soorten die zich door de hogere temperatuur niet in hun huidige
gebied handhaven maar kunnen zich niet goed verplaatsen. Het gevolg is dat ze
lokaal uitsterven (cirkel 4).

2p 20 Welke soorten, de noordelijke of de zuidelijke, zullen ten gevolge van het
warmer worden van het klimaat uit Nederland als eerste verdwijnen, en in welke
richting gebeurt dat?
A De noordelijke soorten verdwijnen in noordelijke richting.
B De noordelijke soorten verdwijnen in zuidelijke richting.
C De zuidelijke soorten verdwijnen in noordelijke richting.
D De zuidelijke soorten verdwijnen in zuidelijke richting.

HA-1018-a-10-2-o 9 lees verder ► ► ►

### Pagina 10

Veel soorten organismen die nieuw in Nederland binnenkomen, komen er door
toedoen van de mens. Deze soorten noemen we exoten, bijvoorbeeld de
Japanse oester in Zeeland (zie afbeelding 3).

afbeelding 3
[FIGUUR: Een schelp die ruw en verweerd is, waarschijnlijk een oesterschelp.]

De exoten die zich hier kunnen vestigen, breiden zich vaak razendsnel uit.
Hiervoor worden twee verklaringen gegeven:
I Exoten die zich snel uitbreiden, hebben een smal tolerantiegebied.
II Exoten in het ecosysteem die zich razendsnel uitbreiden, hebben weinig
natuurlijke vijanden.

2p 21 Welke van deze verklaringen is of welke zijn juist?
A geen van beide verklaringen
B alleen verklaring I
C alleen verklaring II
D zowel verklaring I als II

In Nederland komen tientallen soorten lieveheersbeestjes voor. Een daarvan is
het Tweestippig lieveheersbeestje, dat voorkomt in twee variaties: rood met
zwarte stippen (zie afbeelding 4, links) of zwart met rode stippen (zie
afbeelding 4, rechts).

afbeelding 4
[FIGUUR: Links een close-up van een lieveheersbeestje met rode kleur en zwarte stippen op een groen blad. Rechts een close-up van een volledig zwart lieveheersbeestje met enkele kleine rode vlekjes, liggend op een houten ondergrond.]

De kleurvarianten zijn erfelijk bepaald en komen naast elkaar voor. De
getalsmatige verhouding is echter niet overal hetzelfde.

HA-1018-a-10-2-o 10 lees verder

### Pagina 11

22 In 1980 en in 1995 zijn tellingen verricht. Hieruit bleek, dat aan de kust vooral
rode exemplaren voorkomen, terwijl in het zuidoosten relatief meer zwarte
lieveheersbeestjes aanwezig zijn. Entomologen vermoeden dat het voorkomen
van de twee kleurvarianten te maken heeft met de omgevingstemperatuur. De
temperatuur van het lieveheersbeestje bepaalt hoe actief ze zijn. Hoe actiever
ze zijn, hoe vaker zij paren en hoe talrijker ze worden. Bij een lage
omgevingstemperatuur, bijvoorbeeld in het voorjaar of 's morgens vroeg, hebben
de lieveheersbeestjes zonnestraling nodig om actief te kunnen worden.
Zonnestraling warmt zwarte dieren sneller op dan rode. In het laboratorium is
gemeten dat de zwarte lieveheersbeestjes onder dezelfde omstandigheden een
hele graad Celsius warmer werden dan de rode variant.
2p In het zuidoosten van Nederland worden meer zwarte dan rode
lieveheersbeestjes gevonden. Leg uit hoe dit komt.

Dominante hyena baart agressieve dochters

De Gevlekte hyena (Crocuta crocuta) is in grote delen van Afrika een veel
voorkomend roofdier. Dit dier leeft in groepen, die clans worden genoemd. De
vrouwtjes zijn groter en agressiever dan de mannetjes. Bij hyena's maakt één
vrouwtje de dienst uit. Zij wordt het alfavrouwtje genoemd. Mannetjes zijn
onderdanig aan de vrouwtjes. Ze gaan de vrouwtjes meestal uit de weg, behalve
in de paartijd. Vrouwtjes blijven hun hele leven bij de clan, mannetjes verlaten
de clan op een gegeven moment.
Onderzoek heeft aangetoond dat hyenavrouwtjes hoge testosteronconcentraties
in hun bloed hebben in de draagtijd zijn deze soms hoger dan bij mannetjes.
Hierdoor worden hun jongen sterk en agressief. Agressief gedrag speelt een rol
bij het tot stand komen van de rangorde in een clan. Sommige hyenajongen zijn
zo heetgebakerd dat ze hun nestgenoten doodbijten.
De plek op de sociale ladder speelt een belangrijke rol bij de verdeling van
voedsel. Sterke hyena's produceren meer succesvolle nakomelingen doordat ze
beter zijn in het verkrijgen van prooidieren en het wegjagen van
voedselconcurrenten.
Een nadeel van de hoge testosteronconcentratie bij vrouwtjes is dat de
geslachtsorganen vermannelijken. Vrouwelijke hyena's hebben een verlengde
clitoris die als een penis naar buiten hangt. Hierdoor moet het mannetje bij het
paren lastige capriolen uithalen en is de bevalling een onhandige
aangelegenheid. Moeders met een hoge testosteronconcentratie tijdens de
zwangerschap hebben jongen die in het nest vaak oefenen in het beklimmen
van hun broertjes en zusjes. Hierdoor hebben zonen van bijvoorbeeld het
alfavrouwtje een voordeel bij het paren.

2p 23 Testosteron staat vooral bekend als het 'mannelijk' geslachtshormoon en speelt
in verschillende levensfases een belangrijke rol in gedrag en ontwikkeling.
Geef twee voorbeelden uit de tekst waaruit blijkt hoe gedrag en/of lichamelijke
kenmerken van hyenajongen door de testosteronconcentratie van hun moeder
wordt beïnvloed.

HA-1018-a-10-2-o 11 lees verder ►►►

### Pagina 12

Om te meten of het gedrag van jongen van moeders met een hoge
testosteronconcentratie in het bloed inderdaad door testosteron wordt beïnvloed,
bepaalden de onderzoekers de concentratie van dit hormoon in de uitwerpselen
van zwangere hyenavrouwtjes.
In afbeelding 1 zijn de testosteronconcentraties van de faeces van
hyenavrouwtjes tijdens hun draagtijd uitgezet tegen de plaats van het vrouwtje
in de sociale rangorde.
In afbeelding 2 wordt een relatie gelegd tussen het agressieve gedrag van de
jongen en de testosteronconcentratie van de faeces van hun moeders.

afbeelding 1

[FIGUUR: Scatterplot met op de y-as "concentratie testosteron ng/g faeces moeder" (van 0 tot 1000) en op de x-as "positie in de sociale rangorde van hoog naar laag" met een gebogen lijn die de punten verbindt. Er zijn 16 datapunten.]

afbeelding 2

[FIGUUR: Lijndiagram met op de y-as "aantal agressieve handelingen per uur" (van 0 tot 100) en op de x-as "concentratie testosteron ng/g faeces moeder" (van 0 tot 1000). Er zijn twee lijnen: een solide lijn voor "jonge vrouwtjes" en een gestippelde lijn voor "jonge mannetjes".]

Legenda:
— : jonge vrouwtjes
--- : jonge mannetjes

2p 24 Leg aan de hand van beide diagrammen uit dat pups van alfravrouwtjes veel
agressiever zijn dan pups van laag geplaatste vrouwtjes.

HA-1018-a-10-2-0 12 lees verder ► ► ►

### Pagina 13

2p 25 Zonen van alfavrouwtjes zouden door hun gedrag in het nest later voordeel hebben bij het paren.
Welke leerstrategie heeft hierbij een rol gespeeld?
A gewenning
B inprenting
C inzicht
D klassieke conditionering
E trial and error
1p 26 Leg uit dat het verlaten van de clan door de hyenamannetjes voordeel voor de soort oplevert.

Eiwitten remmen hongerhormoon

Na een maaltijd met veel zuiveleiwitten duurt het langer voordat je weer honger krijgt, ontdekte drs. Wendy Blom. “Er zijn hormonen die er voor zorgen dat we honger krijgen of juist een verzadigd gevoel hebben”, zegt Blom. “Al die hormonen samen bepalen het eetgedrag. Het hormoon waarnaar ik heb gekeken heet ghreline.”
De maag maakt ghreline aan als hij leeg is. Een hoge ghrelineconcentratie maakt dat we zin krijgen in eten. “Hoeveel we eten tijdens een maaltijd heeft niets met ghreline te maken”, zegt Blom. “Ghreline bepaalt alleen wanneer we willen gaan eten.”
Blom ontdekte dat maaltijden waarbij proefpersonen een flinke hoeveelheid zuiveleiwitten innemen de aanmaak van het hongerhormoon onderdrukken. Eiwitten uit vlees onderdrukken het hongerhormoon nauwelijks.
Blom ontdekte ook een verhoogde afgifte van glucagon na eiwitrijke maaltijden. Hoe hoger het glucagongehalte, hoe langer het duurde voor de ghrelinespiegel weer steeg. Blom wil met haar onderzoek niet zeggen dat aflankers het aandeel zuiveleiwi t van hun maaltijden moeten opschroeven.

Er blijkt een groot verschil in onderdrukking van ghrelineafgifte te zijn tussen eiwitten uit rundvlees en eiwitten uit zuivelproducten. Toch zijn beide soorten eiwitten remmend van runderen.
Enkele feiten over runderen zijn:
1 Runderen die voor de vleesproductie worden gehouden, behoren tot veelal andere rassen dan runderen die voor de melkproductie worden gebruikt.
2 Vlees dat we consumeren is grotendeels afkomstig van jonge runderen, melk van oudere.
3 In de melk secreterende cellen van de uiers zijn andere genen actief dan in de spiercellen.
4 Runderen die voor de vleesproductie dienen, krijgen veelal ander voer dan runderen die voor de melkproductie worden gebruikt.
2p 27 Welke van deze feiten geeft de beste verklaring voor het verschil in eiwitsamenstelling tussen zuivel en vlees?
A feit 1
B feit 2
C feit 3
D feit 4

HA-1018-a-10-2-o 13 lees verder ►►►

### Pagina 14

Blom beweert dat teveel eiwitten eten niet gezond is. Een van de argumenten hiervoor is dat een overschot aan eiwit niet in het lichaam kan worden opgeslagen. Van twee stoffen, ureum en aminozuren, wordt de concentratie bepaald in de aders S en T (zie afbeelding).
[FIGUUR: Schematische weergave van bloedvaten en de darm. Er is een holle ader, een lever en de aorta getekend. Twee bloedvaten, S en T, zijn verbonden met de darm en de lever.]

28
- In welk van deze bloedvaten zijn de ureum- en de aminozuurconcentratie het hoogst na een eiwit-arme maaltijd?
- In welk van deze bloedvaten zijn de ureum- en de aminozuurconcentratie het hoogst na een eiwitrijke maaltijd?

|               | eiwit-arme maaltijd                | eiwitrijke maaltijd                 |
|---------------|------------------------------------|-------------------------------------|
|               | ureum- concentratie het hoogst     | aminozuur- concentratie het hoogst  |
|               | ureum- concentratie het hoogst     | aminozuur- concentratie het hoogst  |
| A             | S                                  | T                                   |
| B             | S                                  | S                                   |
| C             | S                                  | T                                   |
| D             | T                                  | S                                   |
| E             | T                                  | S                                   |
| F             | T                                  | S                                   |

2p 29
Er wordt onderscheid gemaakt tussen endocriene en exocriene klieren.
Bevat de maagwand alleen endocriene, alleen exocriene of zowel endocriene als exocriene klieren?
A alleen endocriene klieren
B alleen exocriene klieren
C zowel endocriene- als exocriene klieren

HA-1018-a-10-2-o 14 lees verder ►►►

### Pagina 15

Peritoneale dialyse
Door de nieren van de mens stroomt per dag 1700 liter bloed. Vanuit het plasma
wordt circa 150 tot 180 liter voorurine gemaakt. Deze voorurine wordt door de
nieren zodanig verwerkt dat er uiteindelijk gemiddeld 2 liter urine ontstaat per
etmaal. Zo wordt de water- en mineralenhuishouding op peil gehouden en een
goede zuur/base-balans veilig gesteld. Afvalstoffen worden uitgescheiden.
Bij de waterbalans spelen naast de nieren ook de dikke darm en de huid een rol.
De werking van de dikke darm en de huid heeft invloed op de hoeveelheid urine
die per dag wordt uitgescheiden. Bij een gelijke vocht opname kan de
hoeveelheid urine daardoor per dag veel minder zijn dan 2 liter.
2p 30 - Leg uit wanneer processen in de dikke darm de oorzaak zijn van een lagere
urine-uitscheiding.
- Leg uit wanneer processen in de huid de oorzaak zijn van een lagere urine-
uitscheiding.
2p 31 In welke delen van de nier wordt de hoeveelheid voorurine gereduceerd tot
2 liter urine?
A zowel in het nierbekken als in het niermerg
B zowel in het nierbekken als in de urineleider
C zowel in het niermerg als in de nierschors
D zowel in de nierschors als in het nierbekken
E zowel in de nierschors als in de urineleider
Als de nieren chronisch niet goed functioneren, wordt gebruik gemaakt van
nierdialyse. De nierfunctie wordt dan overgenomen door een niervervangende
therapie.
De afvalstoffen en het overtollige water worden uit het lichaam afgevoerd door
het gebruik van een dialysevloeistof.
Tegenwoordig bestaan er twee typen behandelingen: hemodialyse, waarbij
gebruik gemaakt wordt van een kunstnier, en peritoneale dialyse. Bij deze
laatste vorm van dialyse worden het buikvlies (= peritoneum) en de buikholte
gebruikt als orgaan om het bloed te zuiveren.
HA-1018-a-10-2-0
15
lees verder

### Pagina 16

Bij hemodialyse wordt het bloed door een kunstnier gevoerd. De werking van een kunstnier is schematisch weergegeven in afbeelding 1.

afbeelding 1

[FIGUUR: Schematische weergave van een kunstnier tijdens hemodialyse. Bloed stroomt via een slagader (8) naar de kunstnier, waar het gescheiden wordt door membranen. Spoelvloeistof stroomt in tegengestelde richting door de kunstnier om afvalstoffen uit het bloed te verwijderen. Gereinigd bloed stroomt terug via een ader. De onderdelen zijn gelabeld met cijfers en letters: P, Q, 1 (slagader), 2 (ader), 3 (bloed met afvalstoffen), 4 (pomp), 5 (afvoer van spoelvloeistof met afvalstoffen), 6 (dwarsdoorsnede kunstnier), 7 (aanvoer van spoelvloeistof), 8 (gereinigd bloed).]

Legenda:
1 = slagader
2 = ader
3 = bloed met afvalstoffen
4 = pomp
5 = afvoer van de spoelvloeistof met afvalstoffen uit het bloed
6 = dwarsdoorsnede kunstnier
7 = aanvoer van de spoelvloeistof
8 = gereinigd bloed

Over de werking van de kunstnier worden de volgende uitspraken gedaan.
1 De reden dat de spoelvloeistof in de kunstnier in tegengestelde richting van de bloedstroom stroomt is dat er hierdoor een concentratieverschil tussen bloed en spoelvloeistof blijft en de uitwisseling van stoffen optimaal is.
2 De uitscheiding van afvalstoffen van het bloed in de kunstnier komt tot stand door actief transport door de membranen in de kunstnier.

2p 32 Welke uitspraak is of welke uitspraken zijn juist?
A Beide uitspraken zijn onjuist.
B Alleen uitspraak 1 is juist.
C Alleen uitspraak 2 is juist.
D Beide uitspraken zijn juist.

HA-1018-a-10-2-o 16 lees verder ►►►

### Pagina 17

Bij peritoneale dialyse (zie afbeelding 2) wordt een bepaalde hoeveelheid spoelvloeistof steriel in de buikholte gebracht via een permanent in de buikholte aangelegde katheter. Bij deze vorm van dialyse wordt het buikvlies als membraan gebruikt tussen het te zuiveren bloed en de spoelvloeistof. De spoelvloeistof blijft enige tijd in de buikholte en wordt vervolgens weer afgevoerd. De dialysepatiënt moet bij deze dialyse dagelijks vier tot vijf keer de spoelvloeistof wisselen. Daarvoor is geen machine nodig. Hoe vaak de wisselingen nodig zijn, is afhankelijk van de medische situatie van de patiënt. Het gereguleerd wisselen van de spoelvloeistof neemt ongeveer veertig minuten in beslag en kan thuis of op het werk plaatsvinden.

Afbeelding 2
[FIGUUR: Schematische tekening van het menselijk bekkengebied dat de buikholte met spoelvloeistof, een katheter en de invoer en afvoer van spoelvloeistof toont.]

2p 33 Wat is de functie van deze glucose in de spoelvloeistof?
A De glucoseconcentratie zorgt voor een permanent hogere osmotische waarde van de dialysevloeistof, en dit leidt tot wateropname in de dialyse vloeistof.
B Deze glucose is nodig voor het actief transport waarmee de afvalstoffen uit het bloed worden verwijderd.
C Deze glucose wordt door cellen van het buikvlies gebruikt om water vanuit het bloed naar de buikholte te transporteren.

Ook lichaamsvreemde stoffen zoals nicotine kunnen door gebruik van peritoneale dialyse uit de bloedstroom worden verwijderd. Vanuit de haarvaten in het buikvlies komen deze moleculen in de dialysevloeistof terecht.

2p 34 Welke van de onderstaande organen en bloedvaten is een nicotine molecuul ten minste gepasseerd, voordat het vanuit de longen via het buikvlies het lichaam van de patiënt verlaat?
A de longader, het hart, de aorta
B de longader, het hart, de wand van een darm
C de longslagader, het hart, de aorta, de nier
D de longslagader, het hart, de lever

HA-1018-a-10-2-o 17 lees verder ►►►

### Pagina 18

Een nieuwe astmatherapie

Mensen met astma kunnen soms
moeilijk ademhalen: zij worden
kortademig, ademen ‘piepend’ of
moeten hoesten. Dit komt doordat
hun luchtwegen snel geprikkeld
raken door allerlei stoffen. De één
krijgt bijvoorbeeld problemen door
huisstofmijt, de ander kan niet
tegen huisdieren of pollen. Vaak
ontstaan er klachten door niet-
allergene prikkels zoals
sigarettenrook, parfum en mist.
De neus- en keelholte worden de
bovenste luchtwegen genoemd. Bij
astma gaat het om een ontsteking
in de lagere luchtwegen: de
longen.
Bij zo’n ontsteking treden de volgende reacties in de lagere luchtwegen op.
- De slijmvliezen aan de binnenkant van de luchtwegen zwellen op.
- De slijmvliezen produceren meer slijm en vocht dan normaal.
- De spiertjes om de luchtwegen trekken samen en raken verkrampt.
Gevolgen van die reacties zijn:
- De doorgang voor de lucht wordt kleiner, dit maakt de ademhaling moeilijker.
- De lucht wordt niet genoeg ververst, wat leidt tot benauwdheid.

[FIGUUR: Schematische weergave van de longen met de luchtpijp en bronchiën, en een close-up van alveoli. Lijnsegmenten met labels P, Q, R, S wijzen naar verschillende delen.]

Afbeelding 1 geeft de luchtwegen van de mens schematisch weer.
2p 35 In welk gedeelte van de luchtwegen P, Q, R of S spelen de reacties die tot
astmaklachten leiden zich voornamelijk af?
A P
B Q
C R
D S

Een van de reacties bij astma is dat de spiertjes om de luchtwegen zich
samentrekken en verkrampt raken.
2p 36 Door welk deel van ons zenuwstelsel wordt het samentrekken van de spiertjes in
de luchtwegen gestimuleerd?
A de schors van de grote hersenen
B de schors van de kleine hersenen
C het orthosympathische deel van het autonome zenuwstelsel
D het parasympathische deel van het autonome zenuwstelsel

De doorgang in de luchtwegen wordt bij een astma-aanval belemmerd. Hierdoor
1p 37 kost het meer moeite om dezelfde hoeveelheid lucht binnen te halen.
Noem twee spiergroepen die bij een astma-aanval meer energie gaan
verbruiken om voldoende te kunnen ventileren.

HA-1018-a-10-2-o 18 lees verder ►►►

### Pagina 19

De ontsteking bij astma is anders dan die bij longontsteking. Longontsteking is
een bacteriële infectie van de longen. Een kind dat longontsteking krijgt, wordt
acuut erg ziek, krijgt last van een snelle ademhaling en hoge koorts. De koorts
houdt een paar dagen aan. Soms moet een kind ervan hoesten, mede door
extra slijmproductie. Longontsteking wordt doorgaans behandeld met antibiotica.
Astma wordt onder andere bestreden met medicijnen die worden toegediend als
'pufjes'. Dit zijn stoffen die worden geïnhaleerd. Een van de pufjes die gebruikt
wordt bij astma zorgt ervoor dat de spiertjes rond de luchtwegen ontspannen.
De medicijnen uit de 'pufjes' leiden heel snel tot meer lucht bij een acute aanval
van kortademigheid. Binnen vijf minuten na het inhaleren neemt de
benauwdheid af.
Medicijnen kunnen dienen om de oorzaak van een ziekte aan te pakken of ze
dienen ter bestrijding van de ziekteverschijnselen.
2p 38 Welk van de beschreven medicijnen pakt of welke pakken de oorzaak aan van
een van de beschreven ziekten?
A geen van beide medicijnen
B alleen antibiotica
C alleen het astmamedicijn
D beide beschreven medicijnen

Twee Canadese artsen ontwikkelden een nieuwe behandelmethode. Bij deze
nieuwe techniek, 'bronchiale thermoplastiek' genaamd, brengen artsen een klein
flexibel slangetje via de neus of de mond in de luchtwegen van de patiënt. Een
sonde aan het eind van dit slangetje warmt de luchtwegen tien seconden
plaatselijk op tot 65 °C. Door deze hoge temperatuur worden spiercellen in
bronchiën weggebrand, waardoor deze minder heftig kunnen reageren. Door
een lichte verdoving voelt de patiënt niets van de behandeling.
Volgens de onderzoekers speelt bij astmatherapie het placebo-effect een grote
rol. Als iemand alleen maar het idee heeft dat hij behandeld wordt, lijkt dat ook
al te helpen tegen de klachten. Om te bewijzen dat het wegbranden van de
spiercellen helpt tegen astma werd ook bij een andere groep astmapatiënten
een behandeling uitgevoerd (controlegroep).
2p 39 — Aan welke voorwaarde dienen de astmapatiënten die tot de controlegroep
behoren te voldoen?
— Hoe dienen deze astmapatiënten behandeld te worden?

Een van de manieren om te evalueren of de therapie werkt, is om de longfunctie
van de patiënten te bestuderen. Twee eigenschappen van de ademhaling die
onderzocht kunnen worden zijn:
— De vitale capaciteit.
— De peak-flow. Dit is de hoeveelheid lucht die iemand in de eerste seconde
van uitademing kan uitblazen.
Eén van de twee eigenschappen zal verbeteren door de ‘bronchiale
thermoplastiek’.
2p 40 — Welke is dat?
— Leg je antwoord uit.

Let op: de laatste vraag van dit examen staat op de volgende pagina.

HA-1018-a-10-2-o 19 lees verder ►►►

### Pagina 20

Bij de behandelde patiënten wordt ook het medicijngebruik bekeken. Het
medicijngebruik bij astma is tot bepaalde hoogte afhankelijk van de klachten die
men op dat moment heeft.
De resultaten worden weergegeven in een grafiek waarin op de Y-as het
medicijngebruik is weergegeven. Het normale medicijngebruik wordt op 100 %
gesteld. Op de X-as staan drie verschillende proefgroepen (1, 2 en 3)
(zie afbeelding 2).

afbeelding 2

[FIGUUR: Vier staafdiagrammen. De twee bovenste diagrammen tonen medicijngebruik (in %) voor groepen P en Q, met op de x-as de proefgroepen 1, 2 en 3. De twee onderste diagrammen tonen medicijngebruik (in %) voor groepen R en S, met op de x-as de proefgroepen 1, 2 en 3.]

Groep 1 bestaat uit de patiënten die geen behandeling hebben gehad.
Groep 2 bestaat uit de patiënten die de controlebehandeling hebben gehad.
Groep 3 bestaat uit de patiënten die de ‘bronchiale thermoplastiek’ behandeling
hebben gehad.
Ga er van uit dat de therapie werkt, maar ook dat de onderzoekers gelijk hebben
en dat er een placebo-effect optreedt.
2p 41 Welk diagram geeft op de juiste wijze de resultaten van de onderzoekers weer?
A diagram P
B diagram Q
C diagram R
D diagram S

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
HA-1018-a-10-2-o* 20 einde ■