# Eindexamen Biologie HAVO 2008 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2008/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

### Vraag 47 – Opgave 47

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2008
tijdvak 1
maandag 26 mei
13.30 - 16.30 uur
biologie
Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.
Dit examen bestaat uit 47 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 83 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden.
Als bij een open vraag een verklaring, uitleg of berekening vereist is, worden aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redeneren worden gevraagd en je geeft meer dan twee redeneren, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
800023-1-059o

### Pagina 2

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde
organismen.
Ganzen worden een plaag
Eén van de succesnummers van natuurontwikkeling is de Grauwe gans. Het
aantal vogels is in 25 jaar van ongeveer 3500 exemplaren toegenomen tot
60.000 exemplaren. Maar die opmars heeft ook zijn keerzijde: hij kan een plaag
worden.
De Stichting Natuurmonumenten wil zelfs ingrijpen om de populatie grauwe
ganzen in toom te houden door eieren weg te halen of door te prikken. Het
probleem ligt bij de zogenaamde ‘overzomerende’ grauwe ganzen. Zij hebben
Nederland als standplaats gekozen en trekken niet meer weg om elders te
broeden. In Nederland vinden ze nu een goed gedekte tafel van grassen en
granen die voldoende eiwitrijk blijken te zijn. “Dankzij de toename van
moerasnatuur zijn er steeds meer plassen waar ganzen veilig voor vossen
kunnen slapen”, zegt dr. Bart Ebbing van onderzoeksintituut Alterra in
Wageningen.
2p 1 Waardoor kon de Grauwe gans in Nederland een plaag worden?
A alleen doordat er een overmaat aan voedsel is
B alleen doordat er weinig predatoren in het gebied zijn
C alleen doordat de ganzen maar een deel van het jaar in Nederland verblijven
D alleen door de overmaat aan voedsel en het geringe aantal predatoren in het
gebied
E door zowel de overmaat aan voedsel, het geringe aantal predatoren in het
gebied als de korte verblijfsduur van de ganzen in Nederland
In een ganzennest liggen gewoonlijk 4 tot 6 eieren. Als een aantal eieren wordt
weggehaald, legt de gans net zoveel nieuwe eieren, tot het oorspronkelijke
aantal weer bereikt is. Als ze worden doorgeprikt en daarna teruggelegd, blijft de
gans op de eieren zitten.
1p 2 Wat is de sleutelprikel voor de gans om eieren bij te leggen?
Stel men heeft in 2005, in een bepaald natuurgebied waar op dat moment
15.000 overzomerende ganzen verblijven en nog geen vossen voorkomen, 20
vossen van verschillende geslacht uitgezet.
De bedoeling is dat de grootte van de populatie ganzen terugloopt en daarna
stabiel blijft op een aantal van 4500. Ga er van uit dat niet alleen dit aantal,
maar ook de stabiliteit van de populatie in de loop van de jaren gerealiseerd
wordt.
800023-1-059o 2 lees verder ▶▶▶
Voor alle eindexamens, zie ook www.ssl Leiden.nl. Pagina: 1721

### Pagina 3

In de uitwerkbijlage is een assenstelsel met de grafiek van de ganzenpopulatie
getekend. Op de ene Y-as ($Y_1$) staat het aantal vossen. Op de andere Y-as ($Y_2$)
staat het aantal ganzen.
Op de X-as staat het jaar 2005 als begin van het experiment aangegeven. Het
jaar R geeft aan dat vanaf dat moment de populatie stabiel blijft op het aantal
van circa 4500 ganzen.
3p 3 Schets in het assenstelsel op de uitwerkbijlage het verloop van het aantal
vossen in de loop van de tijd.
800023-1-0590 3 lees verder

### Pagina 4

Snoeken

In het Nederlandse zoete water komt, net zoals in de rest van Europa en Azië,
de snoek, *Esox lucius*, voor. In de wateren van de Verenigde Staten en Canada
komen de snoeksoorten *Esox masquinongy* en *Esox niger* voor en van *Esox*
*americanus* de ondersoorten *Esox americanus americanus* en *Esox americanus*
*vermiculatus*.
In onderstaande afbeelding is het verspreidingsgebied van snoeken
weergegeven.

[FIGUUR: Wereldkaart waarop de verspreidingsgebieden van snoeken zijn aangegeven. Een grijs gebied bedekt grote delen van Europa, Azië en Noord-Amerika.]

Om de snoek een geliefde sportvis is, heeft men in kwekerijen snoeken
gekruist en de nakomelingen in viswater uitgezet.
In gevangenschap zullen snoeken van dezelfde soort gemakkelijk nakomelingen
krijgen.
Men heeft ook geprobeerd exemplaren van verschillende snoeksoorten met
elkaar te kruisen.
4 Tussen welke van de hierboven genoemde vier Noord-Amerikaanse snoeken is
een kruising met zekerheid succesvol?

Jonge snoeken die zojuist uit het ei gekomen zijn, gaan tussen de planten naar
prooi zoeken. In het begin bestaat die prooi uit gemakkelijk te overmeesteren
kleine waterdieren. Na een paar dagen worden grotere waterdieren gekozen,
waaronder eigen soortgenoten.

800023-1-059o 4 lees verder ►►►

### Pagina 5

In onderstaande afbeelding is de relatie weergegeven tussen de afmeting van
het gevangen prooidier en de vangfrequentie. Onder vangfrequentie verstaan
we het aantal malen dat een prooi van deze lengte in de maag van de snoek
voorkomt.
Legenda:
Curve P toont de relatie tussen de
afmeting en vangfrequentie, bij
snoeklengte 5 cm
Curve Q toont de relatie tussen de
afmeting en vangfrequentie, bij
snoeklengte 10 cm
[FIGUUR: Grafiek met op de x-as 'afmeting prooidier in cm' van 0 tot 8, en op de y-as 'vangfrequentie'. Er zijn twee curven getekend, curve P en curve Q.]
2p 5 Welke conclusie kun je uit de twee grafieken van bovenstaande afbeelding
trekken?
A Prooidieren van 2 cm worden alleen door snoeken van 5 cm gevangen.
B Prooidieren van 3 cm worden alleen door snoeken van 10 cm gevangen.
C Jonge snoeken van 5 cm vangen voornamelijk prooidieren die tussen de 1
en 2 cm zijn.
D Zowel snoeken van 5 cm als snoeken van 10 cm lengte vangen prooidieren
van 2½ cm.
Voor sommige mensen is het eten van snoekrokken een ware delicatesse. In
plaats van het gebruikelijke kippen-, varkens- of rundvlees wordt een even grote
hoeveelheid 'vlees' van de snoek in de kroketten verwerkt. Behalve dat ze heel
lekker kunnen zijn, zijn ze in ieder geval licht verteerbaar. In de tabel is de
samenstelling per 100 gram van kippen-, rund-, snoeken- en varkensvlees
aangegeven.
voedingsmiddel ↓
eiwit (g)
vet (g)
voedingstof →
koolhydraten (g)
natrium (mg)
kippenvlees
19
12
0
100
rundvlees
32
13
0
500
snoekenvlees
18
1
0
100
varkensvlees
30
15
0
500
1p 6 Leg met behulp van de gegevens uit de tabel uit wat de voornaamste oorzaak is
van de constatering dat snoekrokken inderdaad lichter verteerbaar zijn dan
kippen-, rund- en varkensvleesrokken.
800023-1-0590
5
lees verder

### Pagina 6

Nieuwe appels!

Zo af en toe zie je hem in de winkel, maar hij zou er al veel langer moeten liggen, de Santana, een gloednieuw appelras, glanzend rood, zoetzuur, lekker bros en sappig. Milieuvriendelijk bovendien, want de Santana kan beter tegen schurft, een veel voorkomende appelziekte, en hoeft daarom veel minder bespoten te worden dan de nu gangbare rassen.
De Santana is een appel die verkregen is door bepaalde appelrassen met elkaar te kruisen. Er is hierbij geprobeerd om de gunstige eigenschappen van de verschillende rassen te combineren in een nieuw ras (zie onderstaande afbeelding). Het duurt ongeveer 20 jaar voor een nieuw ras klaar is voor de markt.

[FIGUUR: Een stamboomdiagram van appelrassen. Bovenin staan "Golden Delicious" (1955) en "Idared" (1955) en "Starking Delicious" (1955) en "Purdue Rutgers Ind." (1955). Middenonder staat "Elstar" (1975). Rechtsonder staat "Priscilla" (1972). Onderaan staat "Santana" (2008).]

Eerst worden de 'ouders' gekruist, daarna wordt jaar na jaar geselecteerd in proeftuinen. Als de planten daarna zijn uitgezet bij de telers, kost het nog enkele jaren voor de eerste appels op de markt kunnen worden geïntroduceerd.

1p 7 Geef de naam van het proces waarbij door middel van kruisingen en selectie nieuwe rassen gekweekt worden.

Als uiteindelijk een nieuw appelras is verkregen, vermeerdert men de planten door middel van enten. Hierbij laat men een loot of takje van het gewenste appelras groeien op een stam van een ander appelras. Een voordeel is de tijdwinst die ermee behaald wordt.

1p 8 Om welke andere reden is het noodzakelijk om bij het vermeerderen van een nieuw appelras te kiezen voor een ongeslachtelijke manier van voortplanten?

800023-1-059o 6 lees verder ►►►

### Pagina 7

Net vóór de introductie van de Santana ontdekte men dat de appel leed aan
‘inwendig bruin’. Aan de buitenkant was niets te zien, maar van binnen is één op
de vijf appels bruin. Wat er is misgegaan is nog niet duidelijk. Mogelijk is er iets
misgegaan met het handhaven van de vochtigheidsgraad tijdens het bewaren.
Je gaat onderzoeken of de vochtigheidsgraad tijdens het bewaren de oorzaak is
van het inwendig bruin. Je hebt de beschikking over veel kisten Santana appels
die allemaal op hetzelfde tijdstip geplukt zijn maar niet allemaal even rijp zijn. Je
kunt aan de buitenkant niet zien hoe rijp de appels zijn.
3p 9 Beschrijf een proefopzet waarmee je onderzoekt of de vochtigheidsgraad tijdens
het bewaren iets te maken heeft met inwendig bruin bij de appels.

Een gewenste eigenschap voor een nieuw appelras is resistentie tegen de
schimmel Venturia inaequalis, die schurft veroorzaakt. Eén van de manieren om
een resistent appelras te verkrijgen is door een kruising uit te voeren van de
“nieuwe appel” met de wilde appel die van nature resistent is tegen de schurft.
De boompjes die hieruit ontstaan, zijn allemaal resistent.
De op deze manier verkregen resistentie wordt veroorzaakt door één gen.
— Is het gen voor de hier beschreven eigenschap ‘resistentie tegen schurft’
dominant of recessief?
— Heeft de bij deze kruising gebruikte wilde appelboom een homo- of
heterozygoot genotype met betrekking tot het resistentiegen?

2p 10

het gen voor de eigenschap
‘resistentie tegen schurft’ is

het genotype van de
wilde appelboom is

A dominant
B dominant
C recessief
D recessief

homozygoot
homozygoot
heterozygoot
homozygoot

Met behulp van DNA-analyse kan men van een zaailing al gedeeltelijk bepalen
welke eigenschappen boom en appel zullen hebben. Hierbij onderzoekt men
onder andere of het appelzuur aanwezig is.
Appelzuur is erg belangrijk voor de smaak van de appel, het ontbreken hiervan
maakt hem eigenlijk oneetbaar.
Over het appelzuur worden twee beweringen gedaan:
1 Het appelzuurgen codeert voor een enzym dat betrokken is bij de aanmaak
van appelzuur;
2 Het appelzuurgen komt voor in blaadjes van de appelboom.
2p 11 Welk van deze beweringen is of welke beweringen zijn juist?
A geen van beide beweringen
B alleen bewering 1
C alleen bewering 2
D zowel bewering 1 als bewering 2

800023-1-059o 7 lees verder ►►►

### Pagina 8

Het witte goud
Mei en juni zijn de maanden van de asperge. Vooral
op de zandgronden in het noorden van Limburg
worden grote hoeveelheden gekweekt. De
aspergeplant behoort tot de lelifamilie. Het is een
meerjarige plant met een wortelstok waaraan
wortels en knoppen zitten. In het voorjaar lopen de
knoppen uit om stengels te vormen: asperges.
Voordat deze witte stengels boven de grond komen
worden ze geoogst. De asperge wordt met de hand
uitgegraven en net boven de wortelstok
doorgestoken. Er wordt geoogst tot 24 juni (feestdag
van Sint Jan). Na deze datum mogen de asperges
doorgroeien en worden de tot dan kale bedden snel
groen.
[FIGUUR: Hand steekt een mes in een berg aarde, waaruit asperges groeien.]
oogsttijd
2p 12 De reden dat er na 24 juni niet meer wordt geoogst, is dat de oogst anders het
volgende jaar veel slechter is:
A De asperges zijn dan niet meer in bloei gekomen.
B De kans dat planten verdrogen is dan groter.
C De planten hebben dan te weinig reservevoedsel op kunnen bouwen.
D Er is dan onvoldoende tijd geweest om zaad te vormen.
Na het eten van asperges kan de urine een heel typische geur hebben.
Sommige mensen omschrijven de geur als die van rotte kool, anderen als die
van zwavelachtige damp of groentesoep.
Aangetoond is dat 'aspergeplas' zijn geur dankt aan een groep van zes
zwavelverbindingen. Deze zwavelverbindingen ontstaan uit asparagusinezuur
dat in asperges voorkomt en zelf reukloos is. Het is nog niet bekend wanneer
deze zwavelverbindingen ontstaan, vóór of na het bereiken van de blaas.
Niet iedereen blijkt 'aspergeplas' te kunnen produceren. Uit onderzoeken is
gebleken dat ongeveer 75% van de mensen hiertoe in staat is en 25% niet. Voor
dit verschijnsel gelden twee hypotheses:
1 Niet-produceerders missen de enzymen om asparagusinezuur om te zetten;
de geurstoffen worden door hen niet gemaakt.
2 Bij niet-produceerders wordt het asparagusinezuur niet door de dunne
darmwand in het bloed opgenomen.
800023-1-0590
8
lees verder

### Pagina 9

Bij de tweede hypothese wordt verondersteld dat het aspergasinezuur bij
produceerders van de aspergeplas op een bepaalde manier vanuit de dunne
darm in het bloed wordt opgenomen.
2p 13 Via welk transportmechanisme gaat dat?
A actief transport
B diffusie
C osmose

Het blijkt dat vrouwen die geen aspergeplas kunnen produceren dit soms wel
doen tijdens een zwangerschap, als hun ongeboren kind de benodigde
zwavelverbindingen produceert.
1p 14 Leg uit welke van de twee voorgaande hypothesess door dit gegeven afvalt.

Onderzoekers denken dat slechts 25% van de mensen tot het betrouwbaar
herkennen van de geur in staat is. Twee leerlingen willen voor hun
profielwerkstuk onderzoeken wie in hun klas in staat is om aspergeplas te
produceren en wie in staat is om dit te ruiken. Ze beginnen de proef door
iedereen een kop aspersogesoep en vervolgens 400 gram asperges te laten eten.
Na enige tijd produceren iedereen een urinemonster in een afsluitbaar potje.
Alle leerlingen moeten vervolgens ieder urinemonster beoordelen op geur: wel
of geen aspergeplas. De klas bestaat uit 28 leerlingen. Er wordt dus
28 x 28 = 784 keer een test uitgevoerd.
3p 15 - Bij hoeveel van deze 784 testen wordt naar verwachting een aspergeplas
geconstateerd?
- Leg je antwoord uit.

Omdat de vraag reees of het produceren van aspergeplas leeftijdgebonden is,
willen de leerlingen het proefje uitvoeren voor de hele school (1700 leerlingen).
De proefopzet die ze voor de klas hebben gebruikt is nogal omslachtig voor de
hele school.
3p 16 Beschrijf een proef die de leerlingen kunnen uitvoeren om snel een beeld van de
leerlingen per leeftijdscategorie te krijgen met betrekking tot het produceren van
aspergeplas.

800023-1-0590 9 lees verder ►►►

### Pagina 10

Trombose
Jaarlijks belanden zo’n 50.000 Nederlanders bij een arts met gezwollen, rode en pijnlijke enkels of benen. Deze klachten zijn voor de arts voldoende aanleiding voor een voorzichtige diagnose 'beentrombose'. Een bloedpropje verstoort de bloeddoorstroming en veroorzaakt bovenstaande klachten. Als zo’n bloedstolsel los raakt en de longen bereikt, is er sprake van longembolie. Dit kan dodelijk zijn.
Het probleem voor de arts is dat de symptomen voor trombose a-specifiek zijn. In het geval van beentrombose wil dat zeggen dat dezelfde klachten ook veroorzaakt kunnen worden door een spierblessure, een ontsteking of een botbreuk. Gaat men een patiënt behandelen met antistollingsfactoren terwijl hij helemaal geen trombose heeft, dan kunnen inwendige bloedingen ontstaan. Het is dus belangrijk om snel en betrouwbaar de juiste diagnose te stellen.

17 (2p) Een arts vermoedt een trombose in het rechter onderbeen, met gevaar voor longembolie.
Welke bloedvaten en welke delen van het hart zal een bloedpropje via de kortste weg achtereenvolgens doorlopen, voordat dan longembolie ontstaat?

18 (2p) Het ontstaan van een bloedstolsel is het gevolg van een aantal opeenvolgende chemische reacties, waarbij uiteindelijk fibrinegeen omgezet wordt in fibrine.
Waar bevinden zich stoffen die noodzakelijk zijn om fibrine te laten ontstaan?
A alleen in de bloedplaatjes
B alleen in de rode bloedcellen
C alleen in het bloedplasma
D in de bloedplaatjes en in de rode bloedcellen
E in de bloedplaatjes en in het bloedplasma
F in de bloedplaatjes, in de rode bloedcellen en in het bloedplasma

Een bloedstolsel verdwijnt na verloop van tijd. Dit wordt fibrinolyses genoemd. Bij dit langzaam ‘oplossen’ van het bloedstolsel komt een stof vrij, die D-dimeer heet.
Deze stof kan ook gebruikt worden om bij patiënten waarbij men trombose vermoedt, vast te stellen of zij daadwerkelijk aan trombose lijden. Dit noemt men de D-dimeertest.
Men heeft antistoffen kunnen isoleren uit dieren voor wie D-dimeer een antigeen is. Deze antistoffen worden op latex bolletjes gebracht. Er is een immunologische reactie mogelijk tussen de D-dimeermoleculen uit het bloed van een mens en deze antistofmoleculen die aan de latex bolletjes gehecht zijn. Het gevolg is dat er een antigeen-antistof-complex ontstaat (zie de afbeelding op pagina 11).

800023-1-059o 10 lees verder ‣‣‣

### Pagina 11

immunologische reactie
[FIGUUR: Antigeen (D-dimeer) reageert met latexgebonden antistof om een antigeen-antistof-complex te vormen.]
antigeen
(D-dimeer)
latexgebonden
antistof
antigeen-antistof-complex
De vorming van dit complex toont de aanwezigheid van het D-dimeermolecuul
aan.
2p 19 Welk van de onderstaande grafieken geeft de relatie tussen de hoeveelheid D-
dimeermoleculen en de hoeveelheid moleculen van het antigeen-antistofcomplex (A-A-complex) bij een overmaat aan latexgebonden antistof, juist weer?

1
concentratie
A-A-complex
concentratie
D-dimeermoleculen

2
concentratie
A-A-complex
concentratie
D-dimeermoleculen

3
concentratie
A-A-complex
concentratie
D-dimeermoleculen

4
concentratie
A-A-complex
concentratie
D-dimeermoleculen

A grafiek 1
B grafiek 2
C grafiek 3
D grafiek 4
800023-1-0590
11
lees verder ►►►

### Pagina 12

Als bij iemand suiker in de urine aangetroffen wordt, kan dit een aanwijzing zijn
dat die persoon aan suikerziekte lijdt. We zeggen dan dat de aanwezigheid van
suiker in de urine een positief voorspellende waarde heeft.
De D-dimeertest werkt volgens het omgekeerde principe. D-dimeer is een stof
die namelijk altijd het bloed voorkomt. Een verhoging van het D-dimeergehalte
hoeft echter niet alleen veroorzaakt te worden door trombose. Ook bij
zwangerschap en kanker is het D-dimeergehalte verhoogd.
De D-dimeertest heeft dus een negatief voorspellende waarde. Volgens de
huidige gegevens ligt die waarde met betrekking tot trombose tussen de 95% en
de 100%.
2p 20 Wat wordt met een negatief voorspellende waarde van de D-dimeertest
bedoeld?
A Als men bij een groot aantal personen een verhoogd D-dimeergehalte
aantoont, weet men dat 95% à 100% van deze personen daadwerkelijk
trombose heeft.
B Als men bij een groot aantal personen een verhoogd D-dimeergehalte
aantoont, weet men dat maximaal 5% van deze personen daadwerkelijk
trombose heeft.
C Als men bij een groot aantal personen géén verhoogd D-dimeergehalte
aantoont, weet men dat 95% à 100% van deze personen géén trombose
heeft.
D Als men bij een groot aantal personen géén verhoogd D-dimeergehalte
aantoont, weet men dat maximaal 5% van deze personen géén trombose
heeft.
800023-1-0590
12
lees verder

### Pagina 13

Maden in het ziekenhuis

Het komt nogal eens voor dat grote huidwonden slecht genezen. Afgestorven weefsel remt de heling en kan zelfs zeer schadelijk zijn. De bacteriën in het afgestorven weefsel produceren toxines die het gezonde weefsel binnendringen. Amputatie kan dan noodzakelijk zijn. Tot voor kort was de enige remedie bestrijding met antibiotica en verwijderen van afgestorven weefsel. Door de opkomst van antibiotica-resistente bacteriestammen en de schade aan het gezonde weefsel bij chirurgische ingrepen heeft men teruggegrepen op een oude techniek: behandeling met maden.
Maden zijn larven van vliegen, die veel voedsel nodig hebben. De made van de Vleesvlieg (Lucilia sericata) is gespecialiseerd in dood organisch materiaal als voedsel. In een aantal ziekenhuizen gebruikt men speciaal gekweekte steriele maden bij lastige wonden. Het speeksel van deze maden lost het dode weefsel op (het levende niet), waarna de maden het gevormde mengsel (inclusief bacteriën) opzuigen.

1p 21 Leg uit hoe, door het gebruik van antibiotica, de bacteriestammen die resistent zijn voor antibiotica, de overhand hebben genomen.

2p 22 Welke van de onderstaande vier stoffen zijn zeker in het speeksel van de maden te vinden?
A antibiotica
B enzymen
C hormonen
D vitaminen

2p 23 De lijfarts van Napoleon, baron Larrey, meldde al dat soldaten die op het slagveld waren achtergebleven met wonden die vol maden zaten, vaak een beter wondherstel hadden dan hun collega’s die meteen naar het veldhospitaal waren afgevoerd om door chirurgen te worden behandeld.
Wat kun je over de melding van baron Larrey zeggen?
A Hij beschreef een proefresultaat.
B Hij beschreef een waarneming.
C Hij formuleerde een hypothese.
D Hij trok een conclusie.

In de gebruiksaanwijzing die bij de behandeling met maden wordt verstrekt, staat dat bepaalde factoren van het wondmilieu tot een lagere effectiviteit van de madentherapie kunnen leiden. Genoemd wordt onder andere een verminderde luchtcirculatie door een te strak of te dik verband.

1p 24 Leg uit dat de effectiviteit van de behandeling daardoor lager wordt.

800023-1-059o 13 lees verder ►►►

### Pagina 14

**Grazen onder de grond**

Het is druk onder de grond. Onder een vierkante meter grasland leven alleen al
miljoenen minuscuul aaltjes. Sommige aaltjes leven van bodembacteriën,
anderen zuigen aan plantenwortels en er bestaan ook 'roofaaltjes' die andere
aaltjes eten, of zich te goed doen aan keverlarven of andere kleine
bodembeestjes. Naast aaltjes en keverlarven leven er talloze soorten mijten en
wormpjes, springstaartjes, ritnaalden en andere diertjes in een ingewikkeld
ondergronds wisseweb.
Samen vreten de ondergrondse grazers enorme hoeveelheden biomassa,
misschien wel de helft van de primaire productie van de planten. Maar uit een
onderzoek van ir. Gerlinde De Dyn blijkt, dat de bodemfauna ook een sleutelrol
speelt in de ontwikkeling van de plantengroei.

2p 25 Wat zuigen de aaltjes uit de plantenwortels op?
A alleen organische voedingsstoffen
B alleen water
C alleen zouten
D zowel water met opgeloste zouten als organische voedingsstoffen

Onder primaire productie verstaan we de totale massa aan alle organische
stoffen die door producenten gemaakt wordt. Deze organische stoffen maakt de
plant via een aantal processen.

1p 26 Wat is de naam van het eerste proces?

Bij het onderzoek van De Dyn is voor het eerst de koppeling gelegd tussen de
diversiteit in soorten van de bodemdiertjes en het verschijnen en verdwijnen van
opeenvolgende plantensoorten in de natuur.
Een gezonde bodemfauna versnelt de opeenvolging in de vegetatie. De
bodemdieren vreten heel selectief bepaalde grassen aan, waardoor andere,
zeldzamere planten meer kans krijgen.

1p 27 Hoe noemt men dit verdwijnen en verschijnen van opeenvolgende soorten?

Gerlinde De Dyn testte haar vermoeden van een verband tussen de diversiteit
in soortensamenstelling van de bodemdiertjes en de ontwikkeling van de
vegetatie met een kasproef. Ze vergeleek drie gebieden (zie onderstaande
tabel).

[FIGUUR: Tabel met de kolommen 'gebied', 'geschiedenis', 'overheersende grassen' en 'overheersende kruiden'. Gebied 1: geschiedenis "boerenland dat net uit productie genomen is", overheersende grassen "G1: engels raaigras, G2: ruw beemdgras", overheersende kruiden "K1: vogelmuur, K2: ridderzuring". Gebied 2: geschiedenis "boerenland dat sinds 20 jaar onder natuurbeheer valt", overheersende grassen "G3: struisgras, G4: rood zwenkgras", overheersende kruiden "K3: smalle weegbree, K4: brunel". Gebied 3: geschiedenis "natuurlijk, soortenrijk grasland", overheersende grassen "G5: reukgras, G6: schapengras", overheersende kruiden "K5: grasklokje, K6: blauwe knoop".]

800023-1-059o
le es verder ► ► ►

### Pagina 15

Uit elk gebied werden de twee overheersende grassen ($G_1$ t/m $G_6$) en de twee overheersende kruiden ($K_1$ t/m $K_6$) samen in grote bloembakken met steriele grond geplant (zie onderstaande afbeelding).
Na zes weken werd aan de potten een bodemmonster toegevoegd (met daarin de bodemdieren) uit gebied 1, 2 of 3.

[FIGUUR: Drie potten met planten en bodem. Elke pot toont twee groepen planten, aangeduid met G (gras) en K (kruiden), en een indicatie van de herkomst van het bodemmonster (+ bodemdieren uit gebied 1, 2 of 3).]

1p 28 Welke is in bovenstaand experiment de onafhankelijke variabele?

2p 29 In welke pot zullen de grasklokjes na toevoeging van het bodemmonster het beste groeien, als het vermoeden van De Deyn juist is? Of zal er geen duidelijk verschil optreden?
A in de pot met de bodemfauna uit gebied 1
B in de pot met de bodemfauna uit gebied 2
C in de pot met de bodemfauna uit gebied 3
D er is geen duidelijk verschil

800023-1-0590 15 lees verder

### Pagina 16

Betty en Abel

In 1996 ontdekte Gavin Hunt, een gedragsbioloog, dat de Nieuw-Caledonische
kraai diverse soorten gereedschap, waaronder haakvormige, gebruikt om zijn
prooi uit voor de snavel onbereikbare plekken te vissen. Het is niet duidelijk of
dit gedrag erfelijk is.

1p 30 Leg uit hoe dit gedrag binnen een soort toch kan blijven voorkomen ondanks dat
dit niet erfelijk is.

2p 31 Stel dat dit gedrag om voorwerpen te gebruiken wel erfelijk is, en stel dat veel
Nieuw-Caledonische kraaien dit gedrag vertonen.
– Leg uit hoe dit gedrag dan is ontstaan.
– Leg uit hoe dit gedrag zich dan na vele generaties over vrijwel de hele
populatie kraaien heeft verspreid.

Oxfordse onderzoekers werden nieuwsgierig door de waarnemingen van Gavin
Hunt. De onderzoekers wilden in hun laboratorium testen of de kraaien echt
begrijpen wat ze doen als ze gereedschap gebruiken. Voor de test gebruikten de
onderzoekers twee in het wild gevangen Nieuw-Caledonische kraaien: het
mannetje Abel en het vrouwtje Betty. Als probleem zetten ze een emmertje
voedsel met een hengel in een plastic buis in een waterbad (zie onderstaande
afbeelding). De kraaien kregen vervolgens de keus tussen een rechte stok en
een stok met een haak aan het uiteinde. Na bestudering van de buis met de
emmer kozen de kraaien voor het gereedschap met de haak en haalden
daarmee feilloos het emmertje uit de buis.

[FIGUUR: Een tekening van een kraai die met een haakje aan een stok een emmer uit een buis haalt.]

2p 32 Welke vorm van leerproces lijkt hier volgens de tekst op te treden?
A conditionering
B gewenning
C imitatie
D inzicht

800023-1-0590 16 lees verder ▶▶▶


### Pagina 17

Betty bleek zelfs in staat om zelf een ijzerdraadje te buigen tot een haak. Keer
op keer boog ze een rechte draad tot haak om hiermee vervolgens het emmertje
met voedsel omhoog te halen. Abel deed dit niet. Hij bekeek rustig wat Betty
deed om vervolgens de gebogen draad te stelen.
Twee leerlingen trekken naar aanleiding van deze waarnemingen conclusies.
Leerling 1 zegt: "Alleen de vrouwtjes van de Nieuw-Calde­donische kraai zijn in
staat om gereedschappen te maken."
Leerling 2 zegt: "Het feit dat Betty de haak maakt is een voorbeeld van een
rolpatroon."
2p 33 Wie trekt of wie trekken een juiste conclusie?
A geen van beide leerlingen
B alleen leerling 1
C alleen leerling 2
D zowel leerling 1 als leerling 2
800023-1-0590
lee.s verder

### Pagina 18

Kabeljauw

In de noordwestelijke Atlantische Oceaan, op het continentale plat van Canada en de Verenigde Staten, stortte de kabeljauwpoupatie begin jaren negentig volledig in. De Canadese overheid besloot daarom de vangst geheel te verbieden. De kabeljauw leeft daar van lodde, een visje dat zich voedt met plantaardig en dierlijk plankton.

[FIGUUR: Een voedselketen met links een kabeljauw, gevolgd door een pijl naar een groep lodde, gevolgd door een pijl naar een cirkel met plankton.]
kabeljauw | lodde | plankton

2p 34 Tot welke twee schakels in de genoemde voedselketen kan de kabeljauw gerekend worden?
A producent en consument
B consument 1e orde en consument 2e orde
C consument 2e orde en consument 3e orde
D consument 3e orde en reducent

Zelfs na tien jaar heeft dit vangstverbod nog niet geholpen. Ondanks het feit dat de dichtheid van de loddpopulatie in de noordwestelijke Atlantische Oceaan weer flink is toegenomen is de kabeljauwpoupatie toch niet in staat zich te herstellen.
Volgens André de Roos, hoogleraar te Amsterdam, komt dit toch door een tekort aan voedsel voor de kabeljauw. Hij bekeek de voedselketen waarvan kabeljauw en lodde deel uitmaken op een andere wijze. In het traditionele model van een voedselketen wordt geen onderscheid gemaakt tussen de verschillende afmetingen van de vissen in de lodde-populatie (zie bovenstaande afbeelding). In het nieuwe model gebeurt dat wel (zie onderstaande afbeelding). Daarin wordt onderscheid gemaakt tussen kleine, middelgrote en grote lodde. De kabeljauw eet alleen kleine lodde. Als er weinig kabeljauw is, kunnen veel loddes doorgroeien tot middelgroot formaat. De per lodde beschikbare hoeveelheid voedsel neemt dan af. Hierdoor worden weinig loddes volwassen. Alleen volwassen loddes krijgen nakomelingen.

[FIGUUR: Een voedselketen met links een kabeljauw, gevolgd door een pijl naar een groep lodde, gevolgd door een pijl naar een cirkel met plankton.]
kabeljauw | lodde | plankton

800023-1-059o | 18 | lees verder ►►►


### Pagina 19

35 (3p) De Roos stelt voor om de kabeljauw te redden door een groot deel van de middelgrote lottekes weg te vangen.
Leg uit hoe de kabeljauwpulatie door deze maatregel weer een kans krijgt toe te nemen.

36 (1p) In de Noordzee loopt de kabeljauwstand ook dramatisch terug. Dertig jaar geleden bedroeg de paaiestand (dat is de hoeveelheid slachtrijpe kabeljauw) nog 250 duizend ton, nu is dat ongeveer 50 duizend ton.
Met welk percentage is de paaiestand van kabeljauw afgenomen?

800023-1-059o 19 lees verder ►►►

### Pagina 20

Japanse oesters
De Japanse oester is bewust geïntroduceerd in de Oosterschelde. In de strenge
winter van 1963 stierf de platte Zeeuwse oester bijna uit. Op advies van het
RIVO (Rijks Instituut voor Visserij Onderzoek) werd de Japanse oester als
alternatief binnengehaald. Aanvankelijk dacht men dat de Japanse oester zich
niet in de koude wateren zou voortplanten. Toch werden in 1976 de eerste
broedjes, larven van de oester, aangetroffen. Na die tijd is het aantal Japanse
oesters alleen maar toegenomen. Met behulp van luchtfoto's is bepaald hoe
groot het oppervlak dat door de Japanse oester wordt bedekt (zie
onderstaande tabel).

[FIGUUR: Tabel met twee kolommen: "jaar" en "oppervlakte bedekt door Japanse oesters (in m²)". Rijen voor 1970, 1980, 1990, 2000. Waarden: 0 x 10⁴, 50 x 10⁴, 300 x 10⁴, 600 x 10⁴.]

In de Oosterschelde heerst een evenwicht tussen algen en mosselen. Sinds
1998 is dit aan het veranderen. Misschien speelt de nieuwkomer daarin een
kwalijke rol. De Japanse oester is groot en eet ongeveer een derde van de
algenpopulatie in de Oosterschelde op. De vrees is verder dat de Japanse
oesters de larven van mosselen opeten.

In bovenstaande tabel staan de oppervlaktes die bedekt zijn door Japanse
oesters. Voldoend voedsel is één van de factoren die deze groei mogelijk
maakt.
2p 37 Noem nog twee biotische factoren die invloed kunnen hebben op deze toename
van de Japanse oester.
2p 38 Welke twee relaties tussen de mossel en de Japanse oester worden in de tekst
beschreven?
A competitie en parasitisme
B competitie en predatie
C mutualisme en parasitisme
D mutualisme en predatie
800023-1-059o 20 lees verder ► ►►

### Pagina 21

Andere organismen in de Oosterschelde die gevaar lopen zijn onder andere de scholekster en de eidereend. Deze vogels leven van mosselen, die mogelijk het veld moeten ruimen voor de Japanse oester. De scholekster en de eidereend hebben nog geen truc gevonden om de Japanse oester open te krijgen. Dit in tegenstelling tot de zilvermeeuw. Die laat oesters van grote hoogte op een dijk vallen, zodat de oesterschelp breekt.
Een tweetal waarnemingen met betrekking tot dit gedrag:
1 Niet alle meeuwen in een populatie vertonen het gedrag;
2 In sommige populaties meeuwen komt dit gedrag helemaal niet voor.
Welke van de volgende verklaringen over het ontstaan en de verspreiding van dit gedrag is juist?
A Het gedrag is ontstaan door conditionering en verspreid door imitatie.
B Het gedrag is ontstaan door conditionering en verspreid door inprenting.
C Het gedrag is ontstaan door proefondervindelijk leren en verspreid door imitatie.
D Het gedrag is ontstaan door proefondervindelijk leren en verspreid door inprenting.

Niet iedereen is pessimistisch over de gevolgen van de groei van de populatie Japanse oesters in de Oosterschelde. Het kan ook zo zijn dat de schelpen van verwilder de Japanse oesters een ondergrond vormen waarop nieuwe soorten zich kunnen vestigen. Desondanks zijn er veel mensen die de introductie van een exotische soort niet steunen.
40 Geef een biologisch argument dat deze mensen kunnen gebruiken om hun standpunt te onderbouwen.

800023-1-059o 21 lees verder ‣‣‣

### Pagina 22

Vachtkleur van het konijn

Voor de meeste eigenschappen (bijvoorbeeld vachtkleur) geldt dat daarbij sprake is van dominante en recessieve genen.
Bij de kleur en de tekening van de vacht van konijnen bestaat een zeer grote variatie. Een deel van deze variatie is het gevolg van het optreden van drie allelen voor vachtkleur. Dat dit het geval is, blijkt onder andere uit het resultaat van kruisingen tussen wildgrijze, brandneus- en albinokonijnen
(zie onderstaande afbeelding).

[FIGUUR: Drie kolommen met konijnen. De eerste kolom toont P: een grijs konijn en een zwart-wit konijn. F1: twee grijze konijnen. F2: twee grijze konijnen en twee zwart-wit konijnen. Kruising: wildtype x brandneus. S. Aantal konijnen in verhouding weergegeven.
De tweede kolom toont P: een grijs konijn en een wit konijn. F1: een grijs konijn. F2: twee grijze konijnen en een wit konijn. Kruising: wildtype x albino. T. Aantal konijnen in verhouding weergegeven.
De derde kolom toont P: een wit konijn en een wit konijn. F1: een wit konijn. F2: twee witte konijnen. Kruising: brandneus x albino. U. Aantal konijnen in verhouding weergegeven.]

1p 41 Leg uit dat het allel brandneus dominant dan wel recessief is ten opzichte van het allel vachtkleur albino.

2p 42 Men laat een wildgrijs konijn uit de F₁ van kruising S paren, met een wildgrijs konijn uit de F₁ van kruising T. Kunnen uit deze paring albinokonijnen ontstaan en zo ja, in welke verhouding ten opzichte van de andere fenotypen?
A Ja, in de verhouding 1 brandneus : 1 albino.
B Ja, in de verhouding 3 brandneus : 1 albino.
C Ja, in de verhouding 1 wildgrijs : 1 albino.
D Ja, in de verhouding 3 wildgrijs : 1 albino.
E Nee, er ontstaan geen albino konijnen.

800023-1-059o 22 lees verder ‣►►

### Pagina 23

2p 43 In een bepaalde populatie konijnen komen wildgrijze, brandneus- en albinokonijnen voor.
Hoeveel verschillende genotypen voor vachtkleur kunnen in deze populatie voorkomen?
A 3
B 4
C 6
D 8
E 9

Niet alle genotypen van brandneuskonijnen uit de F₂ van kruising U zijn gelijk aan dat van brandneuskonijnen uit de F₂ van kruising S.
2p 44 Hoeveel procent van de brandneuskonijnen uit de F₂ van kruising U heeft hetzelfde genotype als de brandneuskonijnen uit de F₂ van kruising S?
A 75%
B 50%
C 33,3%
D 25%
E 12,5%
F 0%

Lichteffecten
In Nederland zijn ongeveer 200 mensen die licht moeten vermijden. Zij hebben een erfelijke stofwisselingsziekte die erythropoëtische protoporfyrie (EPP) wordt genoemd. Een enzym dat zorgt voor de synthese van hemoglobine uit protoporfyrine wordt bij hen niet of verminderd aangemaakt. De protoporfyrine hoopt zich op in de huid en de rode bloedcellen. Als deze stof licht absorbeert, ontstaat een sterk branderig gevoel in de huid. Koelen maakt het niet beter. Vooral violet en groen licht zijn schadelijk. De enige remedie is lidocaïne, een stof die de huidzenuwen tijdelijk verdooft.

1p 45 Leg uit waardoor bij lijders aan EPP, de aanmaak van hemoglobine uit protoporfyrine verstoord is.

2p 46 Welk direct gevolg heeft de verminderde aanmaak van hemoglobine?
A continue vermoeidheid
B spontane bloedingen
C verminderde weerstand tegen ziektes

In de uitwerkbijlage is een assenstelsel weergegeven.
2p 47 Teken daarin het absorptiespectrum van de stof protoporfyrine: een grafiek waarin de absorptie van licht door protoporfyrine bij verschillende golflengtes van het zichtbaar licht wordt weergeven.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
800023-1-0590* einde