# Eindexamen Biologie HAVO 2009 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2009/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2009
tijd vak 2
woensdag 24 juni
13.30 - 16.30 uur

tevens oud programma
biologie
biologie

Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Dit examen bestaat uit 40 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 75 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Als bij een open vraag een verklaring, uitleg of berekening vereist is, worden aan het
antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er
bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan
worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

947-1018-a-HA-2-o

### Pagina 2

Dit is een opgavenpagina die ingaat op microscopische ecosystemen, specifiek in de Maarssseveense Plassen. De pagina bevat twee microscopische afbeeldingen (A en B) van respectievelijk een kolonie van kiezelalgen (Asterionella formosa) en een opname van een algenkolonie met schimmelinfectie. De tekst beschrijft de interactie tussen algen en watervlooien, en introduceert parasitaire schimmels die algen infecteren. De student wordt gevraagd om de rol van schimmels in dit ecosysteem te begrijpen, hoe ze het algengroei beïnvloeden en hoe ze bijdragen aan de voedselketen, met name hoe ze de watervlooien beïnvloeden. De tekst refereert naar een onderzoek uit 2004. De pagina is een deel van een examen, aangegeven door paginanummer '2' en de code '947-1018-a-HA-2-o'.

### Pagina 3

Hieronder zijn schematisch mogelijke kringlopen in het ecosysteem van de
Maarsseveense Plassen weergegeven.

[FIGUUR: Links schema P met de elementen algen, watervlooien, schimmel, bacteriën. Pijlen geven de volgende relaties weer: algen ← bacteriën, algen → watervlooien, algen → bacteriën, watervlooien → schimmel, watervlooien → bacteriën, schimmel → bacteriën.
Rechts schema Q met de elementen algen, schimmel, watervlooien, bacteriën. Pijlen geven de volgende relaties weer: algen ← schimmel, algen → watervlooien, schimmel → watervlooien, schimmel → bacteriën, watervlooien → bacteriën.
Onder schema P staat de letter P. Onder schema Q staat de letter Q.]

[FIGUUR: Links schema R met de elementen algen, schimmel, watervlooien, bacteriën. Pijlen geven de volgende relaties weer: algen ← schimmel, algen → watervlooien, schimmel → watervlooien, schimmel → bacteriën, watervlooien → bacteriën.
Rechts schema S met de elementen algen, schimmel, watervlooien, bacteriën. Pijlen geven de volgende relaties weer: algen ← bacteriën, algen → watervlooien, schimmel → watervlooien, schimmel → bacteriën, watervlooien → bacteriën.
Onder schema R staat de letter R. Onder schema S staat de letter S.]

2p 1 Welk schema geeft correct weer hoe de beschreven kringloop van stikstof in dit
ecosysteem plaatsvindt?
A schema P
B schema Q
C schema R
D schema S

2p 2 In afbeelding A wordt een kolonie van de kiezelalg Asterionella formosa
weergegeven. De algencellen hebben een lengte van ongeveer
70 $\mu$m (= 70 micrometer).
Leg met behulp van een berekening uit, dat afbeelding A een
lichtmicroscopische opname kan zijn.

In 1983 werd ook al onderzoek gedaan aan de Asterionella-alg. Men ontdekte
dat de alg profiteert van een strenge winter. De schimmel maakt namelijk bij
lage temperatuur rustsporen, die niet in staat zijn de alg te infecteren. Ook de
watervlo is in de wintermaanden nauwelijks actief. In januari en februari zie je
een groei van de algenpopulatie, gevolgd door een groei van de
schimmelpopulatie waardoor de algenpopulatie weer afneemt.
In augustus zag men echter opnieuw een toename van de algen, die niet meer
door de schimmel te bestrijden was. Men vond dat de schimmel omdat de hogere
temperatuur ideaal is voor de ontwikkeling van de schimmel.
2p 3 Leg uit dat met gegevens uit het beschreven onderzoek van 2004 deze tweede
toename is te verklaren.

947-1018-a-HA-2-o 3 lees verder ►►►


### Pagina 4

Malaria

Op 20 augustus 1897 deed de arts Ross een opzienbarende ontdekking. Hij
stelde vast dat Plasmodium vivax, een eencellige parasiet die bij de mens
malaria veroorzaakt, zich in een Anopheles-mug kon ontwikkelen. Ross was zijn
onderzoek naar malaria begonnen na een gesprek met zijn collega Manson, die
het idee opperde dat tropische steekmuggen malaria overdragen op de mens.
In afbeelding 1 is de levenscyclus van de malariaparasiet weergegeven. Behalve
de zygote zijn alle afgebeelde stadia van de parasiet haploïd.

Afbeelding 1

[FIGUUR: Schematische weergave van de levenscyclus van de malariaparasiet in mens en mug.]

Legenda:
1, 2 en 3 = trofozoïeten die zich
in rode bloedcellen ontwikkelen;
4 = merozoïeten die vrijkomen
uit kapotte rode bloedcel;
5 = onrijpe ♀ geslachtscel;
6 = onrijpe ♂ geslachtscel;
7 = mug zuigt bloed, dit komt in
de maag;
8 = rode bloedcellen met
trofozoïeten gaan dood;
9 = ♀ geslachtscel ontwikkelt
zich tot rijpe eicel (9a);
10 = ♂ geslachtscel ontwikkelt
zich tot rijpe zaadcel (10a);
11 = zaadcel en eicel smelten
samen tot zygote;
12 t/m 15 = zygote ontwikkelt
zich tot een groot aantal
sporozoïeten;
17 = sporozoïeten komen in de
speekselklieren;
16 = mug steekt een mens,
sporozoïeten komen in het
bloed;
19 = sporozoïeten bereiken de
lever en ontwikkelen zich tot
trofozoïeten;
20 = trofozoïeten bereiken de
rode bloedcel.

Voor de volledige voortplantingscyclus van de parasiet is een mug als gastheer
nodig.
1p 4 Noem een manier waarbij iemand malaria kan krijgen zonder door een mug
gestoken te zijn.

947-1018-a-HA-2-o 4 lees verder ►►►


### Pagina 5

2p 5 De parasiet tast vooral rode bloedcellen aan. Nadat de parasieten daarin doordringen, treedt vermenigvuldiging op en de rode bloedcellen barsten na enige tijd open. De patiënt krijgt een koortsaansanval.
Welk ander direct gevolg heeft het openbarsten van een flink deel van de rode bloedcellen?
A algehele vermoeidheid
B een hevige bloeding
C verminderde afweer tegen andere parasieten
D verminderde bloedstolling
Bestrijding is, meer dan een eeuw na Ross' ontdekking, nog altijd een probleem. Veel populaties van de Anopheles-mug zijn resistent geworden tegen verschillende insecticiden. Bovendien zijn veel populaties van de parasiet resistent tegen malariamedicijnen.
2p 6 Leg uit hoe een populatie Anopheles-muggen resistent wordt tegen een insecticide.

Overerring bij varkens

Varkens zijn in veel culturen belangrijk vee. Van het varken komen veel rassen voor die alle afstammen van het wilde zwijn.
Een varken heeft in elke lichaamscel 38 chromosomen. Het West-Europese wilde zwijn heeft echter 36 chromosomen. In afbeelding 1 staan links de chromosomen zowel van het varken als het wilde zwijn afgebeeld. Het chromosomenpaar nummer 2 ontbreekt bij het varken. De chromosomenpaar nummer 6 en 9 ontbreken bij het wilde zwijn. Chromosomenpaar nummer 20 verschilt naar gelang het geslacht: XX voor zeugen, XY voor beren.
Rechts in afbeelding 1 een portret van een (varkens)beer.

afbeelding 1
[FIGUUR: Een karyotype van 20 paren chromosomen, genummerd van 1 tot 20, en een tekening van de kop van een varken. De chromosomen zijn geordend op grootte en vorm. De mannelijke geslachtschromosomen (XY) zijn ook afgebeeld.]

1p 7 Hoeveel chromosomen komen er voor in een spermacel van de beer, het mannelijke tamme varken?

947-1018-a-HA-2-o 5 lees verder

### Pagina 6

De vorm van de oren bij varkens kan verschillen. Er zijn varkens met hangoren
en varkens met staande oren. Ook kunnen varkens lange of korte oren hebben.
Bij de overerving van de vorm van de oren zijn bij varkens twee allelen
betrokken.

Bij de kruising tussen een beer met lange hangoren met een zeug die korte,
staande oren heeft, leidt dat tot de resultaten die in het kruisingsschema staan
afgebeeld (zie afbeelding 2).

afbeelding 2

[FIGUUR: Een kruisingsschema van varkensoren. De P-generatie toont een beer met lange hangoren en een zeug met korte staande oren. De F1-generatie toont biggen met middelgrote, halfhangende oren. De F2-generatie toont een verdeling van 25% lange hangoren, 50% middelgrote halfhangende oren en 25% korte staande oren.]

P beer met lange hangoren zeug met korte staande oren

F1 alle biggen hebben middelgrote, halfhangende oren en zijn daarvoor fokonzuiver r

F1xF1 middelgrote, halfhangende oren middelgrote, halfhangende oren

F2 lange, hangende oren
25%
middelgrote, halfhangende oren
50%
korte, staande oren
25%

947-1018-a-HA-2-o 6 lees verder ►►►

### Pagina 7

Over deze kruising worden drie uitspraken ten aanzien van het genotype voor de
vorm van de oren gedaan:
1 Aan het fenotype van een varken in de F 2 kun je direct zien wat het
genotype van het varken is.
2 Alle nakomelingen in de F 1 zijn genotypisch hetzelfde.
3 Alle nakomelingen in de F 2 hebben een homozygoot genotype.
Welke van deze uitspraken is of welke van deze uitspraken zijn juist?
A alleen 1
B alleen 3
C alleen 1 en 2
D alleen 1 en 3
E alleen 2 en 3
F zowel 1, 2 als 3

Het allel voor hangoren van de beer van de P-generatie in afbeelding 2 wordt
aangeduid met $V^H$. Het allel voor staande oren met $V^S$.
In afbeelding 3 zijn geschematiseerd drie chromosomenparen van één van de
varkens uit de F1-generatie getekend. De cel bevindt zich in een delingsfase. Op
één van de chromosomen wordt het gen dat de stand van de oren bepaalt
weergegeven. In dit chromosoom is het allel voor hangoren aangegeven met $V^H$.

afbeelding 3
[FIGUUR: Schematische weergave van chromosomen tijdens celdeling, met nummers 1 tot en met 11 die verschillende structuren aanduiden.]

2p 9 Neem de nummers over op je antwoordblad. Noteer achter elk nummer of het
gaat om hetzelfde allel ($V^H$) of het andere allel ($V^S$), of dat het een ander gen
dan V betreft.

947-1018-a-HA-2-o
lees verder ►►►

### Pagina 8

Dit is een opgavepagina uit een examen, met vraag 10 en 11. De tekst behandelt genetische overerving bij varkens, specifiek de eigenschap 'verkorte onderkaak' die recessief is. Vraag 10 is een meerkeuzevraag (A-F) die gebaseerd is op de resultaten van drie verschillende kruisingen (1, 2 en 3) met zeugen en een beer, om met zekerheid vast te stellen of de beer drager is van het recessieve allel. Vraag 11 is een open vraag die vraagt naar de methode om een beer te gebruiken om met zekerheid de dragerschap voor het recessieve allel vast te stellen bij zeugen. De tekst bevat geen grafieken of tabellen, maar wel genetische terminologie zoals 'recessief allel', 'fenotype' en 'genetisch afwijkend'. De opmaak is tekstueel met genummerde kruisingsscenario's en multiple-choice opties.

### Pagina 9

Dit is een examenpagina die gaat over de ademtest bij het bepalen van lactose-intolerantie. De tekst legt het principe uit van de test: een patiënt krijgt een vloeistof met de isotoop ²H (waterstof) in plaats van de normale ¹H. Als de patiënt lactose-intolerant is, wordt de lactose niet verteerd door het eigen lichaam, maar door bacteriën in de dikke darm. Deze bacteriën breken de lactose af en produceren onder andere ²H₂ gas, dat via het bloed naar de longen wordt getransporteerd en uitgeademd. De vragen gaan over de verteringsproducten van lactose (vraag 12), de vormen van dissimilatie door darmbacteriën (vraag 13), en het transport van het ²H₂-molecuul in het bloed en de waarneming ervan in de aorta (vraag 14). De vragen zijn meerkeuzevragen, waarbij de student de juiste optie moet kiezen.

### Pagina 10

2p 15
Tijdens het uitvoeren van de ademtest krijgt de patiënt die lactose-intolerant is,
met ${^2H}$ gelabelde lactose toegediend. De uitgeademde lucht wordt geanalyseerd
op regelmatige tijdstippen, bijvoorbeeld om de 15 minuten gedurende 3 uur.
Twee uur na de inname wordt de meeste ${^2H_2}$ in de uitgeademde lucht gemeten.
Op de uitwerkbijlage staat een assenstelsel.
Zet men uit hoe de ${^2H_2}$-concentratie in de uitgeademde lucht gedurende de
drie uur veranderd.
Benoem de assen.

Het totale longvolume van de mens wordt in een aantal fracties (1 tot en met 5)
opgesplitst, zie afbeelding 1.

afbeelding 1
[FIGUUR: Een grafiek met op de x-as tijd in seconden (van 0 tot 30) en op de y-as longvolume in liters (van 0 tot 6). Er is een curve getekend die verschillende fluctuaties vertoont en op het einde van de grafiek een hoge piek bereikt. Er zijn horizontale stippellijnen getrokken op de y-waarden 1, 2, 3, 4, 5 en 6. Er zijn pijlen met nummers 1, 2, 3, 4, 5 aangegeven die de intervallen op de y-as representeren.]

Gedurende dertig seconden wordt van de patiënt een respirogram opgenomen
(zie afbeelding 1).
2p 16 In welke fase van de opname meet men in de uitgeademde lucht het hoogst
mogelijk gehalte aan ${^2H_2}$?
A tussen 5 en 9 seconden
B tussen 9 en 14 seconden
C tussen 14 en 16 seconden
D tussen 22 en 24 seconden

Als men vermoedt dat een patiënt geen melksuiker kan verteren, wordt behalve
de ademtest ook vaak een lactose-(in)tolerantietest uitgevoerd. De patiënt moet
een zestal uren niet eten of drinken. Daarna krijgt hij een bepaalde hoeveelheid
lactose toegediend. Na verloop van tijd meet men het glucosegehalte van het
bloed.

947-1018-a-HA-2-o 10 lees verder ➢ ➢ ➢

### Pagina 11

In afbeelding 2 wordt het glucosegehalte in het bloed weergegeven. Na zes uur
krijgt de patiënt lactose toegediend.
AFBEELDING 2

[FIGUUR: Grafiek met op de y-as 'glucosegehalte in het bloed' en op de x-as 'tijd in uren'. Er lopen drie lijnen, P, Q en R. Lijn P stijgt snel en daalt dan langzaam. Lijn Q blijft gedurende de gemeten periode vrijwel constant en vertoont kleine schommelingen. Lijn R daalt snel en blijft laag.]
0 niet_gegeten
of_gedronken
7 8 9
tijd in uren

2p 17 Welke lijn geeft de glucoseconcentratie in het bloed weer als de patiënt
daadwerkelijk aan lactose-intolerantie lijdt?
A lijn P
B lijn Q
C lijn R

Vietnamezen verliezen, als zij ongeveer vier jaar oud zijn, het vermogen om
lactase te maken. Omdat ze geen koemelk of andere melkproducten drinken,
hebben ze er geen last van. Alle volwassen Vietnamezen zijn dus
lactose-intolerant.
Als baby kunnen zij het lactase wel maken, zodat ze moedermelk goed
verdragen.
Noord-Europeanen behouden het vermogen om lactase te maken, hoewel zij het
eigenlijk niet nodig hebben. Hierdoor kunnen zij, ook als ze volwassen zijn,
koemelk blijven drinken.
2p 18 – Zal bij Vietnamese kinderen, na hun vierde levensjaar, het genotype voor
het maken van lactase veranderen?
– Zal bij Noord-Europese kinderen, na hun vierde levensjaar, het genotype
voor het maken van lactase veranderen?

bij Vietnamese kinderen bij Noord-Europese kinderen
A ja ja
B ja nee
C nee ja
D nee nee

947-1018-a-HA-2-0 11 lees verder ‣‣‣

### Pagina 12

Het leven van kleine waterdieren

Kleine waterdieren, zoals watervlooien (zie afbeelding 1) kunnen zich vrij door
het water bewegen. Soms is dit een willekeurige, soms een gerichte beweging.
Ecologen willen onderzoeken waardoor kleine waterdieren zich met een
bepaalde gerichte beweging verplaatsen.

afbeelding 1
[FIGUUR: Een gedetailleerde tekening van een watervlooi, met duidelijke anatomische structuren zoals het oog, antennes en poten.]

Als de zuurstofconcentratie te laag wordt, gaan
watervlooien op zoek naar een plek met meer
zuurstof.
Glebeken is dat, als er zuurstofgebrek optreedt, de
dieren niet in staat zijn zich te richten naar een plek
met een hogere zuurstofconcentratie, maar naar
een gebied zwemmen met een hogere
lichtintensiteit, het wateroppervlak. Hier is de
zuurstofconcentratie meestal hoger.

2p 19 Met welke term uit de ethologie zou je het gedrag van de watervlooien kunnen
omschrijven als zij op willekeurige wijze op zoek zouden gaan naar plekken met
een hogere zuurstofconcentratie?
A gewenning
B inzicht
C klassieke conditionering
D trial and error

1p 20 Leg uit waardoor er vlak onder het wateroppervlak meestal meer zuurstof
aanwezig is dan in diepere lagen van het water.

947-1018-a-HA-2-o 12 lees verder ▷▷▷


### Pagina 13

De watertemperatuur is een abiotische factor. Die beïnvloedt in hoge mate de
groeisnelheid van de populatie watervlooien.
In afbeelding 2 zijn twee optimumcurven getekend.
Curve A geeft de relatie aan tussen de watertemperatuur en het aantal dagen
dat de volwassen vrouwtjes nakomelingen produceren.
Curve B geeft de relatie aan tussen de watertemperatuur en het gemiddeld
aantal jongen dat een volwassen vrouwtje, gedurende het aantal dagen dat het
vrouwtje jongen krijgt, per dag produceert.

afbeelding 2
[FIGUUR: Grafiek met op de x-as watertemperatuur in °C (van 0 tot 32) en op de y-as voor curve A het aantal dagen dat het vrouwtje jongen krijgt (van 0 tot 50), en voor curve B het aantal jongen dat het vrouwtje per dag krijgt (van 0.4 tot 3.2). Curve A is een bergachtige lijn die piekt rond 16°C. Curve B is een gedempte bergachtige lijn die piekt rond 20°C.]

3p 21 Bepaal met behulp van een berekening welke van de twee
optimumtemperaturen van bovenstaande curven het gunstigst is voor het
voortbestaan van de populatie.

Behalve watervlooien werden ook vlokreeften,
Gammariiden, uitvoerig onderzocht. Vlokreeften
zien er allemaal vrijwel hetzelfde uit. Alleen
specialisten kunnen de verschillende soorten van
elkaar onderscheiden. Maar in hun aanpassing
aan verschillende milieuomstandigheden zijn er grote onderlinge verschillen
tussen de vlokreeften. Sommige zijn aangepast aan de omstandigheden in zee
en hebben een hoge interne osmotische waarde, andere zijn aangepast aan
brak water, en weer andere aan zoet water. Die aanpassingen betreffen vooral
de water- en zouthuishouding van deze dieren.
Een vlokreeft die in zout water leeft, wordt naar zoet water gebracht.
2p 22 Wat zal deze vlokreeft doen om zijn osmotische waarde op peil te houden?
A meer water en meer zout afgeven
B meer water en minder zout afgeven
C minder water en meer zout afgeven
D minder water en minder zout afgeven

947-1018-a-HA-2-o 13 lees verder

### Pagina 14

Grote schoonmaak

De lever is een belangrijk orgaan in het menselijk lichaam. Eén van de taken
van de lever is het verwijderen van schadelijke en giftige stoffen uit het bloed;
schoonmaken dus! Zonder lever zouden we binnen 24 uur sterven aan een
totale vergiftiging door ammoniak. De lever zet ammoniak om in ureum. Een
ander schoonmaakproces van de lever gebeurt in samenwerking met de milt. In
de milt worden rode bloedcellen afgebroken, waarvan afvalproducten door de
lever naar de twaalfvingerige darm worden uitgescheiden. Verder kan de lever
bepaalde stoffen opslaan tot het lichaam de stof nodig heeft. Medicijnen worden
door de lever gezien als giftige stoffen en zo mogelijk afgebroken.

Een onderzoeker bekijkt een preparaat van een stukje van de lever. Zie
afbeelding 1.

afbeelding 1
[FIGUUR: Schematische tekening van een leverstructuur met verschillende onderdelen genummerd.]
Legenda:
1=leverader
2=vertakking van de poortader
3=leverslagader
4=levercellen
5=galcapillairen
6=galgang (afvoerbuis van gal)

23 Met een kleuringstechniek kan hij glycogeen aantonen.
In welk van de genummerde delen zal hij glycogeen hebben aangetoond?
A alleen in 1
B alleen in 2
C alleen in 3
D alleen in 4
E alleen in 5
F alleen in 6

947-1018-a-HA-2-o 14 lees verder ►►►


### Pagina 15

Naast de lever hebben ook andere organen een functie als uitscheidingsorgaan, waarbij afvalstoffen uit het inwendige milieu verwijderd worden.
1p 24 Noteer twee andere uitscheidingsorganen.

Aminozuren van het verteerde voedsel worden opgenomen in het bloed. Hieronder staan drie beweringen:
1 De opname van aminozuren in het bloed vindt plaats vanuit een zuur milieu.
2 De opname van aminozuren in het bloed vindt plaats via de darmvlokken.
3 De opname van aminozuren in het bloed vindt plaats door actief transport.
2p 25 Welke van de onderstaande beweringen met betrekking tot de opname van aminozuren zijn juist?
A alleen 1 en 2 zijn juist
B alleen 1 en 3 zijn juist
C alleen 2 en 3 zijn juist
D zowel 1, 2 als 3 zijn juist

De lever is verbonden met aan- en afvoerende bloedvaten. In afbeelding 2 zie je een schematische weergave van de lever met aan- en afvoerende bloedvaten.

afbeelding 2

[FIGUUR: Schematische weergave van de lever met aan- en afvoerende bloedvaten. Bloedvat 1 loopt naar de lever, bloedvat 2 loopt van de lever weg. Bloedvat 3 is de aorta.]

holle ader lever aorta
3

Het bloed in de bloedvaten (1 tot en met 3) verschilt onderling sterk wat betreft het O2-, het ureum- en het glucosegehalte. Iemand eet een volgens de maaltijdschijf samengestelde warme maaltijd. Een uur na de warme maaltijd worden O2-, ureum- en glucosegehalte gemeten.
3p 26 Geef in de tabel op de uitwerkbijlage de namen van de drie genummerde bloedvaten en geef door middel van een kruisje per onderdeel aan in welk bloedvat het gehalte ervan het hoogste is.

De lever speelt een belangrijke rol in het handhaven van de glucoseconcentratie in het bloed. In de uitwerkbijlage wordt deze regeling schematisch weergegeven. Door intensief te sporten of door een koolhydraatrijke maaltijd te gebruiken kan men het regelsysteem zodanig beïnvloeden, dat er bepaalde hormonen geproduceerd worden die de glucoseconcentratie in het bloed beïnvloeden.
3p 27 - Maak dit schema compleet door in de vier genummerde cirkeltjes met een + of een - aan te geven of het glucosegehalte er stijgt (+) of daalt (-).
- Vul op de stippellijnen de namen van de hormonen P en Q in.

947-1018-a-HA-2-o 15 lees verder ►►►


### Pagina 16

Evolutietheorie
De evolutietheorie zoals die door de meeste wetenschappers wordt
geaccepteerd, is een combinatie van de theorie van Darwin en inzichten uit de
genetica.
Deze theorie, ook wel het neodarwinisme genoemd, is gebaseerd op de
volgende punten.
1 Levende wezens krijgen gemiddeld altijd meer nakomelingen dan nodig is
om de soort te laten voortbestaan.
2 Erfelijk materiaal is onderhevig aan toevallige veranderingen.
3 Deze veranderingen kunnen worden doorgegeven aan nakomelingen.
4 Deze veranderingen beïnvloeden de kans op voortbestaan van het individu
en de soort. Er is sprake van natuurlijke selectie.

Aan de hand van deze punten kan men verklaren hoe, na het verstrijken van
vele jaren, een nieuwe soort ontstaat, die wezenlijk verschilt van de
oorspronkelijke soort.
1p 28 Geef de biologische term voor een toevallige verandering in het erfelijk
materiaal.

Hierboven staat beschreven hoe volgens het neodarwinisme vanuit de ene soort
een andere soort evolueert, waarbij de oorspronkelijke soort verdwijnt (zie
afbeelding 1A).
Maar de oorspronkelijke soort kan ook evolueren tot een aantal verschillende
soorten, waarbij de oorspronkelijke soort blijft bestaan (zie afbeelding 1B).

afbeelding 1
[FIGUUR: Twee diagrammen die evolutie van soorten weergeven. Diagram A toont een vertakkend patroon waarbij een oorspronkelijke vorm transformeert in meerdere nieuwe vormen die de oorspronkelijke lijken te vervangen. Diagram B toont een brede cilinder die zich vertakt in meerdere smallere cilinders, wat suggereert dat één soort evolueert naar meerdere soorten terwijl de oorspronkelijke blijft bestaan.]
A B

1p 29 Een belangrijke voorwaarde voor de neodarwinistische evolutietheorie is bij de
bovenstaande vier punten nog niet genoemd.
Welke voorwaarde die hierboven nog niet genoemd is, geldt als voorwaarde
voor het evolueren van nieuwe soorten uit een bestaande soort?

947-1018-a-HA-2-o 16 lees verder ► ►►

### Pagina 17

Seksuele selectie waarbij partners elkaar uitkiezen op grond van bepaalde
eigenschappen, zoals uiterlijk, lijkt ook een belangrijke rol te spelen bij de
evolutie. In eerste instantie lijken sommige eigenschappen evolutionair gezien
eerder een nadeel dan een voordeel. Denk maar eens aan de enorme en
onpraktische proporties van de veren van een pauwhaan (zie afbeelding 2).

afbeelding 2
[FIGUUR: Een pauw met zijn staartveren gespreid.]

Behalve dat het dragen van deze veren veel energie kost, is het ook een
belemmering bij het vluchten. Ondanks deze nadelen hebben de pauwman
nog steeds deze enorme verenpracht. Dan moet dit een evolutionair voordeel
hebben gehad.
Hierover worden twee beweringen geformuleerd.
1 De opvallende verenpracht leidt de aandacht van roofdieren af voor
vrouwtjes en het nageslacht.
2 De opvallende verenpracht is een sleutelprikkel voor de vrouwtjes.
2p 30 Welk van deze beweringen geeft of welke geven een juiste verklaring voor het
behoud van de verenpracht van de pauwhaan?
A geen van beide beweringen
B alleen bewering 1
C alleen bewering 2
D zowel bewering 1 als bewering 2

947-1018-a-HA-2-o
17
lees verder

### Pagina 18

Voortplantingssucces dankzij virusinfectie
De sluiw
wesp Cotesia
congr
egata leeft samen met een virus. Het betreffende
bracovirus heeft zich blijvend in de sluiw
wespensoor
t gevestigd. Hierdoor hoeft
het virus zich niet meer zelfstandig te verspreiden, maar gaat het bij de
voortplanting van de wesp over van moeder op kind.
De virussen zijn aanwezig in de eier
stokken van de sluiw
wesp en reizen mee als
de wesp met haar
legboor
een rups aanprikt om eitjes in te leggen. Het virus
helpt flink bij het voortplantingssucces van de sluiw
wesp, waarmee ook zijn eigen
voortbestaan
verzekerd
is. De sluiw
wesp legt haar
eitjes in een rups van de
pijlstaartvlinder (
Manduca
sexta
). Zeker
een kwart van de bijna 160 genen van
het bracovirus coderen voor
eiwitten die het afweersysteem van deze rups
lamleggen. Daardoor raken de eitjes niet ingekapseld
en kunnen de larv
en van
de sluiw
wesp tamelijk
ongestoord
de rups van de pijlstaartvlinder van binnenuit
leegeten. De rups sterft als de larv
en van de sluiw
wesp haar
van binnenuit
opeten.

31 - Welke relatie is er tussen de sluiw
wesp en het bracovirus?
- Welke relatie is er tussen de sluiw
wesp en de pijlstaartvlinder?

relatie tussen de sluiw
wesp
en het bracovirus
relatie tussen de sluiw
wesp
en de pijlstaartvlinder

A commensalisme
B concurrentie
C mutualisme
D mutualisme
E parasitisme

mutualisme
parasitisme
commensalisme
parasitisme
concurrentie

Rupsen van de pijlstaartvlinder kunnen schade toebrengen aan land- en
tuinbouwgewassen. In korte tijd kunnen de rupsen veel bladeren opeten.
Op basis hiervan kan een voedsel
selketen
opgesteld worden.

landbouwgewassen
rups van de
pijlstaartvlinder
larve van de
sluiw
wesp

P
Q
R

32 iemand wil ook de bracovirussen in deze voedsel
selketen
opnemen. Kan dit in
bovenstaande voedsel
selketen
en zo ja op welk of welke van de plaatsen P, Q en
R?
A Dat is niet mogelijk.
B Dat is mogelijk, maar alleen op plaats R.
C Dat is mogelijk, maar alleen op de plaatsen Q en R.
D Dat is mogelijk op de plaatsen P, Q en R.

947-1018-a-HA-2-o
18

### Pagina 19

De rups van de pijlstaartvlinder heeft in de loop van de evolutie een
mechanisme ontwikkeld waardoor de larven van de sluiipwesp geen kans krijgen
zich verder te ontwikkelen. De rups kapselt de eieren van de sluiipwesp in, zodat
de larven van de sluiipwesp de rups van de pijlstaartvlinder niet kunnen leeg
eten.
Maar het bracovirus in de sluiipwesp gooit roet in het eten. Het grootste deel van
het erfelijk materiaal van dit virus bestaat uit genen die enzymen (= eiwitten)
produceren die dit afweersysteem van de rups lamleggen. Hierdoor is de
ontwikkeling van de eieren van de sluiipwesp gegarandeerd en daardoor ook het
voortbestaan van het virus. In onderstaande afbeelding wordt de levenscyclus
van het bracovirus schematisch weergegeven. Hoewel in alle cellen van de
sluiipwesp het DNA van het virus voorkomt, worden alleen in cellen van de
eierstokken van een vrouwtjessluiipwesp virusdeeltjes gemaakt.
afbeelding 1
[FIGUUR: Schematische weergave van de infectie van een rups door een sluipwesp met een bracovirus.]
sluiipwesp injecteert
eitjes tegelijk met virus-
deeltjes in rups
virus infecteert cellen rups
het maken van nieuwe
virusdeeltjes vindt alleen plaats
in de eierstokken
DNA van het virus
wordt afgelezen
eiwitten van het virus verzwakken
het afweersysteem van de rups
sluiipwespenlarfje ontwikkelt zich
en ontpopt aan de buitenkant van de rups
2p 33
Waar worden de eieren van het afweersysteem van de rups
lamleggen?
A in de cellen van de larven van de sluiipwesp
B in de cellen van de rups van de pijlstaartvlinder
C in het virus zelf
Sluiipwespen worden vaak ingezet bij biologische insectenbestrijding.
Als alle vrouwtjes van de sluiipwesp Cotesia congregata met dit bracovirus
geïnfecteerd zouden raken, is dit niet goed voor de biodiversiteit.
3p 34
Leg uit dat dit niet goed is voor de biodiversiteit.
947-1018-a-HA-2-o 19 lees verder ► ► ►

### Pagina 20

Botox
Clostridium botulinum is een langwerpige, sporenvormende bacterie die
botuline, één van de giftigste stoffen op aarde, kan produceren. De sporen van
deze bacterie zijn bestand tegen zowel vocht als droogte en kunnen ook goed
tegen hitte. Wanneer er geen zuurstof aanwezig is, verandert de spore in een
bacterie en deze produceert grote hoeveelheden botuline. In ingeblikte
voedingswaren of voedsel dat onder olie bewaard wordt is geen zuurstof
aanwezig. In dit, zo geconserveerde voedsel zal botuline kunnen ontstaan
wanneer sporen aanwezig zijn en uitgroeien tot een bacterie.
Botuline kan kapot gekookt worden door verhitting boven de 85 °C gedurende
minstens vijf minuten.
In het menselijk lichaam voorkomt botuline dat blaasjes met neurotransmitter in
zenuwcellen kunnen fuseren met het celmembraan. Hierdoor geeft de zenuwcel
geen neurotransmitter af en geen impuls door. Door het botuline ontstaan vaak
problemen met scherp zien en met spreken. In een later stadium worden de
arm- en beenspieren slap, treden ademhalingsproblemen op en wordt het
hartritme ontregeld. Dit kan uiteindelijk leiden tot de dood.
Clostridium botulinum behoort tot de grampositieve bacteriën. In afbeelding 1 is
een vereenvoudigde determinatietabel weergegeven waarmee microbiologen
kunnen bepalen met welke groepen (P t/m U) van grampositieve bacteriën ze te
maken hebben.
afbeelding 1
[FIGUUR: Een classificatiediagram met de volgende vertakkingen: "grampositieve bacteriën" vertakt naar "staafvormige cellen" en "bolvormige cellen". "Staafvormige cellen" vertakt naar "sporen-vormers" en "geen sporen". "Sporen-vormers" vertakt naar "aëroob P" en "anaëroob Q". "Geen sporen" vertakt naar "aëroob R" en "anaëroob S". "Bolvormige cellen" vertakt naar "aëroob T" en "anaëroob U".]
2p 35 In welke groep hoort Clostridium botulinum thuis?
A P
B Q
C R
D S
E T
F U
947-1018-a-HA-2-o 20 lees verder > >>>

### Pagina 21

In afbeelding 2 is een schematische weergave van een motorische zenuwcel
gegeven.
afbeelding 2
[FIGUUR: Een gedetailleerde tekening van een motorische zenuwcel met verschillende delen gemarkeerd met letters.]
2p 36 In welk van de met P t/m U aangegeven delen verstoort botuline de functie
van de zenuwcel?
A P
B Q
C R
D S
E T U
Het botuline beïnvloedt de impuls	overdracht van motorische zenuwcellen.
Eén van de mogelijke gevolgen is dat het zien slechter wordt.
2p 37 Leg uit dat het bij een botulinevergiftiging vooral moeilijker wordt om dingen
dichtbij scherp te zien.
Door de Amerikaanse onderzoeker Swaminathan is de structuur van het
botulinemolecuul onderzocht. Hij bracht een verandering aan in het gen voor het
botuline. Hij ontdekte dat door de verandering van slechts één aminozuur in het
botuline, er een niet giftig product ontstaat. De op deze manier geproduceerde
stof geeft niet alleen inzicht in de werking van het botuline, maar kan misschien
ook gebruikt worden in de bestrijding van botulisme; een ziekte die bij
waterdieren optreedt als zij het botuline binnenkrijgen.
Om de verandering aan te brengen moet eerst het oorspronkelijke botuline-gen
geïsoleerd worden uit de bacterie.
2p 38 Waar in deze bacterie is dit gen aan te treffen?
A in cytoplasma
B in een kern
C in een ribosoom
D op een celmembraan
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
947-1018-a-HA-2-o 21 lees verder

### Pagina 22

Deze examenpagina is een opgave die deel uitmaakt van een breder examen. De tekst introduceert botuline (botox) en de toepassingen ervan, zowel medisch als cosmetisch, met specifieke vermelding van toepassingen bij spierkrampen en gezichtsrimpels. Visueel zijn er twee figuren: Afbeelding 3 toont een doorsnede van het oog met de iris, pupil, lens en oogspieren, en een detail van de accommodatiespier. Afbeelding 4 toont twee foto's van ogen, een 'Voor' en 'Na' Botox-behandeling. De student wordt gevraagd om in vraag 39 vier genoemde spieren in afbeelding 3 te identificeren die betrokken zijn bij scheelzien en hun functie uit te leggen in relatie tot botox. In vraag 40 wordt gevraagd om een veelvoorkomende angst bij een persoon die een Botox-behandeling overweegt, te verklaren.