# Eindexamen Biologie HAVO 2010 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2010/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2010
tijdvak 1
woensdag 26 mei
13.30 - 16.30 uur
tevens oud programma
biologie
biologie
Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Dit examen bestaat uit 44 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 81 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Als bij een open vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het
antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er
bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan
worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-1018-a-10-1-o

### Pagina 2

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde
organismen.
Pacemakers
Bij sommige mensen werkt het opwekken van de prikkel die ervoor zorgt dat de
hartspier zich gaat samentrekken niet optimaal. Bij anderen is de voortgeleiding
van de impuls (die het gevolg is van de prikkel) niet goed. Artsen spreken in
beide gevallen van een hartritmestoornis.
De laatste jaren krijgen meer patiënten met een hartritmestoornis een apparaat
ter grootte van een luciferdoosje ingebouwd dan vroeger. Het onderzoek naar
het gebruik van deze pacemaker staat niet stil. De oude pacemakers hadden
één draadje, de nieuwe hebben er drie. Cardioloog dr. R. Tukkies heeft
meegewerkt aan een langdurig, internationaal onderzoek naar de draadloos
pacemaker. Oude pacemakers gaven regelmatig een stroomstootje zodat het
hart keurig bleef kloppen. De nieuwere types geven alleen een stroomstootje als
het hart het laat afweten.
In afbeelding 1 en 2 is schematisch weergegeven hoe de draadloze pacemaker
op twee momenten zijn signalen afgeeft aan het hart.
afbeelding 1
afbeelding 2
[FIGUUR: Een anatomische doorsnede van het menselijk hart met een pacemaker-draadje ingebracht. Pijlen geven de richting van de elektrische impuls aan.]
[FIGUUR: Een anatomische doorsnede van het menselijk hart, vergelijkbaar met afbeelding 1, maar met een iets andere weergave van de impulsgeleiding.]
HA-1018-a-10-1-0
2
lees verder

### Pagina 3

2p 1 Oude pacemakers bevatten maar één draad die regelmatig een stroomstootje afgeeft, waardoor de hartspier na de rustfase zich gaat samentrekken. Met welk draadje van de driedraads pacemaker (zie afbeelding 1 en 2) komt die ene draad uit de oude pacemakers overeen?
A Met een draad die eindigt in de linkerboezem.
B Met een draad die eindigt in de rechterboezem.
C Met een draad die eindigt in de linkerkamer.
D Met een draad die eindigt in de rechterkamer.

Artsen spreken niet meer van hartritmestoornissen maar van hartfalen als ook de samentrekking van de hartspiercellen niet meer synchroon verloopt. Het hart pompt dan niet efficiënt. Kleppen staan open als ze dicht moeten zijn.
Leg in twee stappen uit waardoor het hart inefficiënt werkt als de hartkleppen openstaan terwijl ze dicht moeten zijn.

2p 2

De hartslag begint met het samentrekken van de boezems. Bij mensen met hartfalen reageren de boezems te traag of juist te vroeg.
Wat is het directe gevolg van het te vroeg samentrekken van de spieren van de rechterboezem?
2p 3
A Er stroomt minder bloed in de linkerboezem.
B Er stroomt minder bloed naar de rechterkamer.
C Het bloed stroomt met hogere snelheid naar de linkerboezem.
D Het bloed stroomt met hogere snelheid naar de rechterkamer.

Meestal wordt de pacemaker onder het sleutelbeen aangebracht. De draden worden via bloedvaten naar het hart geleid en met kleine haakjes op drie plaatsen in of aan het hart vastgemaakt.
Welk bloedvat is het meest geschikt om de draden het hart binnen te laten komen?
2p 4
A de aorta
B de bovenste holle ader
C de longslagader
D de onderste holle ader
E één van de longaders

Behalve pacemakers om het verstoorde hartritme te normaliseren bestaan er ook maagpacemakers. Mensen die lijden aan een ziekelijke zwaarlijvigheid kunnen hier baat bij hebben. Deze pacemaker zendt elektrische golven uit die invloed uitoefenen op de spieren van de maag.
Het doel is tweeërlei: de maagperistaltiek wordt vertraagd en de spieren van de maag worden minder elastisch.
Leg uit dat de vertraging van de maagperistaltiek uitstel van het hongergevoel oplevert.
1p 5

HA-1018-a-10-1-o 3 lees verder ► ►►

### Pagina 4

Ongewenste geluiden

Een hoeveelheid lucht of gas kan (on)gewild vanuit de maag door de keel ontsnappen, hetgeen gepaard gaat met een hoorbaar geluid. We noemen dat een 'boer'. In medische terminologie wordt een boer aangeduid als 'ructus'. In de darm wordt tijdens het verteringsproces gas gevormd. Voorbeelden van darmgassen zijn koolstofdioxide ($CO_2$) en methaan ($CH_4$). Deze gassen zijn reukloos, worden voor een klein deel in de dikke darm geresorbeerd en komen via de bloedbaan in de longen vanwaar zij worden uitgeademd. De samenstelling en de hoeveelheid van de in de darm geproduceerde gassen hangen voor een groot deel af van de samenstelling van de voeding, met name van het gebruik van plantaardig voedsel. Per dag wordt in de darm ongeveer 600 mL gas gevormd, waarvan een groot deel het lichaam via de anus verlaat met de ontlasting of door 'winden'. Een klein deel ontsnapt naar de maag en kan vandaar als 'boer' naar buiten komen.

2p 6 Een methaanmolecuul wordt in het eerste deel van de dikke darm geresorbeerd en gaat via de kortste weg naar de longen.
Via welke bloedvaten en via welke delen van het hart zal dit methaanmolecuul van de dikke darm naar de longen gaan?

2p 7 Tijdens de spijsvertering kunnen stikstofhoudende gassen gevormd worden.
Van welke voedingsstof of van welke voedingsstoffen is deze stikstof voornamelijk afkomstig?
A alleen eiwitten
B alleen van koolhydraten
C alleen van vetten
D van zowel eiwitten als koolhydraten
E van zowel koolhydraten als vetten
F van zowel eiwitten, als koolhydraten als vetten

1p 8 Een klein deel van de tijdens de spijsvertering geproduceerde gas ontsnapt naar de maag en komt vervolgens als 'boer' naar buiten.
Leg uit waardoor in de tekst het overgaan van het gas vanuit de darm naar de maag omschreven wordt met 'ontsnappen'.

Methenen en koolstofdioxide zijn beide reukloos. Maar 'winden' zijn dat meestal niet. Dit houdt in dat behalve de genoemde gassen, er ook nog andere gassen gevormd worden.
Onderzoek heeft uitgewezen dat kwalijk riekende gassen, zoals indol en skatol, via de anus het lichaam kunnen verlaten. Deze gassen worden door rottingsbacteriën gevormd.
2p 9 Hoe en waar ontstaan deze gassen?
A door aërobe dissimilatie, voornamelijk in de dikke darm
B door aërobe dissimilatie, voornamelijk in de dunne darm
C door anaërobe dissimilatie, voornamelijk in de dikke darm
D door anaërobe dissimilatie, voornamelijk in de dunne darm

HA-1018-a-10-1-o 4 lees verder ►►►

### Pagina 5

Een aantal uren na de maaltijd vult de dikke darm zich met voedselresten,
afbraakproducten uit de gal, water en zouten.
Het verwijderen van deze resten wordt defaecatie genoemd en wordt deels
bewust, deels onbewust via het zenuwstelsel geregeld (zie de afbeelding).

van hersenschors
zenuwvezel
zenuwbanen van en
naar het ruggenmerg
dikke darm
endeldarm
buitenste sluitspier
binnenste sluitspier
anaal kanaal

[FIGUUR: Schematische weergave van zenuwbanen van en naar het ruggenmerg, de dikke darm, de endeldarm en de buitenste en binnenste sluitspier.]

2p 10 Op het einde van de endeldarm bevinden zich twee sluitspieren.
Als een kind nog niet zindelijk is, zorgt de druk in de gevulde endeldarm ervoor
dat de binnenste sluitspier ontspant, zodat de darm geleegd wordt. De
betrokken zenuwbanen lopen via het onderste deel van het ruggenmerg. De
werking van deze spier gebeurt dus onbewust. Als een kind zindelijk is, worden
zowel de binnenste als de buitenste sluitspier gebruikt. De zenuwbanen naar de
buitenste sluitspier komen van de hersenschors.
Hoe leert een kind tijdens het zindelijk worden zijn ontlasting op te houden?
A Het kind 'leert' de binnenste sluitspier bewust te spannen.
B Het kind 'leert' de binnenste sluitspier bewust te ontspannen.
C Het kind 'leert' de buitenste sluitspier bewust te spannen.
D Het kind 'leert' de buitenste sluitspier bewust te ontspannen.

HA-1018-a-10-1-o 5 lees verder ►►►

### Pagina 6

Insectenthermometer

Insecten zijn voor hun activiteit sterk afhankelijk van de omgevingstemperatuur. In 1950 stond in het blad Natura een artikel over dit onderwerp. Het betreft hier het onderzoek van de Amerikaan Steve Hallenbeck.

"...“Hallenbeck heeft voornamelijk bij krekels nagegaan of er een nauw verband bestaat tussen de temperatuur en de frequentie van het sjirpen. Gedurende vele nachten heeft hij met een stopwatch de frequentie van het gesjirp opgenomen. Met een thermograaf werd gedurende de nacht het verloop van de temperatuur geregistreerd op een strook papier”.

Het verschijnsel van het sjirpen dat Hallenbeck beschreef, gaat ook op voor de veldkrekel die in Nederland voorkomt. Het werkt als volgt: de mannetjes van de veldkrekel ‘zingen’: door hun vleugels tegen elkaar te bewege n. Vier snelle vleugelbewegingen achter elkaar veroorzaken samen een geluid dat klinkt als ‘kri’. Zo’n kri-element wordt ook wel ec hemo genoemd. Onderdelen van de vleugels trillen mee en versterken het geluid. Het kenmerkende ‘kri-kri-kri’ ontstaat doordat de krekel een hele reeks echemes achter elkaar produceert. Het tempo waarin dit gebeurt is afhankelijk van de temperatuur. In het veld geldt als regel: tel het aantal kri-elementen dat je in vijf seconden hoort, tel hier 7 bij op: de uitkomst is de omgevingstemperatuur in °C. Als de buitentemperatuur boven de 40 °C uitkomt, sjirpen de krekels niet. Dit betekent dat er een bovengrens is aan dit sjirpen. Je kunt het aantal kri’s dus ook gebruiken als insectenthermometer.

3p 11 Op de uitwerkbijlage is een assenstelsel getekend.
– Zet in dit assenstelsel de omgevingstemperatuur uit tegen de frequentie van het gesjirp van de veldkrekel zodat zo’n insectenthermometer ontstaat voor metingen tussen de 9 °C en 38 °C.
– Noteer onder het assenstelsel de berekening van twee meetpunten.

2p 12 Het onderzoek heeft Hallenbeck vele nachten gekost. Beschrijf een onderzoek waarin je de relatie tussen omgevingstemperatuur en de frequentie van het sjirpen in een laboratoriumsituatie in kortere tijd kunt vaststellen.

HA-1018-a-10-1-o 6 lees verder ► ► ►

### Pagina 7

Onderzoek aan zenuwcellen van krekels laat zien dat het patroon dat wordt
gezongen op een andere plaats in het zenuwstelsel wordt opgewekt (P) dan
waar het soorteigen zangpatroon wordt herkend (Q) (zie de afbeelding). In het
eerste geval gaat het om groepen zenuwcellen die spieren aansturen, en in het
tweede geval om groepen zenuwcellen waar informatie van de zintuigcellen
wordt verwerkt.

[FIGUUR: Een tekening van een krekel met de punten P en Q aangegeven.]

2p 13 - Welk type zenuwcellen kun je, op basis van de gegeven informatie, bij P
zeker verwachten?
- Welk type zeker bij Q?

zenuwcellen bij P zenuwcellen bij Q
A motorische zenuwcellen motorische zenuwcellen
B motorische zenuwcellen sensorische zenuwcellen
C sensorische zenuwcellen motorische zenuwcellen
D sensorische zenuwcellen sensorische zenuwcellen

Door het sjirpen lokken mannetjes vrouwtjes. Krekervrouwtjes herkennen de
mannetjes van de eigen soort aan het patroon van het gezang. Uit onderzoek is
gebleken dat niet alleen de productie van het sjirp<bos>, maar ook de
waarneming van het sjirpgeluid in de hersenen, temperatuura~nhankelijk is.
Daardoor herkennen de krekervrouwtjes bij hogere temperaturen het snellere
gesjirp toch als sorteigen.
Krekervrouwtjes kunnen aan de toonhoogte horen hoe groot het mannetje is:
grotere mannetjes maken lagere geluiden. Vrouwtjes kunnen zo voor grotere,
wellicht gezondere mannetjes kiezen.
Over de gevolgen van dit waarnemen door de vrouwtjes worden de volgende
uitspraken gedaan:
1 Het is voor het voortbestaan van de soort belangrijker dat een
krekervrouwtje het patroon van het gesjirp waarneemt, dan dat ze
toonhoogte waarneemt.
2 Bij hogere temperaturen kiezen vrouwtjes vaker voor grotere mannetjes dan
bij lage temperaturen.

2p 14 Welke uitspraak is of welke uitspraken zijn juist?
A geen van beide uitspraken
B alleen uitspraak 1
C alleen uitspraak 2
D zowel uitspraak 1 als uitspraak 2

HA-1018-a-10-1-0 7 lees verder >>>


### Pagina 8

Genen van opa en oma

Soms omzeilt de natuur de klassieke erfelijkheids wetten van Mendel.
Onderzoekers in Amerika menen dat planten van de Zandraket erfelijke
informatie gebruiken die zij op een nog onbekende wijze van hun grootouders
hebben geërfd.
Bij planten van de Zandraket (zie afbeelding 1) komt een mutatie voor in het
zogenaamde hothead-gen. Alleen planten die homozygoot zijn voor het
gemuteerde gen hebben vergroeiingen van de bloemknoppen (zie afbeelding 2).
De bloemknoppen vormen dan een compact balletje. Planten met deze afwijking
kunnen ontstaan uit ogenschijnlijk normale ouders.

afbeelding 1 afbeelding 2

[FIGUUR: Twee afbeeldingen van bloemen, links normale bloemen, rechts bloemen met vergroeiingen.]

1: normale planten 2: planten met het Hothead-gen

In een onderzoek naar de mutatie bleek dat gemiddeld tien procent van de
nakomelingen van planten met vergroefde bloemknoppen, tegen alle
verwachtingen in, normale bloemknoppen had in plaats van balletjes. Bij deze
planten zonder vergroeiing, was het effect van de mutatie ongedaan gemaakt
via een nog onbekend mechanisme. Onderzoek toonde aan dat het genotype
niet was veranderd. Het bleven planten die homozygoot recessief waren voor
het gemuteerde gen, maar ze hadden een fenotype dat hoorde bij het dominante
gen.
Volgens de onderzoekers gebruikten deze planten hiervoor informatie die ze
van hun grootouders hebben geërfd. Deze informatie zou dan buiten de
chromosomen zijn doorgegeven aan de kleinkinderen.
De DNA-code van de Zandraket is bekend, dus het was betrekkelijk eenvoudig
uit te sluiten dat ergens op de chromosomen ook nog een gezonde kopie van
het betreffende gen aanwezig was. Onderzoekers denken dat in de
geslachtscellen van de Zandraket afschriften van de genen van voorouders
meereizen. De planten zouden op deze zogenaamde schaduwgenen terug
kunnen vallen als zij van hun ouders alleen slechte genkopieën erven. Op deze
wijze zou de Zandraket, die zich vaak door zelfbestuiving voortplant,
degeneratie door inteelt kunnen voorkomen.

HA-1018-a-10-1-0 8 lees verder ►►►


### Pagina 9

15 (2p)
De mutatie in het hothead-gen is recessief.
Geef twee argumenten waaruit blijkt dat de bovengenoemde mutatie recessief is. Gebruik hiervoor citaten uit de tekst.

1p 16
De onderzoekers zochten naar een verklaring voor het gegeven dat in dit geval tien procent van de nakomelingen normale bloemknoppen hadden, verkregen na zelfbestuiving van homozygoot recessieve ouders.
In dit verband stelden de onderzoekers een aantal hypothesen op. Noem op basis van de tekst een hypothese die door de onderzoekers is geformuleerd.

Het gen voor normale bloemknoppen wordt aangeduid met N, het gemuteerde hothead-gen wordt aangeduid met n. Omdat het hothead-gen recessief is, is het genotype van de planten met de vergroeide bloemknoppen nn. De diploïde cellen van de Zandraket, dus ook de cellen die later de geslachtscellen gaan leveren, kunnen genotypen hebben zoals in afbeelding 3 is weergegeven. De schaduwgenen zijn apart aangegeven als ‘informatie van één van de grootouders’.

afbeelding 3
[FIGUUR: Drie cirkels. De eerste links is een oudercel met genotype (N || n). Pijlen gaan naar beneden naar een grotere cirkel, die informatie bevat over de grootouders. De tweede middelste cirkel is een oudercel met genotype (N || n). Pijlen gaan naar beneden naar dezelfde grotere cirkel. De derde rechter cirkel is een oudercel met genotype (n || n). Pijlen gaan naar beneden naar dezelfde grotere cirkel. Onder de cirkels staat "informatie van één van de grootouders".]

Uit een kruising van twee planten met gewone bloemknoppen ontstaan 47 nakomelingen. Van deze 47 planten zijn er 25 met gewone bloemknoppen en 22 met vergroeide bloemknoppen.

2p 17
Wat zijn de genotypen van de ouders?
A de beide ouders hebben het genotype nn
B de beide ouders hebben het genotype Nn
C de ene ouder heeft het genotype NN en de andere ouder heeft het genotype Nn
D de ene ouder heeft het genotype Nn en de andere ouder heeft het genotype nn

HA-1018-a-10-1-o 9 lees verder

### Pagina 10

18 (2p) De Zandraket kan zowel via kruisbestuiving als via zelfbestuiving voor nakomelingen zorgen.
Stel dat drie planten met de genotypen NN, Nn, nn via zelfbestuiving nakomelingen krijgen en dat na elk van deze zelfbestuivingen 400 nakomelingen ontstaan.
– Hoeveel planten zouden zonder de invloed van de schaduwgenen van grootouders naar verwachting vergroeide bloemknoppen bezitten?
– Hoeveel planten zouden naar verwachting met de invloed van de schaduwgenen van de grootouders vergroeide bloemknoppen bezitten?

[FIGUUR: Tabel met twee kolommen: 'zonder de invloed van schaduwgenen' en 'met de invloed van schaduwgenen'. De eerste kolom bevat de labels A, B, C, D, E, F met de waarden 400, 400, 500, 500, 1200, 1200. De tweede kolom bevat de waarden 440, 360, 550, 450, 1320, 1080.]

Plant klont in de kou

Sommige planten die in het vijandige klimaat van de noordelijke delen van de wereld groeien, verliezen het vermogen zich geslachtelijk voort te planten. Resultaat van een Canadees onderzoek aan een kattenstaartachtige plant, wijst erop dat planten muteren waardoor seks onmogelijk wordt, maar de overlevingskans in het Noorden wordt verhoogd.
De onderzoekers bestudeerden *Decodon verticillatus*, een struikachtige plant die in Noord-Amerika groeit. In noordelijke richting zie je dat deze struiken die zich normaal geslachtelijk voortplanten, zich steeds vaker uitsluitend ongeslachtelijk vermenigvuldigen. Aan de noordelijke grens van het verspreidingsgebied van de soort zijn hierdoor groepen genetisch identieke planten, dus klonen te vinden. De vraag is hoe het komt dat deze populaties zich niet meer geslachtelijk voortplanten.

19 (1p) In de tekst wordt omschreven dat planten muteren en zich daarna niet meer geslachtelijk voortplanten. Geef de omschrijving van de biologische term mutatie.

20 (2p) Het klimaat van de noordelijke delen van de wereld kan in de toekomst, door processen zoals het versterkte broeikaseffect, veranderen. Voor de plantenpopulaties die zijn overgegaan op ongeslachtelijke voortplanting kan deze verandering nadelige gevolgen hebben. Leg uit waardoor een verandering van het klimaat nadelig is voor de zich ongeslachtelijk vermeerderende plantenpopulaties van *Decodon verticillatus*.

HA-1018-a-10-1-o 10 lees verder ►►►


### Pagina 11

Ecologie in de Oekraïne

In een leerboek uit de Oekraïne stond de volgende afbeelding.

[FIGUUR: Een schema met genummerde blokken en pijlen die verschillende onderdelen van een voedselketen voorstellen. Blok 1: Растения – автотрофы. Blok 2: Растительноядные животные. Blok 3: Плотоядные животные. Blok 4: Микроорганизмы – разрушители органического вещества. Blok 5: Паразиты. Blok 6: Сверхпаразиты. Er zijn pijlen van 1 naar 2, van 2 naar 3, van 2 naar 5, van 3 naar 4, van 5 naar 6, en een gestippelde lijn van 5 naar 4 en een gestippelde lijn van 4 naar 1.]

Bovenstaande afbeelding stelt een schema van de voedselketen voor met als onderdelen:
– autotrofe planten
– carnivoren
– herbivoren
– hyperparasieten
– micro-organismen
– parasieten

2p 21 In de uitwerkbijlage staan deze zes onderdelen genoemd.
Zet in de uitwerkbijlage de cijfers 1 tot en met 6 uit het schema achter het juiste onderdeel.

2p 22 Welk onderdeel zou toegevoegd moeten worden om van deze voedselketen een kringloop te maken?
A afvaleters
B anorganische stof
C organische stof
D reducenten
E zonlicht

1p 23 De biomassa van de groep hyperparasieten is lager dan die van de groep parasieten.
Geef hiervoor een juiste verklaring.

HA-1018-a-10-1-o 11 lees verder

### Pagina 12

Weefseltransplantatie

In 2003 is in het Academisch Ziekenhuis Groningen voor het eerst succesvol
een transplantatie uitgevoerd van eilandjes van Langerhans die van de patiënt
zelf afkomstig waren. De patiënt had een zeer ernstige ontsteking van de
alvleesklier. Dit orgaan werd verwijderd, waarna de nog intact zijnde eilandjes
van Langerhans uit de alvleesklier werden geïsoleerd. Na zuivering zijn ze via
een bloedvat in de lever van de patiënt gebracht. En daar produceerden ze na
korte tijd voldoende insuline (zie de afbeelding).

TRANSPLANTATIE VAN EILANDJES VAN LANGERHANS

Zuivering van eilandjes

[FIGUUR: Afbeelding van de procedure waarbij eilandjes van Langerhans uit de alvleesklier worden geïsoleerd, via een katheter naar de lever worden getransporteerd en daar terechtkomen in het bloedvatenstelsel. De afbeelding toont de alvleesklier, lever, galblaas, maag en een katheter.]

Alvleesklier wordt weggehaald en enzymatisch
afgebroken. Eilandjes blijven intact.

2p 24 Via welke weg verlaat insuline, dat na de transplantatie gemaakt wordt, de
lever?
A via de galblaas
B via de leverader
C via de leverslagader
D via de poortader

HA-1018-a-10-1-0 12 lees verder ► ► ►

### Pagina 13

Na een succesvolle transplantatie kan de patiënt wel zelf insuline en glucagon
maken, maar niet al zijn problemen zijn opgelost. Hij zal zijn hele leven een
streng dieet moeten volgen.
2p 25 - Noem een functie van de alvleesklier die na de transplantatie van de
eilandjes van Langerhans niet door de lever kan worden overgenomen.
- Welk gevolg heeft dat?
Type-1 diabetes is een auto-immuun ziekte, waarbij de patiënt antistoffen maakt
tegen de eigen cellen van de eilandjes van Langerhans. Omdat bij veel
patiënten dit type diabetes zich op jonge leeftijd ontwikkelt, wordt ook wel
gesproken over jeugddiabetes. In de diagrammen hieronder is tijdstip P het
moment dat de auto-immuun ziekte begint. Hierdoor veranderen de
concentraties glucose en insuline in het bloed.
2p 26 Welk van de diagrammen geeft op de juiste manier weer hoe de concentraties
glucose en insuline in de maanden volgend op tijdstip P veranderen als er niet
ingegrepen wordt?
[FIGUUR: Links boven: een grafiek met op de y-as "relatieve
concentraties in het bloed" en op de x-as "tijd in maanden". Er zijn twee
lijnen: een vloeiende lijn gelabeld "glucose" die na een bepaalde tijd stijgt,
en een stippellijn gelabeld "insuline" die na een bepaalde tijd daalt.
Onder de grafiek staat "diagram 1".
Rechts boven: een grafiek met op de y-as "relatieve
concentraties in het bloed" en op de x-as "tijd in maanden". Er zijn twee
lijnen: een vloeiende lijn gelabeld "glucose" die na een bepaalde tijd stijgt,
en een stippellijn gelabeld "insuline" die na een bepaalde tijd stijgt.
Onder de grafiek staat "diagram 2".
Links onder: een grafiek met op de y-as "relatieve
concentraties in het bloed" en op de x-as "tijd in maanden". Er zijn twee
lijnen: een vloeiende lijn gelabeld "glucose" die na een bepaalde tijd daalt,
en een stippellijn gelabeld "insuline" die na een bepaalde tijd daalt.
Onder de grafiek staat "diagram 3".
Rechts onder: een grafiek met op de y-as "relatieve
concentraties in het bloed" en op de x-as "tijd in maanden". Er zijn twee
lijnen: een vloeiende lijn gelabeld "glucose" die na een bepaalde tijd stijgt,
en een stippellijn gelabeld "insuline" die na een bepaalde tijd stijgt.]
A diagram 1
B diagram 2
C diagram 3
D diagram 4
HA-1018-a-10-1-o 13 lees verder

### Pagina 14

Steltlopers hebben niet altijd dezelfde geur

Alle vogels poetsen hun veren. Zij gebruiken hiervoor een wasachtige stof, die door de stuitklier afgescheiden wordt. Dit poetsgedrag leidt ertoe, dat het verenkleed waterafstotend wordt. Onderzoek aan steltlopers, zoals de Kanoetstrandloper, heeft echter aangetoond, dat de wasachtige stof verschillende functies kan hebben. Jeroen Reerikerks van het NIOZ toonde in 2002 aan, dat de samenstelling van de ‘stuitwas’ niet hele jaar dezelfde is. Kanoetstrandlopers (zie afbeelding 1) zijn steltlopers die in het Waddengebied overwinteren. In mei vliegen ze naar Groenland om daar een geschikte partner te vinden, te broeden en hun jongen groot te brengen.

afbeelding 1
[FIGUUR: Een zwart-witte foto van een steltloper die zijn kop achterover heeft gebogen en lijkt te rusten.]

Gedurende een groot deel van het jaar is de stuitwas olieachtig, vloeibaar, maar gedurende een korte periode kaarsvetachtig en dus stugger van structuur. Het kost meer energie om het kaarsvetachtige stuitvet te maken dan het olieachtige stuitvet en het kost ook meer energie om het kaarsvetachtige vet over het verenkleed te verdelen. Er is geen verschil in het vermogen om water af te stoten tussen de twee soorten stuitvet. Dan ligt de conclusie voor de hand, dat de vogels de kaarsvetachtige stuitwas alleen maar maken als ze die hard nodig hebben.

In het volgende diagram (afbeelding 2) is weergegeven in welke perioden van het jaar deze twee vormen van stuitwas gemaakt worden.

afbeelding 2
[FIGUUR: Een grafiek met de maanden van het jaar op de x-as en de samenstelling van stuitwas op de y-as. De grafiek toont drie lijnen: een volle lijn voor olieachtig, een gestippelde lijn voor kaarsvetachtig, en een met puntjes voor mengsel. De grafiek is gelabeld met "samenstelling van de stuitwas bij de Kanoetstrandloper".]

Legenda
— = olieachtig
---- = kaarsvetachtig
………… = mengsel

2p 27 Wat kan een verklaring zijn voor het feit dat de Kanoetstrandloper twee soorten stuitvet maakt? Baseer je antwoord op afbeelding 2.
A Het kaarsvetachtige stuitvet is beter bestand tegen hoge omgevingstemperaturen.
B Het kaarsvetachtige stuitvet speelt een rol bij de voortplanting.
C Het olieachtige stuitvet is beter bestand tegen hoge omgevingstemperaturen.
D Het olieachtige stuitvet speelt een rol bij de overwintering in het Waddengebied.

HA-1018-a-10-1-o

lees verder ►►►

### Pagina 15

Behalve bij de Kanoetstrandloper heeft men van een aantal andere steltlopers de samenstelling van het stuitvet gedurende het jaar onderzocht. De resultaten zijn weergegeven in het diagram van afbeelding 3. De periode dat de steltlopers het kaarsvetachtige stuitvet maken, wordt door de onderbroken lijn weergegeven.

afbeelding 3
soorten steltlopers
Kanoetstrandloper zomergebied
Groenland
Rosse grutto Scandinavië
Steenloper Scandinavië
Goudplevier Nederland
Grutto Nederland
Tureluur Nederland
april mei juni juli aug
→ maanden

1p 28 Welke relatie is er gezien de afbeelding en de vermelde informatie tussen het begintijdstip waarop de verschillende vogels het kaarsvetachtige stuitvet produceren en het zomer(broed)gebied van de verschillende vogels?

In 2005 deden de onderzoekers nog een onderzoek aan het stuitvet en ontdekten ze dat Kanoetstrandlopers stoffen met een verschillende geur produceren. In het experiment maakte men gebruik van een herdershond, die wattenstaafjes kreeg aangeboden. Sommige wattenstaafjes waren ingesmeerd met stuitwas, andere niet. ledere keer als de hond de ingesmeerde wattenstaafjes aanwees, kreeg hij een beloning.

2p 29 Van welke vorm van leergedrag van de herdershond wordt hier gebruik gemaakt?
A imitatie
B inprenting
C inzicht
D klassieke conditionering
E operante conditionering

Vervolgens kreeg de hond de twee vormen van stuitvet aangeboden. Na de training kon de hond een dosis van 1 mg strandloperwas probleemloos aanwijzen. Vervolgens experimenteerde men vier dagen met veel lagere doses, variërend van 0,24 tot 15,6 µgram (1 µg = 1/1000 mg). De hond kon bij deze lagere doses het olieachtige stuitvet altijd aanwijzen, het kaarsvetachtige stuitvet vrijwel nooit. Hoewel de laboratoriumomstandigheden niet identiek zijn aan de natuurlijke omstandigheden van de Kanoetstrandloper, kon men over de biologische betekenis van het produceren van kaarsvetachtig stuitvet van de Kanoetstrandloper in de broedtijd wel een hypothese opstellen.

1p 30 Welke hypothese is dat?

HA-1018-a-10-1-o

15
lees verder ►►►

### Pagina 16

Voedsel en eiwitten
Eiwitten komen in zowel plantaardige als dierlijke voedingsmiddelen voor. In tabel 1 is de biologische waarde van eiwitten in verschillende voedingsmiddelen weergegeven. De biologische waarde geeft aan in welke mate deze eiwitten voor de mens als bouwstoffen bruikbaar zijn. De biologische waarde is gerelateerd aan het eiwit uit kippeneieren. De samenstelling van kippeneieren is zodanig, dat het alle essentiële aminozuren bevat in de voor de mens juiste verhouding. De biologische waarde van het eiwit van kippeneieren wordt daarom op 100 gesteld.

tabel 1
[FIGUUR: Tabel met voedingsmiddelen en hun biologische waarde van de eiwitten.]
voedingsmiddel
vis
rundvlees
kippen-vlees
koemelk
rijst
kokos
sojabonen
tarwe
maïs
cassave
bonen
aardappelen
biologische waarde van de eiwitten
70
69
64
60
57
55
47
44
41
41
34
24

Koemelk bevat slechts 3 gram eiwit per 100 gram. Gedroogde sojabonen bevatten 40 gram eiwit per 100 gram. Toch is de biologische waarde van koemelk hoger dan van gedroogde sojabonen.
1p 31 Leg uit waardoor de biologische waarde van de eiwitten van koemelk toch hoger is dan die van sojabonen.

In tabel 2 zijn de gewichtspercentages van eiwitten, vetten en koolhydraten in gedroogde zaden van een aantal peulvruchten opgenomen. Deze zijn alle afkomstig van vlinderbloemige planten.

tabel 2
[FIGUUR: Tabel met de samenstelling van gedroogde peulvruchten in procenten.]
samenstelling van gedroogde peulvruchten in procenten
eiwitten (%)
vetten (%)
koolhydraten (%)
pinda
26,5
46
19
bruine boon
21
1,5
57,5
erwt
23
1,5
61
linze
25
0,5
59
sojaboon
40
19
24
tuinboon
23
2
55

De gewichtspercentages in tabel 2 zijn per voedingsmiddel opgeteld minder dan honderd procent.

HA-1018-a-10-1-0
16
lees verder

### Pagina 17

Dit is een examenpagina, deels opgave en deels theorie/bijlage. De pagina behandelt biologische concepten, waaronder symbiose en kleurenblindheid. Vraag 32 vraagt om voorbeelden van stoffen die in peulvruchten voorkomen. Vraag 33 focust op de voordelen van de symbiose tussen vlinderbloemige planten en knolletjesbacteriën. Het grootste deel van de pagina is gewijd aan kleurenblindheid, specifiek rood-groen kleurenblindheid. Er is een grafiek (afbeelding 1) die de relatieve gevoeligheid van verschillende kegeltjes in het oog weergeeft in relatie tot golflengte, met curves gelabeld P, Q en R die corresponderen met blauw, groen en rood licht. De tekst beschrijft het onderzoek van John Mollon naar het onderscheidingsvermogen van kleurenblinden in camouflage-situaties. Vraag 34 is een experimentele vraag die de student vraagt om hypothesen op te stellen en de verwachte uitkomst te voorspellen met betrekking tot het onderscheiden van kaki-tinten door kleurenblinden. De pagina bevat ook examennummering, paginanummering en copyrightinformatie.

### Pagina 18

2p 35 Rood-groen kleurenblindheid is een X-chromosomale afwijking.
Welk van de volgende beweringen is zeker juist?
A De moeder van een rood-groen kleurenblinde zoon heeft altijd minimaal één
chromosoom met het allel voor de afwijking.
B De moeder van een rood-groen kleurenblinde zoon is ook kleurenblind.
C De moeder van een rood-groen kleurenblinde zoon is nooit kleurenblind.
D De vader van een rood-groen kleurenblinde zoon is altijd kleurenblind.
E De vader van een rood-groen kleurenblinde zoon is drager van de erfelijke
afwijking.
F De vader van een rood-groen-kleurenblinde zoon is nooit kleurenblind.

Een andere oogafwijking wordt veroorzaakt doordat de impulsen vanaf het
netvlies niet of niet goed doorgegeven worden naar het gezichtscentrum in de
grote hersenen.
In afbeelding 2 zie je de hersenen en de impulsbanen die van het netvlies via de
oogzenuw naar de hersenen verlopen. Rechts en Links zijn aangegeven met R
en L.

afbeelding 2
[FIGUUR: Schematische tekening van de hersenen met de zenuwbanen van de ogen naar het visuele cortex. De linker- en rechteroogzenuw zijn aangegeven met L en R, en de banen naar de hersenen worden weergegeven.]

HA-1018-a-10-1-o 18 lees verder >>>


### Pagina 19

Bij een persoon is de oogzenuw op plaats Z onderbroken. Hierdoor ziet hij bepaalde delen van zijn omgeving niet. De gebieden van het gezichtsveld van het linker en van het rechteroog die hij tengevolge van deze uitval niet kan waarnemen worden in de afbeelding met zwart aangegeven, delen van de omgeving die hij nog wél kan zien zijn met wit aangegeven.
2p 36 Welke uitvalverschijnselen zijn het gevolg van de onderbreking bij Z?

links rechts
uitvalsverschijnsel P
uitvalsverschijnsel Q
uitvalsverschijnsel R
uitvalsverschijnsel S
uitvalsverschijnsel T
uitvalsverschijnsel U

A uitvalsverschijnsel P
B uitvalsverschijnsel Q
C uitvalsverschijnsel R
D uitvalsverschijnsel S
E uitvalsverschijnsel T
F uitvalsverschijnsel U

HA-1018-a-10-1-o 19 lees verder ►►►

### Pagina 20

Als mensen vanuit een verlichte ruimte naar een donkere ruimte gaan, passen
hun ogen zich aan de geringe lichtintensiteit. Mensen die lijden aan
nachtblindheid kunnen bij zo’n lage lichtintensiteit niets waarnemen. Hun
staafjescellen werken niet.
In het volgende experiment werd een proefpersoon in een verder donkere ruimte
geconfronteerd met een lichtbron waarvan de lichtintensiteit gevarieerd kon
worden.
De proefpersoon wist niet van tevoren waar de lichtbron zich bevond. De
proefpersoon moest aangeven wanneer hij de lichtbron kon waarnemen. In
onderstaande grafiek (afbeelding 3) worden de resultaten weergegeven. Op de
y-as staat de tijd die de proefpersoon nodig had voor hij de lichtbron waarnam.
Op de Y-as staat de lichtintensiteit van de lichtbron in microlux.

[FIGUUR: Grafiek met microlux op de y-as (logaritmische schaal) en tijd in minuten op de x-as. Twee lijnen, één gestippelde lijn 'nachtblind' en één doorgetrokken lijn 'normaal'. De lijn 'normaal' daalt van ongeveer 10000 microlux bij 0 minuten naar ongeveer 200 microlux bij 50 minuten. De lijn 'nachtblind' is constant op ongeveer 1000 microlux.]

2p 37 Waardoor loopt de grafiek voor de nachtblinde en de normaal ziende persoon tot
aan S gelijk?
A Lichtintensiteiten tussen 10.000 en 1000 microlux worden door beiden niet
als verschillend waargenomen.
B Lichtintensiteiten tussen 10.000 en 1000 microlux wordt door de nachtblinde
niet als verschil waargenomen.
C Tussen 10.000 en 1000 microlux gebruiken beiden hun kegeltjes.
D Tussen 10.000 en 1000 microlux kunnen bij beiden de staafjes nog wel
functioneren.

Tijdens het experiment zegt een proefpersoon na 20 minuten dat hij de lichtbron
waarneemt.

2p 38 — Kun je, op grond van het diagram in afbeelding 3, vaststellen of de
proefpersoon nachtblind is of niet?
– Wat is de lichtintensiteit van de lichtbron?
A De proefpersoon is nachtblind en de lichtbron heeft een lichtintensiteit van
circa 1000 microlux.
B De proefpersoon is niet nachtblind en de lichtbron heeft een lichtintensiteit
van circa 1000 microlux.
C De proefpersoon is nachtblind en de lichtbron heeft een lichtintensiteit van
circa 10 microlux.
D De proefpersoon is niet nachtblind en de lichtbron heeft een lichtintensiteit
van circa 10 microlux.

HA-1018-a-10-1-o 20 lees verder ►►►


### Pagina 21

Leven op het Taimyr-schiereiland

In de zomer van 2002 zijn tien biologen vertrokken naar het uitgestrekte
Taimyr-schiereiland, in Siberië (zie afbeelding 1), zo’n duizend kilometer ten
oosten van Nova Zembla.

afbeelding 1
[FIGUUR: Kaart van het Taimyr-schiereiland met een schaalbalk van 0 tot 500 km.]

Doel van deze onderzoeksexpedite was het vaststellen van de
populatiedichtheden van lemmingen, poolvossen, sneeuwuilen en rotganzen.
Sneeuwuilen en poolvossen blijken zich vooral voort te planten in zogeheten
lemming-piekjaren, die eens in de drie jaar voorkomen. In deze piekjaren blijken
ook veel jonge rotganzen, grasetters bij uitstek, zo voorspoedig op te groeien,
dat ze in staat zijn naar hun winterkwartier te vliegen.
Lemmingen voeden zich met gras. Het zijn kleine knaagdieren ter grootte van
een hamster. Lemmingen dienen als hoofdvoedsel voor poolvos en
sneeuwuil. Poolvossen blijken ook in het lemming-piekjaar nog jonge
rotganzen of genetereerd te pakken. Hoewel sneeuwkuiln in jaren zonder of
met weinig lemmingen de broedende volwassen rotganzen kunnen doden, doen
ze dat niet in een lemming-piekjaar. Er wordt dan vaak waargenomen dat
rotganzen juist vlakbij een sneeuwkuilennest gaan broeden. Omdat ook
sneeuwkuiln's op het menu van de poolvossen staan, verdedigt een
sneeuwuil zijn nest met jongen fel tegen poolvossen. Zo biedt hij tegelijkertijd
bescherming aan de bij hem in de buurt broedende rotganzen.

2p 39 Wat wordt bedoeld met de populatiedichtheid van de poolvos in het onderzochte
gebied?
A het aantal poolvossen in een bepaald jaar
B het aantal poolvossen in het gebied
C het aantal poolvossen over een groot aantal jaren gemeten
D het aantal poolvossen per oppervlakte eenheid

2p 40 Teken het voedselweb van de in de tekst genoemde organismen van het
schiereiland. Verbind de organismen door pijlen in de richting van de
energieoverdracht.

HA-1018-a-10-1-o 21 lees verder ►►►

### Pagina 22

Op het schiereiland is de hoeveelheid beschikbaar voedsel meestal schaars. Bij schaarste treedt er voedselconcurrentie op.
41 Geef twee voorbeelden van voedselconcurrentie tussen verschillende soorten organismen die in de tekst genoemd worden.
42 Hoe noem je de beschreven relatie tussen de sneeuwuil en de broedende rotganzen in een lemming-piekjaar?
A    commensalisme
B    coöperatie
C    mutualisme
D    predatie
Rotganzen leggen tussen de 3 en 6 eieren per keer. Niet alle jongen zullen volwassen worden. Gemiddeld kunnen er 3,5 jongen per nest de tocht naar het winterkwartier aan. Een gans is na 1 jaar volwassen en kan dan gaan broeden. In een bepaald jaar overwinterden in Nederland ongeveer 200.000 rotganzen. Dit zijn zowel de jongen als hun ouders.
43 Hoeveel<bos>ganzen, die in dat bepaalde jaar in Nederland overwinterden, waren voor het eerst vanuit Siberië naar Nederland gevlogen?
A    tussen de 80.000 en 100.000
B    tussen de 100.000 en 120.000
C    tussen de 120.000 en 140.000
D    tussen de 140.000 en 160.000
HA-1018-a-10-1-o 22 lees verder ►►►

### Pagina 23

In afbeelding 2 wordt aangegeven hoe
het aantal lemmingen dat op het
schiereiland voorkomt, verandert in de
loop van een aantal jaren. Zowel
tussen de toppen P en Q als tussen de
toppen Q en R zit een termijn van drie
jaar.
In dezelfde periode werd ook het
aantal poolvossen op het schiereiland
bepaald. In hetzelfde assenstelsel
kunnen die aantallen weergegeven worden. Ook dan worden drie toppen in de
grafiek waargenomen (X, Y en Z).
2p 44 Welke grafiek geeft de juiste ligging van deze toppen X, Y en Z weer?

[FIGUUR: Grafiek met op de y-as "aantal lemmingen" en op de x-as "tijd in jaren" van 0 tot 9, met drie pieken gelabeld P, Q, en R.]

[FIGUUR: Grafiek A: op de y-as "aantal dieren" en op de x-as "tijd in jaren" van 0 tot 9. Twee lijnen zijn getekend: een gestippelde lijn met pieken X en een doorlopende lijn met pieken P. De pieken X liggen telkens voor de pieken P.]

[FIGUUR: Grafiek B: op de y-as "aantal dieren" en op de x-as "tijd in jaren" van 0 tot 9. Twee lijnen zijn getekend: een gestippelde lijn met pieken Y en een doorlopende lijn met pieken Q. De pieken Y liggen telkens na de pieken Q.]

[FIGUUR: Grafiek C: op de y-as "aantal dieren" en op de x-as "tijd in jaren" van 0 tot 9. Twee lijnen zijn getekend: een gestippelde lijn met pieken Z en een doorlopende lijn met pieken R. De pieken Z liggen telkens voor de pieken R.]

[FIGUUR: Grafiek D: op de y-as "aantal dieren" en op de x-as "tijd in jaren" van 0 tot 9. Twee lijnen zijn getekend: een gestippelde lijn met pieken X, Y, Z en een doorlopende lijn met pieken P, Q, R. De pieken X, Y, Z liggen telkens voor de pieken P, Q, R.]

Legenda:
---- poolvossen
------ lemmingen

A grafiek A
B grafiek B
C grafiek C
D grafiek D

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
HA-1018-a-10-1-o*
23
einde