# Eindexamen Biologie HAVO 2009 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2009/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2009
tijdvak 1
dinsdag 26 mei
13.30 - 16.30 uur
tevens oud programma
biologie
biologie
Dit examen bestaat uit 46 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 82 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Als bij een open vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het
antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er
bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan
worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
923-1018-a-HA-1-o

### Pagina 2

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.
Roodhalsganzen benutten optimaal een korte periode voor de voortplanting
Roodhalsganzen hebben de biologen altijd voor raadsels gesteld. In de korte zomer die op de Noordpool heerst, is elke dag belangrijk als het gaat om succesvol broeden. Maar roodhalsganzen permitteren zich om tien dagen later te gaan broeden dan elke andere verwante soort. Waarom zijn roodhalsganzen zo traag en hoe lossen ze het probleem op dat daaruit voortkomt? Wie later begint met broeden komt immers ook later om het voedsel en dan is het beste voedsel weg. Deze vragen wilde de bioloog Jouke Prop beantwoorden. Zijn onderzoeksgebied, de Poera-rivier in Siberië, leverde hem de antwoorden.
Het opmerkelijke gedrag van roodhalsganzen wordt veroorzaakt door de aanwezigheid van slechtvalken. Vroeg in het seizoen vestigen de paren slechtvalken zich op de kliffen langs de Poera-rivier en zolang ze geen eieren bebroeden zijn de vrouwtjes van slechtvalken levensgevaarlijk voor roodhalsganzen. Maar zodra het slechtvalkvrouwtje (dat groter is dan het mannetje), op haar eieren zit, is het gevaar geweken. Het kleinere mannetje kan op zijn eentje niet makkelijk een gans grijpen.
Op dat moment wachten roodhalsganzen. De vrouwtjes gaan binnen een cirkel van honderd meter van de nesten van de slechtvalken broeden. Ze vallen daarmee precies in de beschermingszone van de slechtvalken, die de poolvossen en wolven verjagen. Dat verklaart het late broeden van roodhalsganzen.

Uit de tekst blijkt dat er tijdens het broeden van beide vogels een bijzondere relatie bestaat tussen roodhalsganzen en slechtvalken.
2p 1 Hoe wordt deze relatie genoemd?
A commensalisme
B concurrentie
C mutualisme
D parasitisme

Alle ganzen die in Siberië broeden zijn afhankelijk van de planten die daar groeien. De Poera-rivier biedt roodhalsganzen echter een bijzonder voordeel. Het water van de rivier zakt in de zomer geleidelijk weg, waardoor steeds nieuwe vegetatiezones beschikbaar komen. "Met hun snaveltjes scharrelen de ganzen de minuscuul kleine plantjes met grote hapsnelheid bij elkaar", zegt Jouke Prop.
1p 2 Met welke biologische vakterm wordt de vegetatie aangeduid die na het zakken van het water op de drooggevallen rivieroever tot ontwikkeling komt?

923-1018-a-HA-1-o
lees verder ► ► ►
2

### Pagina 3

De roodhalsganzen overwinteren in Nederland. Het lijkt of ganzen in Nederland
het vooral voorzien hebben op het sappige, net ingezaaide gras in weilanden.
Ze zouden daaraan de voorkeur geven boven de natuurlijke grassen uit de
kwelder (buitendijks land dat ook bij vloed niet meer onder water loopt). Uit
onderzoek blijkt dat het kweldergras voor hen beter is dan het jonge gras in een
weiland. Het gras in een weiland levert wel meer reservebrandstof op, maar het
kweldergras leidt tot een betere opbouw van de vliegspieren. En die zijn nodig
voor de lange tocht naar Siberië.

2p 3 Welke component van kweldergras levert de basis voor een betere opbouw van
de vliegspieren van de roodhalsganzen?
A de aminozuursamenstelling
B de koolhydraatsamenstelling
C de mineralensamenstelling
D de vetzuursamenstelling
E de vitaminsamenstelling

Foetaal onderzoek

Uit onderzoek is vastgesteld dat er complete cellen van de foetus in het bloed
van de moeder voorkomen. De ontdekking dat moederlijk bloed cellen van de
foetus bevat, kan gebruikt worden om erfelijke afwijkingen vast te stellen.
Uit deze cellen is DNA te isoleren. Men doet dit alleen als uit het karyogram
blijkt dat de foetus een jongetje is. Foetale cellen van een dochter zijn op deze
manier niet met zekerheid van de cellen van de moeder te onderscheiden.

1p 4 Hoe kan men uit een karyogram vaststellen of de onderzochte cellen van een
jongen zijn?

1p 5 Welke zijn twee vormen van prenatale diagnostiek waarbij men cellen van het
kind verzamelt voor onderzoek?

Konikpaarden in de Millingerwaard

In het natuurgebied de Millingerwaard ten oosten van Nijmegen leven
tweeënveertig konikpaarden. De konikpaarden werden door Stichting Ark uit
Polen gehaald. Polen is de enige plek in Europa waar deze paarden nog in het
wild leven. De uiteenlopende van de grote rivieren zijn geschikte plekken voor
deze grote planmeters omdat ze door hun voedselkeuze bijdragen aan het
ontstaan van een afwisselend gebied met bos, grasland en struikgewas. De
dieren zorgen voor open plekken in het bos door bijvoorbeeld de bast en takken
van populieren en wilgen te verorberen. Even verderop grazen ze het gras kort.

Door het eetgedrag van de konikpaarden wordt ook een grote diversiteit aan
diersoorten in stand gehouden.
2p 6 Leg uit hoe de konikpaarden bijdragen aan deze diversiteit in diersoorten.

923-1018-a-HA-1-o
3

### Pagina 4

De paarden leven in haremgroepen. Een haremgroep bestaat uit een leidhengst, een aantal merries, veulens en jaarlingen (pubers). De leidhengst houdt solitaire (alleen levende) hengsten op afstand van de harem. Een van de manieren om zijn gezag te laten gelden is door in de buurt van een solitaire hengst een mesthoop te leggen waaraan de leidhengst uitvoerig gaat ruiken (zie afbeelding 1). Vaak druipt de solitaire hengst dan af, maar soms ook niet.
afbeelding 1
[FIGUUR: Een paard met zijn hoofd naar beneden gebogen, eet van een mesthoop.]
Twee leerlingen willen dit verschil in gedrag tussen de solitaire hengsten verklaren.
Leerling 1: Het verschil kan ontstaan doordat voor de solitaire hengsten de sleutelprikkel voor ‘afdruipgedrag’ verschillend is.
Leerling 2: Het verschil kan ontstaan doordat bij de solitaire hengsten de motivatie voor ‘afdruipgedrag’ verschillend is.
2p 7 Welke leerling doet of welke leerlingen doen een juiste uitspraak?
A geen van beide leerlingen
B alleen leerling 1
C alleen leerling 2
D beide leerlingen
923-1018-a-HA-1-o 4 lees verder ► ► ►

### Pagina 5

Een gevaar voor de konikpaarden is inteelt. Met name in natuurgebieden met
maar één haremgroep is dit gevaar aanwezig. Stichting Ark haalt daarom in
deze natuurgebieden weleens voor de puberleeftijd uit de groep en brengt ze
naar een ander natuurgebied.
De ervaringen in de Millingenwaard, waar verschillende haremgroepen
rondtrekken, wijzen uit dat de konikpaarden instinctmatig inteelt vermijden. De
hengsten dekken hun eigen dochters niet en zonen dekken hun moeder niet.
Onderzoekers vermoeden dit al naar aanleiding van gedragsobservaties en
zagen dat bevestigd na DNA-onderzoek. Men maakt hierbij zogenaamde DNAfingerprints. Deze techniek maakt gebruik van kleine stukjes DNA, die op een
gelatinelaag worden aangebracht. Onder invloed van elektrische spanning
bewegen en scheiden deze DNA-fragmenten. Afhankelijk van de omvang van
het DNA-fragment beweegt dit sneller of minder snel, waardoor de DNAfragmenten gescheiden worden.
Met deze DNA-fingerprints worden verschillen tussen het DNA van de diverse
dieren duidelijk gemaakt.
In afbeelding 2 staan DNA-fingerprints van bepaalde stukjes DNA van drie
verschillende paarden uit één haremgroep.

afbeelding 2
[FIGUUR: Drie kolommen met horizontale banden die DNA-fragmenten representeren. De linker kolom is gelabeld "leidhengst", de middelste kolom is gelabeld "dochter van de leidhengst" en de rechter kolom is gelabeld "veulen van de dochter".]

leidhengst dochter van de leidhengst veulen van de dochter

Vergelijk de DNA-fingerprint van het veulen van de dochter met dat van de
dochter van de leidhengst en met dat van de leidhengst.
2p 8 Leg uit waardoor men op grond van deze vergelijking tot de conclusie komt dat
de leidhengst zijn eigen dochter niet dekt.

923-1018-a-HA-1-o 5 lees verder ► ► ►

### Pagina 6

Kerstbomen in massaproductie

De Nordmann-spar is erg geliefd als kerstboom. Hij heeft zachte naalden die bovendien niet snel uitvallen als de boom in de warme huiskamer staat. Denemarken is de grootste exporteur van deze sparren. Jaarlijks levert het meer dan 10 miljoen bomen aan de kerstmarkten van andere Europese landen. Onderzoekers van de Botanische Tuinen in Kopenhagen kweken nieuwe Nordmann-sparren uit stukjes weefsel van een volwassen spar. Zij starten de kweek met het platten van stukjes weefsel van 0,2 mm op een kunstmatige voedingsbodem. Deze methode blijkt succesvol.

1p 9 Deze weefselkweektechniek is een vorm van kunstmatige ongeslachtelijke voortplanting. Wat is een andere naam voor deze vorm van kunstmatige voortplanting?

Uit de stukjes weefsel ontstaan kleine sparren. De sparren worden op een andere voedingsbodem, die de benodigde voeding bevat, verder opgekweekt. Hieronder staan een aantal stoffen.
1 aminozuren
2 fosfaat
3 glucose
4 nitraat
5 water

2p 10 Welke van deze stoffen moeten zeker deel uitmaken van deze voedingsbodem voor de jonge sparren?
A 1, 2 en 3
B 1, 2 en 5
C 1, 4 en 5
D 2, 4 en 5
E 2, 3, 4 en 5
F 1, 2, 3, 4 en 5

Teakbomen leveren tropisch hardhout dat vanwege zijn duurzaamheid goed kan worden gebruikt omdat teakhout bestand is tegen alle soorten weersinvloeden. Vroeger werden teakplantages aangelegd, waarbij men gebruikmaakte van teakbomen die opgekweekt waren uit stukjes weefsel, afkomstig van één boom. Tegenwoordig kiest men ervoor om meerdere bomen, opgegroeid uit verschillende zaden, te gebruiken bij het verkrijgen van de stukjes weefsel.

2p 11 – Welk risico probeert men met deze laatste keuze te vermijden?
– Leg je antwoord uit.

De beschreven weefselkweektechniek wordt ook toegepast bij bosbeheer in tropische gebieden. Teakbomen worden zo vermeerderd. Met de gekweekte bomen worden teakplantages aangelegd. Op deze wijze hoopt men het illegaal kappen van het tropisch regenwoud tegen te gaan. Door de kaalkap van het tropisch regenwoud verdwijnen de grote woudreuzen. Daarnaast heeft de kaalkap ter plekke nog andere gevolgen voor het ecosysteem.

2p 12 Noem twee van deze gevolgen.

923-1018-a-HA-1-o


lees verder

### Pagina 7

Dit is een opgavepagina uit een examen, met als onderwerp hemochromatose. De tekst beschrijft de genetische achtergrond, symptomen en oorzaken van de ziekte, inclusief ijzerstapeling in cellen en orgaanschade. Er worden drie uitspraken gepresenteerd over de ouders van een patiënt, waaruit de student de juiste moet selecteren. Vervolgens wordt gevraagd welk deel van het spijsverteringsstelsel afwijkend functioneert bij een patiënt en welk deel van het bloed het grootste deel van de schadelijke hoeveelheid ijzer bevat voor verwijdering door middel van aderlating. Visuele elementen ontbreken. De student wordt getest op kennis van erfelijkheid, ziektebeelden en de werking van het menselijk lichaam.

### Pagina 8

Gezichtsbedrog
Bij het kijken naar de sterrenhemel meen je soms in je ooghoeken een
lichtzwakke ster gezien te hebben. Als je daarna je ogen op die ster richt, zie je je
hem niet meer.
Drie leerlingen proberen dit te verklaren.
Leerling 1: Als je je oog richt, kijk je met de gele vlek. Daar bevinden zich vooral
kegeltjes en daar kun je lichtzwakke sterren niet mee waarnemen.
Leerling 2: Als je je oog richt, kijk je met de gele vlek. Daar bevinden zich vooral
staafjes en daar kun je lichtzwakke sterren niet mee waarnemen.
Leerling 3: Als je vanuit je ooghoeken kijkt, kijk je vooral met staafjes en daar
kun je lichtzwakke sterren mee waarnemen.
2p 16 Wie heeft of wie hebben gelijk?
A alleen leerling 1
B alleen leerling 2
C alleen leerling 1 en 2
D alleen leerling 1 en 3
E alleen leerling 2 en 3
In een klaslokaal heeft een docent de volgende proef opgesteld.
Op een tafel wordt verticaal een witte plaat geplaatst. Op de witte plaat wordt
een rood vierkantje geplakt (zie afbeelding). Die plaat wordt belicht.

[FIGUUR: Een opstelling met een lamp, een witte plaat met een rood vierkantje erop, en een rode vierkantje als indicator voor het licht.]

Leerlingen blijven 20 seconden recht voor zich uitkijken naar punt P in het rode
vierkantje. Meteen daarna kijken ze naar punt Q in het witte gebied naast het
vierkant. Daar verschijnt dan een groen vierkant.
2p 17 Wat is hiervoor de verklaring?
A De drempelwaarde van de gebruikte zintuigcellen is verlaagd.
B De gebruikte zintuigcellen zijn tijdelijk minder gevoelig.
C Het licht valt op andere zintuigcellen door het draaien van het hoofd.
923-1018-a-HA-1-o 8 lees verder

### Pagina 9

Evolutionaire aanpassingen van het rendier

Dieren die in de loop van de tijd succesvol geëvolueerd zijn, vertonen soms anatomische aanpassingen. Verschillende kenmerken van bijvoorbeeld rendieren, zoals de vacht en platte poten wijzen erop dat zij al in een vroeg stadium van hun evolutie, aangepast waren om in een koud gebied en diepe sneeuw of op een andere zachte ondergrond te lopen. De nu nog levende soort *Rangifer tarandus* is het meest voorkomende hoefdier in Scandinavië, Noord-Rusland en de arctische gebieden van Noord-Amerika, waar hij kariboe wordt genoemd (zie afbeelding 1). De verschillende rassen van deze rendiersoort zoals het Svalbard rendier en het Noorse rendier en hun leefgebieden worden met de letters P t/m U aangegeven.

afbeelding 1

[FIGUUR: Een kaart van de noordpoolgebieden met de landen Europa, Azië en Noord-Amerika. Verschillende gebieden op de kaart zijn gemarkeerd met de letters P, Q, R, S, T en U.]

Gedurende de geologische periode 'het Pleistoceen' waren wolven de belangrijkste roofdieren voor de rendieren. Zelfs nu nog vormen de rendieren in Canada en Alaska het voornaamste voedsel voor de wolf.
In de Svalbard archipel (gebied Q in afbeelding 1) komen geen wolven en ook geen andere roofdieren, zoals de hyena of de mens, voor. Er zijn ook geen fossiele vondsten gedaan die aangeven dat deze dieren ooit op de eilanden zijn geweest. De enige andere grote carnivoor, de ijsbeer, die deze eilanden zwemmend kan bereiken, eet zeehonden en zelden of nooit een rendier.

9

923-1018-a-HA-1-o
lees verder ►►►


### Pagina 10

Het Svalbard rendier (afbeelding 2 links) leeft in kleine groepjes. De volwassen
mannetjes leven solitair. Het Noorse rendier (afbeelding 2 rechts) leeft in grote
kudden van meer dan 1000 dieren die honderden kilometers afleggen om steeds
gebieden te vinden die genoeg voedsel bevatten.
afbeelding 2
[FIGUUR: Twee tekeningen van rendieren, een links met korte poten en een rechts met lange poten.]
Svalbard rendier Noors rendier
1p 18 Men beweert dat de evolutie van de pootlengte tot korte poten een aanpassing
is aan de lage omgevingstemperatuur.
Leg uit waardoor het Svalbard rendier hierdoor beter aangepast is aan lage
omgevingstemperaturen dan het Noorse rendier.
Een aanpassing aan extreem lage temperaturen en de droge lucht in de
arctische gebieden, is de bouw van de neus. De inwendige neusstructuur is zeer
complex. Zeer uitgebreide neus­holten, veel groter dan die van de mens (zie
afbeelding 3), vergroten het oppervlak waarlangs de lucht tijdens de ademhaling
stroomt.
afbeelding 3
[FIGUUR: Doorsnede van een menselijke neusholte met een complex patroon van botachtige structuren.]
Doorsnede neusholte mens
923-1018-a-HA-1-o
10

### Pagina 11

De uitgeademde lucht van rendieren heeft een temperatuur die in de winter nooit
hoge ligt dan 6 graden. Hierdoor zie je nauwelijks dat ze uitademen; de bij
andere dieren zo karakteristieke 'rook' komt niet uit hun neus.
Welke biologische betekenis heeft deze vorm van uitademen?
A De koude uitgeademde lucht kan meer $CO_2$ bevatten, zodat zij het $CO_2$
gemakkelijk kwijt raken.
B De koude, uitgeademde lucht kan minder $O_2$ bevatten, zodat de rendieren
een maximum aan $O_2$ kunnen opnemen.
C De rendieren beperken warmte- en vochtverlies tijdens de uitademing tot
een minimum.
D De rendieren vallen zo minder op voor hun prooidieren, die de uitgeademde
lucht nu niet gemakkelijk kunnen zien.

Herkauners kennen een periode waarin gegraasd wordt en een periode waarin
zij rusten om de maaginhoud te verwerken. In onze streken loopt deze graas-
rustperiode min of meer synchroon met het 24-uurs dagachtritme. Dit
dagachtritme wordt bepaald door lichtprikkels die de biologische klok iedere
dag gelijk zet. Maar in poolstreken kan dit tot problemen leiden, omdat daar
de zon weken niet ondergaat of de zon weken niet opkomt.
Onderzoek van Groningse biologen met rendieren uit verschillende gebieden
heeft uitgewezen dat het voor sommige rassen de moeite loont om hun
biologische tijdklok te onderdrukken.
Voor welk ras van de in afbeelding 1 aangegeven rassen (P t/m U) heeft het
meeste evolutionaire voordeel gehad, om de biologische klok te onderdrukken?
A P
B Q
C R
D S
E T
F U
923-1018-a-HA-1-o 11 lees verder ►►►

### Pagina 12

Hormoon belemmert vermageren via dieet

Cardiologen hebben het hormoon ghreline in 1999 bij toeval ontdekt. Zij
noemden het ghreline naar het oude Indo-Europese woord ‘ghre’ waarvan ‘groei’
afkomstig is. Ghreline wordt door de maag geproduceerd en komt vrij als je
enige tijd niet eet. Via de hypothalamus, het centrale autonome regelcentrum in
de hersenen, wekt het dan een gevoel van honger op. Tegelijkertijd zet het de
hypofyse aan tot het afgeven van het groeihormoon. In de lever zorgt ghreline
ervoor dat voedingsstoffen effectiever opgeslagen worden.
Een eerste onderzoek naar de effecten van ghreline is bij ratten gedaan. Na
toediening van ghreline gingen de ratten te veel eten.
In een tweede onderzoek heeft men gekeken naar de ghrelineproductie. Hierbij
gebruikte men drie groepen mensen. De eerste groep bestond uit dikke mensen
met een maagbypass (een directe chirurgische verbinding tussen slokdarm en
dunne darm, buiten de maag om). Ook de tweede groep bestond uit dikke
mensen, deze groep vastte streng. De derde groep deed dienst als
controlegroep; deze bestond uit mensen met een ‘normaal’ lichaamsgewicht.
Men vond bij de groep met de maagbypass een extreem lage
ghrelineconcentratie, bij de groep die vastte een hoge en bij de controlegroep
een wisselende concentratie, gekoppeld aan een dag- en nachtritme.

2p 21 Leg uit dat de groep die streng vastte (de tweede groep), een verhoogde
ghrelineconcentratie had.

2p 22 Noteer in de juiste volgorde de bloedvaten en de delen van het hart die een
groeihormoonmolecuul passeert als het via de kortste weg van de hypofyse naar
de lever gaat.

In de afbeelding is een grafiek getekend waarin wordt aangegeven hoe de
ghrelineconcentratie verandert als iemand gedurende 27 uur vast.

[FIGUUR: Een grafiek met op de x-as de uren van 0 tot 24, en nogmaals van 0 tot 8. Op de y-as is de ghrelineconcentratie weergegeven. De curve start op een redelijk hoog niveau, daalt en stijgt dan weer, met een piek rond 14 uur, waarna het weer daalt en dan weer langzaam stijgt.]

Om 8.00 uur van dag 1 heeft de proefpersoon, die een normaal lichaamsgewicht
heeft, voor het laatst gegeten. De lunch van 13.00 uur, het avondeten van 18.00
uur van dag 1 en het ontbijt van 8.00 uur op dag 2 worden overgeslagen.
De eerste maaltijd die hij weer gebruikt is de lunch van dag 2.

923-1018-a-HA-1-o 12 lees verder >>>
Voor alle eindexamens, zie www.allexamens.nl. Voor de perfecte voorbereiding op je eindexamen, zie ook www.ssl.nl. Pagina: 1544

### Pagina 13

Hieronder staan vier grafieken.
grafiek 1
[FIGUUR: Grafiek met op de x-as de tijd van 8 tot 8, en de y-as lijkt een concentratie weer te geven. De curve stijgt langzaam van 8 tot ongeveer 14, daalt dan tot ongeveer 18, en stijgt dan weer langzaam tot 8. De schaalverdeling is in uren en loopt van 8, 10, 12, 14, 16, 18, 20, 22, 24, 2, 4, 6, 8.]
grafiek 2
[FIGUUR: Grafiek met op de x-as de tijd van 8 tot 8, en de y-as lijkt een concentratie weer te geven. De curve stijgt langzaam van 8 tot ongeveer 14, en blijft daarna constant tot 8. De schaalverdeling is in uren en loopt van 8, 10, 12, 14, 16, 18, 20, 22, 24, 2, 4, 6, 8.]
grafiek 3
[FIGUUR: Grafiek met op de x-as de tijd van 8 tot 8, en de y-as lijkt een concentratie weer te geven. De curve stijgt van 8 tot ongeveer 10, daalt dan sterk tot ongeveer 15, stijgt dan weer licht tot ongeveer 18, en daalt dan weer tot 8. De schaalverdeling is in uren en loopt van 8, 10, 12, 14, 16, 18, 20, 22, 24, 2, 4, 6, 8.]
grafiek 4
[FIGUUR: Grafiek met op de x-as de tijd van 8 tot 8, en de y-as lijkt een concentratie weer te geven. De curve stijgt langzaam van 8 tot ongeveer 14, daalt dan zeer snel tot ongeveer 16, en blijft daarna constant tot 8. De schaalverdeling is in uren en loopt van 8, 10, 12, 14, 16, 18, 20, 22, 24, 2, 4, 6, 8.]
2p 23 Welke grafiek geeft op de juiste manier het verloop van de ghrelineconcentratie weer, als de proefpersoon met de lunch van dag 2 weer normaal gaat eten en om 18.00 uur zijn avondeten gebruikt en op dag 3 weer normaal ontbijt?
A grafiek 1
B grafiek 2
C grafiek 3
D grafiek 4
923-1018-a-HA-1-o 13 lees verder ►►►

### Pagina 14

Myotone dystrofie

Myotone dystrofie is een erfelijke spierziekte die even vaak voorkomt bij mannen
als bij vrouwen. Kinderen van wie een van de ouders de ziekte heeft, hebben
een risico van vijftig procent om de aandoening te erven. Kenmerkende
verschijnselen zijn het vertraagd ontspannen van spieren en een langzaam
toenemende spierzwakte. Behalve de spieren kan ook een aantal organen
klachten geven. Bovendien kan er sprake zijn van futloosheid en een verhoogde
behoefte aan slaap. Bij kinderen kan myotone dystrofie leiden tot leer- en
gedragsproblemen. Genezing is niet mogelijk. Wel kan geprobeerd worden de
gevolgen van de ziekte draaglijk te maken en complicaties te voorkomen.
Er zijn vier typen myotone dystrofie, die verschillen in de leeftijd waarop de
ziekte zichtbaar wordt en in de aard van de verschijnselen. In onderstaande
tabel zijn de hoofdkenmerken van de vier typen van myotone dystrofie gegeven.

[FIGUUR: Tabel met vier kolommen: 'type', 'vroege symptomen', 'late symptomen'. Rij 1: type 1 mild (zichtbaar na 50ste jaar), vroege symptomen: staar, vertraagde ontspanning van spieren na aanspannen, late symptomen: lichte spierzwakte. Rij 2: type 2 klassiek (ontwikkelt zich tussen 14-50 jaar), vroege symptomen: vertraagde ontspanning van spieren na aanspannen, spierzwakte, late symptomen: ernstige spierzwakte, staar, lusteloosheid, orgaanstoomissen. Rij 3: type 3 kindervorm (ontwikkelt zich tussen 1-14 jaar), vroege symptomen: leerproblemen, spraakproblemen, darmklachten, late symptomen: als bij het klassieke type. Rij 4: type 4 aangeboren (bij de geboorte al zichtbaar), vroege symptomen: verlaagde spierspanning, ademhalingsproblemen, slikproblemen, klompvoeten, late symptomen: als bij het klassieke type.]

2p 24 - Erft myotone dystrofie X-chromosomaal over? Leg je antwoord uit.
- Is het gen dat myotone dystrofie veroorzaakt dominant of recessief? Leg je
antwoord uit.

923-1018-a-HA-1-o
lees verder >>>>

### Pagina 15

Een vrouw is voor de tweede keer zwanger. Haar eerste kind, een zoon, is
gezond, hoewel zijn ontwikkeling wat traag verloopt. Hij is nu 6 jaar oud en kan
in het gewone basisonderwijs niet meekomen; sinds kort volgt hij speciaal
onderwijs. Uit de tweede zwangerschap wordt een dochter geboren. De eerste
testresultaten op de gezondheid zijn in orde maar de baby haalt niet goed adem
en komt in de couveuse terecht. Ook het drinken gaat moeizaam en het meisje
krijgt gedurende drie weken kunstmatige voeding. De kinderarts constateert dat
zij slap is en dat zij myotone dystrofie heeft. Beide ouders lijken op het eerste
gezicht geen klachten van deze aandoening te hebben. Toch blijkt de vrouw bij
onderzoek een expressieloos gelaat te hebben en een zwakte van de
handspieren. Door een verminderde kracht in de kuítspieren is zij ook niet in
staat om op de hakken te lopen. Als je haar een stevige hand geeft kan ze
moeilijk loslaten.
2p 25 Er wordt vastgesteld dat de vrouw myotone dystrofie heeft.
Aan welk type myotone dystrofie zal zij naar alle waarschijnlijkheid lijden?
A het milde type
B het klassieke type
C de kindervorm
D het aangeboren type
Ook bij de zoon wordt de diagnose myotone dystrofie gesteld. In dit gezin
hebben nu drie van de vier gezinsleden deze ziekte.
Het is verstandig de broers en zussen van deze vrouw op de hoogte te brengen
van deze erfelijke aandoening.
1p 26 Geef een biomedisch argument waarom het verstandig is om de broers en
zussen van de vrouw in te lichten over haar ziekte.
923-1018-a-HA-1-0
15
lees verder

### Pagina 16

Afname aantal sneeuwhoenders is nog onduidelijk

Het aantal sneeuwhoenders in Groot-Brittannië is in de twintigste eeuw
gehalveerd tot de huidige 500.000 vogels. Over de oorzaak hiervan wordt
verschillend gedacht. Biologen wijzen erop, dat de afname van het sneeuwhoen
parallel liep met de achteruitgang van de heidevelden, waardoor het oppervlak
aan sneeuwhoen-leefgebied halveerde. Jagers wijten de terugloop aan de
toename van vossen en roofvogels zoals de slechtvalk en de kiekendief. De
kiekendief is de beruchtste sneeuwhoenjager. 's Zomers, als beide soorten
jongen hebben, jaagt hij op sneeuwhoenkuikens. 's Winters jaagt hij op
woelmuizen en kleine vogels zoals de gracieper. Sneeuwhoenders doen
het best in gebieden waar alleen maar heide groeit. Zij kunnen alle onderdelen
van de heideplanten eten. Woelmuizen en graciepers leven van grassen.
Omdat het sneeuwhoen zo'n populaire jachtvogel is, wordt er alles aan gedaan
om hun aantal zo hoog mogelijk te houden. Behalve het legale en illegale
afschieten van alles wat sneeuwhoenders eet, brandt men gefaseerd
heidevelden af, zodat er heidegebieden ontstaan van verschillende leeftijd en
andere planten geen kans krijgen.

3p 27 Teken het voedselweb van de organismen die in bovenstaande tekst genoemd
worden.

De schatting van de populatiegrootte op 500.000 vogels, is gebaseerd op een
berekening na merken en terugvangen. Men heeft eerst een aantal dieren
gevangen. Deze dieren hebben een ring om de poot gekregen en zijn
vervolgens teruggezet. Na verloop van tijd ving men 2496 dieren, waarvan er 25
een ring hadden.
2p 28 Hoeveel dieren van de populatiegrootte van 500.000 vogels heeft men de eerste
keer gevangen, geringd en teruggezet in de populatie?
A 250
B 500
C 2500
D 5000

Als men de heidevelden niet zou afbranden, zouden er na verloop van tijd
berkenbossen en naaldbossen ontstaan, waardoor de sneeuwhoenders zouden
verdwijnen.
1p 29 Welke biologische term wordt gebruikt voor het verschijnsel dat de
heidevegetatie langzaam verandert in een vegetatie van berken- en
naaldbomen?

923-1018-a-HA-1-o 16 lees verder ►►►

### Pagina 17

De populatiedichtheid van het sneeuwhoen wordt onder andere bepaald door
het territoriumgedrag van de hanen. Hanen bezetten hun territorium in de herfst.
Een territorium wordt bezet door één haan met maar één hen. Hanen
verdedigen hun territorium tegenover andere hanen. Bij deze gevechten wordt
de verliezende haan verdreven. Sneeuwhoekhanen verdedigen hun territorium
zowel in de lente als in de herfst. Om het machogedrag bij hanen te
onderzoeken, werd in vier sneeuwhoenpopulaties bij 342 hanen onderhuids een
capsule geimplanteerd, die gedurende drie maanden testosteron afgaf. Dit
hormoon verhoogt de agressiviteit van de hanen. Het gevolg was niet alleen dat
zij agressiever waren tegenover andere hanen, maar ook, dat zij grotere
territoria gingen bezetten. Er werden ook vier controlegroepen geselecteerd. In
de testosterongroepen daalde het aantal hanen. In de controlegroepen bleef het
aantal hanen gelijk of groeide het aantal.

2p 30 Aan welke voorwaarden moeten de controlegroepen voldoen wil het een echt
wetenschappelijk experiment zijn?
A De hanen van de controlegroepen kregen capsules met een
kalmeringsmiddel geimplanteerd.
B De hanen van de controlegroepen kregen capsules met oestrogenen
geimplanteerd.
C De hanen van de controlegroepen kregen lege capsules geimplanteerd.
D De hanen van de controlegroepen kregen niets geimplanteerd.

In onderstaande diagrammen wordt de relatie weergegeven tussen het aantal
broedparen en het gemiddeld testosterongehalte van de hanen in de populaties.

[FIGUUR: Grafiek P: Y-as "aantal broedparen" met een pijl omhoog, X-as "testosteron concentratie" met een pijl naar rechts. De lijn is een dalende rechte lijn.]
diagram P

[FIGUUR: Grafiek Q: Y-as "aantal broedparen" met een pijl omhoog, X-as "testosteron concentratie" met een pijl naar rechts. De lijn is een stijgende parabool.]
diagram Q

[FIGUUR: Grafiek R: Y-as "aantal broedparen" met een pijl omhoog, X-as "testosteron concentratie" met een pijl naar rechts. De lijn is een stijgende rechte lijn.]
diagram R

[FIGUUR: Grafiek S: Y-as "aantal broedparen" met een pijl omhoog, X-as "testosteron concentratie" met een pijl naar rechts. De lijn is een dalende parabool.]
diagram S

2p 31 Welk diagram geeft dit op de juiste wijze weer?
A diagram P
B diagram Q
C diagram R
D diagram S

923-1018-a-HA-1-o 17 lees verder >>>

### Pagina 18

Het verdwijnen van soorten gaat niet zomaar

Begin 2004 voorspelde Chris Thomas in het tijdschrift Nature dat
klimaatveranderingen in de komende vijftig jaar zullen leiden tot het uitsterven
van 15 tot 37 procent van de planten- en diersoorten op aarde. Het versterkte
broeikaseffect pakt niet alleen dramatisch uit in het soortenrijke regenwoud van
het Amazonegebied, maar óók in de natuurgebieden van het gematigde Europa.

2p 32 Welke van de onderstaande veranderingen in de atmosfeer is volgens veel
wetenschappers verantwoordelijk voor het versterkte broeikaseffect?
A afname van het koolstofdioxidegehalte ($\text{CO}_2$-gehalte)
B afname van het ozongehalte ($\text{O}_3$-gehalte)
C afname van het zwaveloxidegehalte ($\text{SO}_2$-gehalte)
D toename van het koolstofdioxidegehalte ($\text{CO}_2$-gehalte)
E toename van het ozongehalte ($\text{O}_3$-gehalte)
F toename van het zwaveloxidegehalte ($\text{SO}_2$-gehalte)

Er is nogal wat kritiek verschenen op de studie van Chris Thomas. In Nederland
wordt deze kritiek verwoord door de ecoloog Witte van Wageningen Universiteit.
Een bezwaar van Witte richt zich op de rechtstreekse koppeling van de afname
van de soortenrijkdom aan de verandering van het klimaat. Dat is volgens hem
veel te simpel. Hij baseert zijn kritiek op een ecologische studie naar planten in
Europa. Het voorkomen van planten is afhankelijk van biotische en abiotische
factoren. Twee belangrijke abiotische factoren zijn temperatuur en
luchtvochtigheid.

2p 33 Wat zijn nog twee andere abiotische factoren die bepalend zijn voor het
voorkomen van een plantensoort in een bepaald gebied?

923-1018-a-HA-1-o 18 lees verder ►►►

### Pagina 19

Een ander bezwaar van Witte is dat Chris Thomas voor zijn tellingen slechts
soorten heeft gebruikt die nu endemisch zijn (alleen op éen bepaalde plaats
voorkomen). Deze endemische soorten zijn het meest kwetsbaar voor
klimaatverandering.
2p 34 In welk van onderstaande diagrammen wordt de relatie tussen de mate van de
klimaatverandering en het aantal organismen van een soort die nu endemisch
voorkomt, juist weergegeven?

[FIGUUR: Grafiek met op de y-as 'aantal organismen van de endemische soort' en op de x-as 'mate van de klimaatverandering'. Er zijn vier grafieken (P, Q, R, S) getekend.]

A diagram P
B diagram Q
C diagram R
D diagram S

A dog called Wanda

In de 19e eeuw werd het ziektebeeld acromegalie bij de mens beschreven. Bij
dit ziektebeeld hoort onder andere het vrijkomen van grote hoeveelheden
groeihormoon. Groeihormoon wordt door de hypofyse gemaakt. Kaken, handen
en voeten werden door de hoge concentratie groeihormoon in het bloed sterk
vergroot. Een tumor in de hypofyse kan dit ziektebeeld veroorzaken.
In 1964 toonde de dierenarts Joannes Juda Groen aan dat dit ziektebeeld ook
bij honden voorkomt. Hij beschreef de geschiedenis van een herdershond
waarbij zich na een loopseheid diabetes (suikerziekte) had ontwikkeld. De hond
had dikke poten en een kop met grote kaken.
2p 35 Welke stof als gevolg van diabetes vond Groen in de urine van deze hond?
A glucagon
B glucose
C insuline
D ureum

923-1018-a-HA-1-o 19 lees verder

### Pagina 20

In 1975 werd Wanda, een andere herdershond, de dierenkliniek binnengebracht.
Zij had regelmatig hormooninjecties gekregen ter voorkoming van loopsheid. Dit
hormoon uit de injecties remt, net als bij de mens, de ovulatie. Wanda was altijd
gezond geweest, maar in het laatste jaar had ze langzamerhand
acromegalie-verschijnselen ontwikkeld.
2p 36 Welk hormoon, ter voorkoming van loopsheid, werd via de injecties aan Wanda
toegediend?
A FSH
B LH
C oestrogeen
D progesteron

Bij weer een andere hond werd een ontstoken baarmoeder geconstateerd en
een verhoogde concentratie groei hormoon (zie 1 in de grafiek). Vanwege deze
gezondheidsklachten werden de ontstoken baarmoeder en de eierstokken
verwijderd. De problemen waren met deze operatie niet geheel opgelost. Op een
later tijdstip werden daarom ook alle melkklieren verwijderd (2). De klachten
verminderden hierdoor. In het diagram is weergegeven hoe de concentratie
groeihormoon in deze periode veranderde (tussen de tijdstippen 2 en 4). De
horizontale lijn (zie 3 in grafiek) geeft de groei hormoonconcentratie bij gezonde
dieren weer.

[FIGUUR: Grafiek met op de y-as "conc. GH (µg/L)" lopend van 0 tot 40, en op de x-as "tijd". Er is een lijn die begint bij een hoge concentratie, snel daalt naar een lagere concentratie, en dan fluctueert rond een niveau onder de 20. De lijn is gemarkeerd met de punten 1, 2, 3 en 4.]

Opmerkelijk was, dat de concentratie groei hormoon daalde tot onder de
normale waarde (zie 4 in grafiek).
1p 37 Geef een mogelijke verklaring voor dit effect.

923-1018-a-HA-1-o 20 lees verder ► ► ►


### Pagina 21

Dunne darmtransplantatie

Vanaf medio 2001 worden in Nederland dunne darmtransplantaties uitgevoerd.
Patiënten met een stilliggende darm die in aanmerking komen voor een
donordarm hebben soms al jarenlang niet meer met hun familie aan tafel
gegeten. Een aantal kinderen heeft zelfs nog nooit de smaak van voedsel
geproefd. Ze zijn permanent afhankelijk van voedsel via een infuus. Andere
kinderen met een stilliggende darm of een te korte darm vertonen
vermageringverschijnselen en groeistoornissen.

'Een stilliggende darm' is een darm waarin geen transport van de voedselbij
plaatstvindt.
Hoe noemt men de beweging die een stilliggende darm niet uitvoert?

Bij kinderen kan een te korte darm tot verminderde groei leiden.
Verklaar waardoor een te korte dunne darm leidt tot een groeiachterstand.

Infusvoeding wordt via een ader toegediend. Soms kan dit niet meer door
stolsenvorming of andere complicaties. Dan komen patiënten in aanmerking voor
een dunne darmtransplantatie.
Zo'n nieuwe darm wordt vlak onder de maag aan het resterende deel van de
eigen dunne darm bevestigd. Als een geplooid gordijn wordt de darm in de
buikholte geplaatst en met diverse bloedvaten verbonden. Vervolgens krijgt de
patiënt een kunstmatige uitgang, een stoma (zie de afbeelding). Deze stoma
wordt met name gebruikt voor controles na de transplantatie.

[FIGUUR: Een schematische tekening van de buikholte met de organen van het
spijsverteringsstelsel, met een aanduiding van een stoma.]

Ook bij patiënten waarbij de endeldarm ontbreekt kan een stoma noodzakelijk
zijn. De aansluitingsplek van deze stoma verschilt van de aansluitingsplek van
de stoma uit de afbeelding.

2p 40 - Wat is een opvallend verschil in samenstelling van de ‘ontlasting’ bij de
- stoma uit de afbeelding en bij een stoma van een patiënt zonder endeldarm?
- Leg uit waardoor dit verschil veroorzaakt wordt.

923-1018-a-HA-1-o 21 lees verder

### Pagina 22

Op de verpakkingen van infuusvoeding komen de volgende gegevens voor:

| bestanddeel | hoeveelheid per 2 liter verpakking | hoeveelheid per $2\frac{1}{2}$ liter verpakking |
|---|---|---|
| aminozuren | 44 gram | 55 gram |
| vetten | 40 gram | 50 gram |
| glucose | 160 gram | 200 gram |
| energie-inhoud | 1216 kcal | 1520 kcal |

De minimale energiebehoefte van een volwassen persoon is 25 kcal per kg lichaamsgewicht per dag.

2p 41 Bereken op een decimaal nauwkeurig hoeveel liter infuusvoeding een volwassen persoon van 75 kg per dag toegediend krijgt.

1p 42 Een verpakking van $2\frac{1}{2}$ liter bevat dezelfde concentraties aan opgeloste stoffen als een verpakking van 2 liter. Leg uit wat voor probleem er in het bloed optreedt als de hoeveelheid van de in de tabel vermelde bestanddelen uit de $2\frac{1}{2}$ liter in 2 liter wordt opgelost en middels een infuus wordt toegediend.

Zwarte tapuit sleept met kiezelsteentjes

De Zwarte tapuit ($Oenanthe leucura$) (zie afbeelding 1) is een vogel die leeft in rotsachtige woestijnen en bergterreinen in Zuid-Spanje en aan de kust van Noordoost-Afrika.

afbeelding 1
[FIGUUR: Twee zwarte vogels (tapuiten) zitten naast elkaar. De ene vogel is een mannetje, de andere een vrouwtje. Ze hebben een compact postuur met een donkere kleur, en de staart van het vrouwtje toont witte banden.]

Een mannetjes- en een vrouwtjestapuit blijven hun hele leven bij elkaar; ze zijn monogaam. Verschillende mannetjes proberen een vrouwtje het hof te maken. Uit deze mannetjes kiest zij haar partner. Er worden na de paring 3-6 eieren gelegd in een nest, dat zich meestal in een rotsholte bevindt. Alleen het vrouwtje broedt, maar het mannetje en het vrouwtje zorgen samen voor de kuikens. Bijzonder is dat er bij het nest een muurtje van kiezelsteentjes is te vinden dat door het mannetje wordt gebouwd met materiaal dat hij verzamelt in een straal van 10 meter rond het nest.

923-1018-a-HA-1-o 22 lees verder ► ► ►

### Pagina 23

43 (4p)
Met het bouwen van het muurtje probeert een mannetje een vrouwtje het hof te
maken.
Hoe noem je het verzamelen van steentjes en het bouwen van een muurtje door
het mannetje?
A baltsgedrag
B broedzorggedrag
C paringsgedrag
D territoriumgedrag

Moreno, Soler, Moder en Linden deden onderzoek naar aspecten van dit
verzamelsgedrag. Zij markeerden de kiezelsteentjes in de buurt van de nesten
met verf en deden hoeveel steentjes naar de verschillende nesten werden
gebracht. In afbeelding 2 is te zien hoeveel steentjes er bij de verschillende
nesten in totaal werden gevonden.

[FIGUUR: Histogram met op de x-as 'totaal aantal stenen/nest' en op de y-as 'aantal nesten'. De balken geven de volgende frequenties weer: 0-200 stenen: ongeveer 19 nesten, 200-400 stenen: ongeveer 17 nesten, 400-600 stenen: ongeveer 15 nesten, 600-800 stenen: ongeveer 3 nesten, 800-1000 stenen: geen nesten, 1000-1200 stenen: 1 nest, 1200-1400 stenen: 1 nest. N = 78.]

44 (2p)
Bereken het percentage van de nesten waarbij 100-200 steentjes zijn
aangevoerd. Rond het percentage af op één decimaal.

45 (2p)
Wat is een mogelijke verklaring voor de waarneming dat er twee nesten zijn met
een veel groter aantal steentjes dan de rest: een nest met 1100-1200 en een
nest met 1300-1400 steentjes.
A Er zijn bij deze nesten alleen maar kleine steentjes gebruikt.
B Er zijn verschillende mannetjes aan het verzamelen geweest.
C Het vrouwtje is bevrucht door 3 of 4 mannetjes.

Moreno en medewerkers denken dat het gedrag van het stenen verzamelende
mannetje door het vrouwtje wordt gebruikt om de kwaliteit van haar partner te
'meten'. Zo ontdekten zij dat er een positief verband is tussen het aantal jongen
in een nest dat uitgroeit tot volwassenheid en het aantal steentjes dat een
mannetje bij dat nest verzamelt.

46 (2p)
Waardoor is het vermogen om stenen aan te dragen een goede 'maat' voor een
vrouwtje om de kwaliteit van een mogelijke partner te 'meten'?

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.

923-1018-a-HA-1-o*

23
einde ■