# Eindexamen Biologie HAVO 2008 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2008/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2008
tijdvak 2
woensdag 18 juni
13.30 - 16.30 uur
biologie
Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.
Dit examen bestaat uit 46 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 79 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden.
Als bij een open vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
800047-2-0590

### Pagina 2

Tenzij anders vermeld, is er sprake van natuurlijke situaties en gezonde organismen.

Vitamine B$_{12}$

Een kwart van alle ouderen heeft een tekort aan vitamine B$_{12}$ en nog eens een derde van de 70-plussers zit daar tegenaan. Bijna alle ouderen krijgen in de praktijk wel hun aanbevolen dagelijks hoeveelheid vitamine B$_{12}$ binnen. Alleen hebben ze vaak problemen met het vrijmaken van deze vitamine uit het voedsel, of het opnemen ervan in de darm.

1p 1 Behalve de groep ouderen heeft nog een bepaalde groep mensen een risico om een vitamine B$_{12}$-tekort op te lopen. Welke mensen lopen door hun voedingspatroon mogelijk een vitamine B$_{12}$-tekort op?

Een chronische ontsteking van het maagslijmvlies leidt tot een afname van het aantal cellen van de maagwand. Bij ouderen kan dit tot gevolg hebben dat vitamine B$_{12}$ niet goed of nauwelijks wordt vrijgemaakt uit het voedsel. Door afname van het aantal maagwandcellen worden er minder stoffen gemaakt die nodig zijn voor de spijsvertering.
2p 2 Welke stoffen zijn dat?
A koolhydraatsplitsende enzymen en gal
B koolhydraatsplitsende enzymen en HCI (zoutzuur)
C eiwitsplitsende enzymen en gal
D eiwitsplitsende enzymen en HCI (zoutzuur)

Vitamine B$_{12}$ die wordt vrijgemaakt, wordt soms door een verminderde functie van de darmwand slechter opgenomen.
2p 3 In welk deel van de darm wordt de meeste vitamine B$_{12}$ opgenomen?
A in de twaalfvingerige darm
B in de dunne darm
C in de blinde darm
D in de dikke darm
E in de endeldarm

In varkenslever is ongeveer 80 $\mu$g vitamine B$_{12}$ per 100 gram aanwezig. De aanbevolen dagelijkse inname (= ADI waarde) is ongeveer 5 $\mu$g.
1p 4 Bereken hoeveel gram varkenslever je minimaal moet eten om aan de ADI te voldoen, als dit het enige voedingsmiddel is met vitamine B$_{12}$.
    Geef je antwoord in 1 decimaal.

800047-2-059o
2
lees verder ►►►


### Pagina 3

Vitamine B$_{12}$ is een onderdeel van verschillende enzymen. Het is bijvoorbeeld
een onderdeel van enzymen die betrokken zijn bij het aanmaken van één van de
bouwstenen van DNA. Zo zal met name de celdeling, die een rol speelt bij de
aanmaak van rode bloedcellen, minder snel verlopen bij een vitamine B$_{12}$-gebrek.
2p 5 - Noem een klacht van een persoon die te weinig rode bloedcellen heeft.
- Leg je antwoord uit.
Om voldoende vitamine B$_{12}$ binnen te krijgen zou men gebruik kunnen maken
van een neusspray met vitamine. Deze wordt dan via het neusslijmvlies in het
bloed opgenomen en kan de spijsvertering omzeilen. Deze stof wordt niet door
het maagzuur afgebroken.
2p 6 Noem de bloedvaten en de delen van het hart die een molecuul vitamine B$_{12}$
achtereenvolgens passeert op haar weg van de neusholte naar het beenmerg
van het heupbeen, waar onder andere rode bloedcellen worden gemaakt.

Bruinrot bij aardappelen

Bruinrot is een zeer besmettelijke ziekte van de aardappelplant
(Solanum tuberosum), die wordt veroorzaakt door een bacterie. Deze bacterie
heeft waarschijnlijk bitterezoet (Solanum dulcamara) ook als waardplant. Deze
plant heeft er geen last van en ook geen voordeel van. Bitterzoet groeit onder andere
langs slootkanten. Men vermoedt dat bitterzoet vooral bij warm weer een grote
hoeveelheid sporen van de bacteriën afgeeft aan het slootwater. In het water
groeien die sporen uit tot bacteriën. Als de aardappelplant besproeid worden
met slootwater dat die bacteriën bevat, raken ze besmet. De knollen van de
aardappelplant worden door de bacteriën ernstig aangetast, zodat de oogst
waardeloos wordt.
Sommige boeren betwijfelen of bitterzoet wel echt de waardplant is. Een andere
mogelijkheid is dat het de bittere wilg (Salix purpurea) is, die net als bitterzoet
langs slootkanten groeit.
1p 7 Het is waarschijnlijker dat ook bitterzoet een waardplant is voor de
bruinrotbacterie en niet de bittere wilg. Uit welk gegeven is de tekst is dat af te
leiden?

2p 8 Welke relatie is er tussen bitterzoet en de bacteriën? En tussen de
aardappelplant en de bacteriën?

tussen bitterzoet en bacteriën tussen aardappel en bacteriën
A commmensalisme mutualisme
B commmensalisme parasitisme
C mutualisme commmensalisme
D mutualisme parasitisme
E parasitisme commmensalisme
F parasitisme parasitisme

1p 9 Leg uit waardoor vooral bij warm weer bruinrotbacteriën zich snel kunnen
vermeerderen in een aardappelplant.

1p 10 Leg uit dat het voor de hand ligt dat het van de aardappelplant juist de knollen
zijn die aangetast worden door de bacteriën.

800047-2-059o 3 lees verder ► ► ►

### Pagina 4

Een dak in het bos
Vóór 1950 was in bosecosystemen de hoeveelheid stikstof de beperkende factor
want er was weinig aanvoer van stikstof via neerslag. Er was ook weinig afvoer
van stikstof naar het grondwater. De stikstofkringloop was vrijwel gesloten en
bossen gingen zeer efficiënt met stikstof om.
Sinds enkele tientallen jaren is in de Nederlandse bossen via zure regen veel
stikstof terechtgekomen.
In 1989 is een uniek experiment gestart. Met de bouw van een dak in een
dennenbos in de Peel wordt voorkomen dat vervuilde neerslag de bosbodem
bereikt. In plaats van vervuilde neerslag met daarin de hoge concentraties aan
stikstof, krijgt de bodem onder het dak schone, stikstofvrije neerslag. Het
onderzoek moet duidelijk maken of het ooit nog goed kan komen met de bossen.

Momenteel komt er veel stikstof via neerslag in de bodem terecht.
We onderscheiden hierbij ammoniumstikstof en nitraatstikstof.
Welke zijn de voornaamste bronnen voor deze stikstofvervuilingen?

Ammoniumstikstof ($= \text{NH}_4^+$)
Nitraatstikstof ($= \text{NO}_3^-$)

A de veestapel
B de industriële activiteit
C de industriële activiteit
D de veestapel

industrieële activiteit
de veestapel
de industriële activiteit
de veestapel

In het experiment werd in 1989 in een naaldmos op 2 à 3 meter hoogte een
transparant dak geplaatst. Onder het dak ontstaat een broeikaseffect. De bomen
steken met hun stammen door het dak. Onder dit dak zijn 2 proefvelden
ingericht, dak-schoon (A) en dak-controle (B), beide 10 x 10 m, met ongeveer 10
bomen per proefveld. De neerslag die op het dak boven het proefveld
dak-schoon valt, wordt afgevoerd en vervangen door evenveel kunstmatige
regen in de vorm van water waaraan alle voedingsstoffen zijn toegevoegd
behalve stikstof en zwavel. De neerslag die op het dak boven het proefveld
dak-controle valt, wordt opgevangen en op het proefveld dak-controle gesproeid.

Buiten het dak is een tweede controle proefveld (C) aangelegd.
Het controleveld C was nodig, omdat men veronderstelde dat één of meer
factoren onder het dak niet gelijk waren aan die in een proefveld zonder dak.
Over welke factor of over welke factoren gaat het?

2p 11
2p 12

A alleen over de lichtintensiteit
B alleen over de temperatuur
C alleen over de neerslag
D over de lichtintensiteit en de temperatuur
E over de lichtintensiteit en de neerslag
F over de temperatuur en de neerslag

800047-2-059o 4 lees verder

### Pagina 5

De chemische samenstelling van de naalden wordt jaarlijks bepaald, als maat
voor de gezondheid van de bodem. Men bepaalt het kaliumgehalte (K) ten
opzichte van het stikstofgehalte (N) in de naalden. Een hoge concentratie stikstof
in de bodem remt de opname van K, zodat er weinig K in de naalden komt. In
onderstaande afbeelding staan de resultaten van deze bepalingen.

[FIGUUR: Grafiek met op de y-as het relatieve K-gehalte ten opzichte van N-gehalte van de naalden (K/N) met waarden van 0,10 tot 0,40. Op de x-as staan de jaren van jun-89 tot jan-02. Er zijn drie lijnen getekend: een doorgetrokken lijn met cirkels (A = dak-schoon), een gestippelde lijn met vierkantjes (B = dak-controle) en een stippellijn met driehoekjes (C = controle). De x-as toont een tijdlijn in jaren.]

Legenda
A = dak-schoon
B = dak-controle
C = controle

tijd in jaren

De resultaten van de proefvelden werden met elkaar vergeleken.
Door de resultaten van veld A met veld B te vergelijken werd antwoord op een
onderzoeksvraag gekregen.
1p 13 Formuleer deze onderzoeksvraag.

Sinds 1991 is de groei van de bomen in het proefveld A met 60% toegenomen
ten opzichte van controleproefveld B. In de periode 1997-2001 wordt de K/N
verhouding in proefveld A vergeleken met die in proefveld B.
2p 14 - Wat is de gemiddelde K/N verhouding in deze periode in proefveld A?
- Wat is de gemiddelde K/N verhouding in deze periode in proefveld B?

800047-2-059o 5 lees verder ►►►

### Pagina 6

Eierpiraten

Kikkerdril dat bevrucht is door een mannetje tijdens de paring wordt meer dan eens gekaapt door een tweede mannetje dat het kikkerdril nogmaals bevrucht. Deze ‘eierpiraten’ boeken wisselend succes, maar gemiddeld weten zij met hun sluwe tactiek bijna 25 procent van de eicellen te bevruchten. Het piratenmannetje be vrucht de eitjes die nog niet zijn bevrucht door het eerste mannetje. Dat ontdekte een team van zes biologen die de voortplanting bij een populatie bruine kikkers (Rana temporaria) in de Pyreneeën bestudeerden. De biologen onderzochten een populatie bruine kikkers in een bergmeertje op 2200 meter hoogte in de centrale Pyreneeën. Die locatie had als voordeel dat de kikkers zich daar vooral overdag bezighielden met de voortplanting. Hierdoor waren de onderzoekers in staat om de details van het voortplantingsgedrag nauwkeurig te bestuderen.

Op 2.200 meter hoogte in de Pyreneeën speelt de voortplanting zich overdag af. In Nederland, waar de bruine kikker ook voorkomt, gebeurt dat vooral 's nachts. Eén abiotische factor is er verantwoordelijk voor, dat bruine kikkers in de Pyreneeën zich overdag met de voortplanting bezig houden.

2p 15 Welke abiotische factor is dat?
A lichttensiteit
B temperatuur
C zuurstofconcentratie van het water

In elke kikkerpopulatie is het aantal mannetjes veel groter dan het aantal vrouwtjes. Vrouwtjes hebben een sterke voorkeur voor grote mannetjes. Toch komen niet alle grote mannetjes er toe om op de ‘normale’ manier een vrouwtje te bevruchten. Sommige mannetjes gaan daardoor over tot het kapen van eieren. Dit kapen van eieren is niet nadelig voor de populatie. Hierover worden twee uitspraken gedaan.
Uitspraak 1: hoe eerder de piraat de eitjes kaapt hoe groter zal zijn voortplantingssucces zijn.
Uitspraak 2: binnen de groep met kikkers die opgroeien uit ‘meervaderlegsel's is een grotere genetische diversiteit en daardoor heeft de populatie een grotere overlevingskans.

2p 16 Welke uitspraak of welke uitspraken zijn juist?
A beide uitspraken zijn juist
B alleen uitspraak 1 is juist
C alleen uitspraak 2 is juist
D geen van beide uitspraken is juist

Om een goed beeld te krijgen van de verhouding tussen de geslachten wordt het aantal mannetjes van een bepaalde populatie door middel van een steekproef bepaald. De totale populatie wordt geschat op 1050 kikkers. Bij de steekproef werden 150 kikkers gevangen waaronder 120 mannetjes.

1p 17 Bereken het totale aantal mannetjes in deze populatie van bruine kikkers.

800047-2-059o 6 lees verder ▶

### Pagina 7

Dit examenpagina is een opgavenblad dat test op biologische en genetische kennis. Vraag 18 vraagt naar het resultaat van een bevruchting waarbij de moeder heterozygoot is en het legsel bevrucht wordt door één of twee mannetjes, waarbij de opties percentages van nakomelingen zijn. Dit vereist kennis van Mendeliaanse genetica en kruisingsschema's. Vraag 19 behandelt een heterozygoot kikkervrouwtje dat paart met een homozygoot recessief mannetje, met de vraag over het percentage bevruchte eieren door het mannetje. Dit is wederom een vraag over genetica en kruisingsschema's. Het deel 'Toch niet ziek met HIV' is een theoretische bijlage die uitleg geeft over HIV-infectie, seropositiviteit, seronegativiteit, en de detectie van HIV-DNA en antistoffen in bloedcellen en bloedplasma. Vraag 20 vraagt naar de locatie van HIV-DNA en antistoffen in een seropositief persoon, met een tabel als hulpmiddel om de juiste bloedcomponenten te identificeren. Vraag 21 vraagt om een beschrijving van hoe het lichaam een besmetting met virussen kan bestrijden en immuniteit opbouwen. De pagina bevat geen grafieken of tabellen, maar wel tekstuele informatie en multiple-choice opties. De student wordt gevraagd om genetische berekeningen uit te voeren, theoretische concepten toe te passen en biologische processen te beschrijven.

### Pagina 8

Merrie baart haar eigen kloon

Een Italiaanse merrie heeft haar eigen kloon gebaard. Het veulen is gegroeid uit
een huidcel van haar kloonmoeder.
Daarmee is voor het eerst een paard gekloond en wat meer bijzonder is het is
ook voor het eerst dat een kloonmoeder draagmoeder van haar eigen kloon is. De
moeder van het gekloonde veulen is dus tegelijkertijd de oudere tweelingzus van
het jonge dier. Bij de moderne kloneringstechnieken implanteert men een kern,
met daarin de erfelijke eigenschappen die men wil hebben, in een cel, waarvan
men verwacht dat die kan uitgroeien tot een volwaardige nakomeling.

1p 22 In de tekst staat dat moeder en dochter als tweeling beschouwd kunnen worden.
Leg uit of je op grond van bovenstaande tekst ze als een één- dan wel als een
twee-eiige tweeling zou moeten beschouwen.

Het veulen is gegroeid door een deel van een jonge huidcel van haar moeder te
combineren met een deel van een paardeneicel. De eicel werd gehaald uit de
eierstok van een pas overleden paard. Uit de combinatie van delen van de
huidcel en de eicel kan in het laboratorium een embryo groeien dat in een
draagmoeder kan worden geplaatst.
2p 23 Welk van de onderstaande afbeeldingen geeft de hierboven beschreven
kloneringstechniek het beste weer?

[FIGUUR: Schematische weergave van vier processen P, Q, R en S. P toont een cel (eicel) waaruit de kern wordt verwijderd (1) en waarna een andere kern (2) wordt ingebracht. Q toont een eicel waaruit de kern is verwijderd (1) en waarna een andere kern (2) wordt ingebracht. R toont een huidcel waarvan de kern (3) wordt gefuseerd met de kern van de eicel. S toont een cel die na fusie van de kern van de huidcel (4) met de kern van de eicel is gevormd.]

Legenda
1 kern wordt eerst
verwijderd
2 kern wordt
ingebracht in de
cel waar de kern
uit verwijderd is
3 kern van de
huidcel fuseert
met de kern van
de eicel
4 kern van de eicel
fuseert met de
kern van de
huidcel

A afbeelding P
B afbeelding Q
C afbeelding R
D afbeelding S

800047-2-059o 8 lees verder ►►►

### Pagina 9

1p 24 Verschilt de hoeveelheid DNA in de kern van de huidcel met die van de kern van
de eicel die gebruikt is bij deze kloneringstechniek? Leg je antwoord uit.

Het paard heeft er niet altijd uitgezien als nu. De eerste paarden werden zo'n 60
miljoen jaar geleden, in het Tertiair, aangetroffen (zie onderstaande afbeelding).

[FIGUUR: Vijf afbeeldingen van paardevoeten en -lichamen, genummerd van 1 tot 5, die een evolutionaire reeks weergeven.]

1 = Eohippus
2 = Mesohippus
3 = Merychippus
4 = Pliohippus
5 = Equus

In de afbeelding is de evolutie van het geslacht Equus (paard) weergegeven.
Het oudst bekende paard dat beschreven is, is altijd ingedeeld bij de
onevenhoevigen. In het Tertiair had het paard Eohippus aan de voorste
ledematen vier en aan de achterbenen drie tenen, nu hebben de paarden nog
slechts één teen, aan zowel voor- als achterbenen.

Over deze ontwikkeling worden twee beweringen gedaan:
I De vegetatie veranderde. Om zich snel te kunnen verplaatsen moesten de
paarden hun tenen dicht bij elkaar houden. Daardoor vergroeiden deze
tenen tot één teen. Omdat dit voordeel had, werden hun nakomelingen met
één teen geboren.
II De vegetatie veranderde. Hierdoor kregen mutanten met minder tenen een
grotere kans om zich in deze veranderde vegetatie te handhaven. Deze
mutanten konden een grotere snelheid ontwikkelen en daardoor succesvol
vluchten voor hun vijanden. Uiteindelijk heeft dit geleid tot paarden met
slechts één teen.

2p 25 Welk of welke van de bovengenoemde beweringen is of zijn volgens de
evolutietheorie van Darwin juist?
A bewering I en II zijn beide juist
B alleen bewering I is juist
C alleen bewering II is juist
D bewering I en II zijn beide onjuist

800047-2-0590
9
lees verder

### Pagina 10

Paarden zijn net zoals koeien, grasetters. Maar waar koeien vier magen hebben en herkauwen, hebben paarden één relatief kleine maag en kunnen zij niet herkauwen. Het paard heeft een dunne darm van ongeveer 20 meter. De blinde darm is een zakvormig orgaan, waar het voer enige tijd verblijft. Daarna stroomt het naar de dikke darm, die ook aanzienlijk van formaat is. Enzymen in de dunne darm verteren vet, eiwit, zetmeel en suikers. De verteringsproducten worden in het bloed opgenomen. Paarden produceren zelf geen enzymen die vezels verteren. Daarom spelen ook bij paarden, net als bij de mens, bepaalde bacteriën een rol bij het verteren. In onderstaande afbeelding is het spijsverteringskanaal van het paard schematisch weergegeven.

[FIGUUR: Schematische tekening van het spijsverteringskanaal van een paard, met de volgende onderdelen gelabeld: 1. slokdarm, 2. maag, 3. dunne darm, 4. blinde darm, 5. karteldarm, 6. kleine karteldarm, 7. endeldarm, 8. anus.]

Legenda:
1 slokdarm
2 maag
3 dunne darm
4 blinde darm
5 karteldarm
6 kleine karteldarm
7 endeldarm
8 anus

2p 26 Waar zullen, gezien de gegeven informatie, de bacteriën aanwezig zijn om de vezelstoffen uit de grassen te verteren?
A alleen in de dunne darm
B alleen in de maag
C zowel in de blindedarm als in de rest van de dikke darm
D zowel in de maag als in de dunne darm
E zowel in de maag, de dunne darm, de blinde darm als in de rest van de dikke darm

800047-2-0590
10
lees verder ►►►

### Pagina 11

Een practicum met aardappel- en bietenstaafjes

Een leerling snijdt uit één aardappel zes staafjes. De staafjes zijn allemaal even
lang. Hij doet de aardappelstaafjes in reageerbuizen met gelijke hoeveelheden
suikeroplossing van verschillende concentratie.
Daarna snijdt hij zes staafjes uit één rode biet. De bietenstaafjes worden
eveneens in reageerbuizen gedaan, die dezelfde hoeveelheden van dezelfde
suikeroplossingen hebben als in het experiment met de aardappelstaafjes. In de
tabel wordt aangegeven welke suikerconcentraties gebruikt worden, hoe lang de
aardappel- en bietenstaafjes zijn vóór het experiment en hoe lang de aardappel-
en bietenstaafjes zijn nadat zij 24 uur in de verschillende suikeroplossingen
hebben gelegen.

[FIGUUR: Tabel met gegevens van aardappel- en bietenstaafjes.]

4p 27 — Noteer in de tabel op de uitwerkbijlage de berekende procentuele toe- en
afnames.
— Teken in het assenstelsel op de uitwerkbijlage een grafiek waarin je de
procentuele lengteverandering van de aardappelstaafjes en van de
bietenstaafjes, ten gevolge van hun verblijf in oplossingen van verschillende
concentraties, weergeeft.
— Geef nauwkeurig aan welke grootheden je op de X-as uitzet.

Voordat de staafjes in de verschillende oplossingen worden gelegd, hebben de
cellen van de aardappel en de rode biet een bepaalde osmotische waarde.
2p 28 — Van welk van beide hebben de cellen, voordat de staafjes in de
suikeroplossingen worden gelegd, de hoogste osmotische waarde?
— In de getekende grafieken kun je argumenten vinden waarmee je kunt
uitleggen welk weefsel bij het begin van het experiment de hoogste
osmotische waarde had. Geef één van deze argumenten.

800047-2-059o
11
lees verder ► ► ►

### Pagina 12

Een Siamese tweeling

Op 8 juli 2003 overleed de Siamese tweeling Ladan en Laleh Bijani tijdens een scheidingsoperatie in het Raffles-ziekenhuis in Singapore. Zij waren met hun hoofden vergroeid (zie onderstaande afbeelding).
[FIGUUR: Close-up van twee jonge vrouwen, met de hoofden dicht bij elkaar en lachend.]

Bij de operatie werd geprobeerd een gedeelte van een gemeenschappelijk bloedvat in de hersenen bij een van de twee vrouwen te vervangen door een bloedvat uit het rechterdijbeen (zie onderstaande afbeelding).
[FIGUUR: Illustratie van twee menselijke hersenen die aan de achterkant zijn vergroeid. In de rechterhersenen is een detailweergave van bloedvaten in een kleiner kader ingevoegd.]

Daarbij traden hersenbloedingen op die hun dood veroorzaakten. De operatie duurde enkele dagen. De vrouwen werden continu onder verdoving gehouden. Dit leverde geen complicaties op. Voedsel en vocht werden via een infuus toegediend. Ontlasting was er niet en de urine werd in een katheter opgevangen.

2p 29 Was het beter wanneer het bloedvat bij Ladan uit haar eigen rechterdijbeen kwam of kan er net zo goed een stukje dijbeennader van Laleh worden gebruikt? Leg je antwoord uit.

2p 30 In welk van onderstaande bloedvaten komt bloed uit een hersenader het eerst?
A in de aorta
B in de bovenste holle ader
C in de hersenslagader
D in de longader
E in de longslagader
F in de onderste holle ader

800047-2-059o 12 lees verder ► ► ►


### Pagina 13

2p 31 Leg uit dat er tijdens de verdoving wel urine wordt gevormd, maar geen ontlasting.
Koning der dieren
Veel mensen willen de “koning der dieren” graag in zijn natuurlijke omgeving zien. De leeuwenpopulaties in West- en Centraal-Afrika zijn dan ook een belangrijke toeristenvoor toeristen. Maar hoe lang nog? De leeuwenpopulaties worden steeds kleiner en de vijftienhonderd leeuwen die nu nog in dat gebied leven, moeten niet verder in aantal teruglopen. In het grensgebied van Senegal, Mali en Guinee leeft een groep van tweehonderd leeuwen. Uitzonderlijk groot voor dit deel van West-Afrika. Een doorsnee groep bestaat uit vijftig tot honderd exemplaren. Groepen leven ver uit elkaar. Genetische diversiteit, die een populatie gezond houdt, wordt daarmee afgeremd. Mannetjes kunnen de vrouwtjes van verschillende populaties niet meer bereiken, laat staan bevruchten. Er komt dus geen vers bloed meer in zo'n populatie. ‘We moeten er alles aan doen om de nog bestaande groepen in stand te houden. Want de tijd dat we de natuur zijn gang lieten gaan is voorbij’, vindt ecoloog drs. Hans Bauer van het Centrum voor Milieukunde in Leiden.
2p 32 Leg uit wat het effect van genetische diversiteit is op de overlevingskans van een populatie.
Om uit de zorgelijke situatie te komen moeten de leefgebieden worden beschermd. Dat is eenvoudiger gezegd dan gedaan. Naast en in veel leefgebieden van de leeuw leven veeboeren, die koeien, geiten en schapen houden. Jaarlijks verslinden de leeuwen duizenden van deze huisdieren. Welke voedselrelatie bestaat er dan tussen de leeuwen en de mens?
A commensalisme
B concurrentie
C parasitisme
D predati e
In de veestapel kan de leeuw niet zo zeer vatbaar voor is. Daarom is inent van de veestapel een goede maatregel ter bescherming van de leeuw. Hierover worden twee beweringen gedaan.
1 Door de veestapel in te ent verdwijnt de tuberculosebacterie uit het gebied, zodat de leeuw niet meer besmet kan worden.
2 Door het eten van ingeënt vee, wordt de leeuw immuun tegen tuberculose.
Welke van bovenstaande beweringen is of zijn juist?
A beide beweringen zijn juist
B alleen bewering 1 is juist
C alleen bewering 2 is juist
D beide beweringen zijn onjuist
800047-2-059o 13
les verder

### Pagina 14

Maïs

Samen met rijst is maïs, na tarwe, het meest geproduceerde gewas ter wereld.
In Nederland wordt de plant hoofdzakelijk verbouwd als korrelmaïs en snijmaïs;
ideaal voor vee, maar mensen kunnen er weinig mee. De mens eet de
suikermaïs, als maiskolf, als popcorn of verwerkt als maismeel (maïzena) in
deegwaren zoals tortilla’s. De duizenden verschillende maïsvarïanten zijn
allemaal voortgekomen uit één oervorm.
Factoren die de maïsteelt nadelig beïnvloeden zijn: bladluis, fruitvlieg,
maïswortelknobbelaaltje, schade door vogels, vlinderrupsen van maïsboorder
(op de kolven) en fosfor- en magnesiumgebrek van de akkers.
Op 17 augustus 2005 werd voor het eerst in Nederland de maïswortelkever
aangetroffen. Deze keversoort is afkomstig uit Amerika. Door de overheid is
direct alarm geslagen. Alle maïstelers in een straal van één km rondom het
besmette gebied mogen niet oogsten en moeten hun akkers met een speciaal
gewasbeschermingsmiddel behandelen.

1p 35 Met welke biologische term wordt de ontwikkeling van de verschillende
maïsvarïanten door de mens aangeduid?

2p 36 Geef twee oorzaken waardoor deze Amerikaanse kever zich in Nederland tot
een plaag zou kunnen ontwikkelen?

Omdat maïs zo'n belangrijk voedingsgewas is, wordt op allerlei manieren
gepoogd om de opbrengst zo optimaal mogelijk te maken. Aan suikermaïs
worden andere eisen gesteld dan aan veevoedersmaïs. Daarom zijn er resistente
rassen ontwikkeld met DNA dat van andere soorten afkomstig is.
Er is resistentie tegen herbiciden (= onkruidverdelgers) en resistentie tegen
insecten_vraat ingebracht.
Het maïsras dat resistent is tegen herbiciden heeft een gen ingeplant gekregen
dat voor een enzym codeert dat het herbicide afbreekt.
Bij het maïsras dat resistent is tegen insecten_vraat is het Bt-gen van de bacterie
Bacillus thuringiensis ingebracht. Dit gen zorgt voor de aanmaak van een eiwit.

800047-2-059o

14

lees verder ►►►


### Pagina 15

Zodra er vlinderlarven beginnen te vreten aan de plant, doodt dit eiwit hen
onherroepelijk.
Over deze vormen van resistentie worden drie uitspraken gedaan:
1 Bij beide vormen van resistentie is er ten opzichte van het oorspronkelijke
genotype van de maïsplant iets veranderd.
2 Bij beide vormen van resistentie breekt de maïsplant het ongewenste
concurrerende organisme af met behulp van een eiwit.
3 Door beide vormen van resistentie wordt de noodzaak om chemische
bestrijdingsmiddelen te gebruiken, verminderd.
2p 37 Welke van de bovengenoemde uitspraken is of zijn juist?
A alleen 1
B alleen 2
C alleen 3
D alleen 1 en 2
E alleen 1 en 3
F alleen 2 en 3
De resistente rassen dragen een nummer, zodat ze gemakkelijk kunnen worden
opgespoord in voedingsmiddelen waarin het maïsproduct is verwerkt.
Voorbeelden zijn popcorn, tortilla’s en allerlei soepen en sauzen.
2p 38 Welke stoffen kunnen uitsluitsel geven over het gebruikte ras?
A DNA en zetmeel
B DNA en eiwit
C eiwit en zetmeel
Momenteel wordt er in Afrika op grote schaal gewerkt met Desmodium. Dit is
een vlinderbloemige plant die tussen de maïs wordt gezaaid. Dit natuurlijke
"product" zou een betere opbrengst van de maïs opleveren, omdat deze plant
niet alleen de ongedierte verjaagt, maar omdat het net zoals veel andere
vlinderbloemige planten, knolletjesbacteriën bevat.
1p 39 Waardoor kunnen knolletjesbacteriën zorgen voor een hogere opbrengst van de
maïsOogst?
In Amerika is maïs belangrijk volksvoedsel. Daarnaast wordt maïs gebruikt voor
de productie van lijn, bio-plastics en zelfs voor bio-energie. Hiervoor wordt de
maïs verwerkt tot bio-ethanol.
Een bijzondere toepassing is de productie van maïs-bier. Het gistingsproces
wordt op gang gebracht door aan de maïspap een appel, een andere vrucht of
een beetje oud maïs-bier toe te voegen.
1p 40 Waarom begint de gisting niet zonder deze toevoeging?
2p 41 Op het gistingsproces zijn verschillende factoren van invloed.
Noem er drie.
800047-2-059o
15
lees verder

### Pagina 16

Lopen over het water

De kroonbasilisk of Jezus Christus-hagedis (zie afbeelding) uit Costa Rica kan over het water lopen. Hij doet dat om voedsel te verzamelen of aan roofdieren te ontsnappen. Volgens de Groningse hoogleraar Videler liep ook de Archaeopteryx, een reptielachtige oervogel (zie afbeelding) die 140 miljoen jaar geleden leefde, over het water.

[FIGUUR: Twee afbeeldingen: links een skelet van de Kroonbasilisk, rechts een reconstructie van de Archaeopteryx die rent met open vleugels.]

Kroonbasilisk Archaeopteryx

2p 42 Hoe noemt men de bewering van Videler?
A een conclusie
B een hypothese
C een probleemstelling
D een verklaring

De Archaeopteryx ontstond volgens evolutiebiologen uit reptielachtige voorouders en bezat als een van de eerste diersoorten veren. Daarom wordt het dier beschouwd als een overgangsdier tussen reptielen en vogels. De Archaeopteryx was groot als een kraai. Het dier had een geraamte als een dinosauriër met relatief grote achterpoten. Het dier had handen en een lange gewervelde staart. Maar het bezat ook grote vleugels met veren als van een vogel.
De Archaeopteryx had echter geen grote kam voor de aanhechting van spieren op het borstbeen, zoals de meeste tegenwoordig levende vogels.
2p 43 Hoe noemt men de verandering in erfelijke eigenschappen, zodat er veren ontstonden?
A generatio spontanea
B isolatie
C mutatie
D natuurlijke selectie

800047-2-059o 16 lees verder ►►►

### Pagina 17

[FIGUUR: Skelet van een Archaeopteryx met lange staart en klauwen aan de vleugels.]
1p 44 Welke beweging kon de Archaeopteryx door het ontbreken van een kam op het borstbeen niet goed uitvoeren?
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
800047-2-0590
17
lees verder

### Pagina 18

Kriekende krekel
Het gezang van mannelijke krekels (zie de afbeelding)
wordt aangeduid met krieken. Ze maken dat geluid met
behulp van een verdikking aan de bovenkant van de ene
vleugel (schraper) die over een richel aan de onderkant van
de andere vleugel beweegt (rasp-ader).
Krieken wordt vooral gebruikt als lokroep voor de vrouwtjes
in de voortplantingstijd.
[FIGUUR: Een krekel van opzij gezien.]
Leerlingen willen in de klas het gedrag van krekels in de voortplantingstijd
onderzoeken. Een hypothese luidt: Vrouwtjes reageren op de lokroep en niet op
het zien van een mannetje. De leerlingen voeren een experiment uit, waarbij ze
ieder de beschikking hebben over:
- een kooi waar men in het midden een tussenschot kan plaatsen,
- volwassen vrouwtjes, (P)
- volwassen mannetjes, (Q)
- opgezette mannetjes, (R)
- een tussenschot, bestaande uit dik plexiglas, waardoor het vrouwtje het
mannetje wel kan zien, maar niet kan horen, (S)
- een tussenschot, bestaande uit dik plexiglas, waardoor het vrouwtje
het mannetje niet kan zien, en ook niet kan horen, (U)
- een tussenschot, bestaande uit zwart plexiglas, waardoor het vrouwtje
het mannetje wel kan zien, maar ook niet kan horen, (V)
Zes leerlingen willen een antwoord op de volgende onderzoeksvraag: “Reageren
de vrouwtjes op het krieken of op het zien van de mannetjes”? Ze doen dat door
de volgende proefopstellingen te bouwen.
Leerling 1: P + S + Q vergelijken met P + S + R
Leerling 2: P + S + Q vergelijken met P + V + Q
Leerling 3: P + T + Q vergelijken met P + T + Q
Leerling 4: P + T + Q vergelijken met P + T + R
Leerling 5: P + U + Q vergelijken met P + U + R
Leerling 6: P + V + Q vergelijken met P + V + R
2p 45 Welke leerling maakt of welke leerlingen maken een juiste proefopstelling?
A alleen leerling 1 en 2
B alleen leerling 1 en 4
C alleen leerling 2 en 3
D alleen leerling 5 en 6
E alleen leerling 2, 3 en 4
F alleen leerling 4, 5 en 6
1p 46 De lokroep is een signaal en wekt een bepaald gedrag op bij de vrouwtjeskrekel.
Geef de biologische term voor dit signaal.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
800047-2-0590*