# Eindexamen Biologie HAVO 2007 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2007/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2007
tijdvak 2
woensdag 20 juni
13.30 - 16.30 uur
biologie
Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Dit examen bestaat uit 44 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 73 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen
worden.
Als bij een open vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het
antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er
bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan
worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

700047-2-059o

### Pagina 2

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

De ziekte van Lyme

De ziekte van Lyme wordt veroorzaakt door de ziekteverwekker *Borrelia burgdorferi*. Deze ziekte wordt verspreid door de beet van teken, kleine spinachtinge diertjes, die met de ziekteverwekker geïnfecteerd zijn. Teken zuigen bloed en komen in de natuur voor op zoogdieren en vogels. Als de teken volgezogen zijn, laten ze los, vallen naar beneden en klimmen weer langs plantenstengels en takken omhoog.
Op het kaartje is de verspreiding van de ziekte van Lyme in ons land in 1996 afgebeeld.

[FIGUUR: Kaart van Nederland met gekleurde gebieden die de verspreiding van de ziekte van Lyme per 10.000 inwoners weergeven, met een legenda en een tekening van een teek 5x vergroot.]

Legenda:
gevallen van ziekte van Lyme
in Nederland (per 10.000 inw.)
geen gegevens
minder dan 2,5
2,5 - 10
meer dan 10
Almere
Veluwe
teek 5x

1p 1 Teken hebben een zeer eenvoudig spijsverteringskanaal. Leg aan de hand van bovenstaande tekst uit dat ze daarmee toekunnen.

Onderzoekers stelden in 1996 vast dat ongeveer een kwart van de Nederlandse teken is besmet met Borrelia. Het aantal mensen dat bij een tekenbeet de ziekte van Lyme krijgt, bleek echter minder dan 25%.
1p 2 Geef hiervoor een mogelijke verklaring.

700047-2-0590
lees verder ► ► ►


### Pagina 3

Uit een enquête onder huisartsen bleek dat in 1994 33000 mensen hun huisarts bezochten vanwege een tekenbeet. Daarvan hadden er 6500 de rode plek die kenmerkend is voor de eerste fase van de ziekte van Lyme.
3 3a Bereken de kans op infectie bij een tekenbeet volgens deze enquête, afgerond op een heel procent.

Volgens een onderzoeker is ongeveer 8% van de Nederlanders ooit besmet geraakt met Borrelia. Dit blijkt uit bloedtesten, waarbij antistoffen tegen Borrelia zijn aangetoond.
4 Welke van de volgende bloedbestanddelen produceren deze antistoffen?
A bloedplaatjes
B bloedplasma
C rode bloedlichaampjes
D witte bloedcellen

In Oostenrijk is de populatie teken zo besmet, dat elke tekenbeet direct behandeld wordt met antibiotica tegen Borrelia. Dit is vaak succesvol. Organismen worden onderverdeeld in rijken. Tot welk rijk behoort Borrelia,
5 gezien deze gegevens, het meest waarschijnlijk?

700047-2-0590
le es verder
3

### Pagina 4

Blauwalgen in het IJsselmeer

Met het 'Natte Hart' wordt het IJsselmeergebied bedoeld (zie de afbeelding). Dit
centrale water in Nederland heeft in de afgelopen eeuw heel wat veranderingen
ondergaan. Vroeger heette het de Zuiderzee en bevatte het zout water. Door de
aanleg van de Afsluitdijk in 1932 ontstond een van de grootste zoetwatermeren
van Europa.

[FIGUUR: Twee kaarten van Nederland. De linker kaart toont Nederland in het jaar 1500 met de Zuiderzee. De rechter kaart toont Nederland in het jaar 1996 met het IJsselmeer. Beide kaarten hebben legendes.]

Legenda:
land
zee
1 = dijk Enkhuizen-Lelystad
2 = Markermeer
3 = IJsselmeer
4 = IJssel
5 = Zuiderzee

Legenda:
land onder zeeniveau
------ hoogtelijn +1m

700047-2-059o
4
lees verder ▶▶▶

### Pagina 5

Dit is een opgavenpagina uit een examen. Het bevat een tekstuele introductie over de overgang van zout naar zoet water en de invloed daarvan op vissoorten. Een belangrijke vissoort, de Driedoornige stekelbaars, wordt specifiek genoemd. Centraal staat een grafiek die de overlevingskans van organismen weergeeft over een gradiënt van zoet naar zout water. De grafiek toont drie verschillende tolerantiecurves (A, B, C) en een vierde curve (D) die mogelijk de soort Driedoornige stekelbaars vertegenwoordigt. De assen van de grafiek zijn gelabeld met 'overlevingskans' (verticaal) en 'zoet', 'brak', 'zout' (horizontaal, met 'zoutgehalte water' als directionele indicator). De student wordt gevraagd om de juiste tolerantiecurve voor de Driedoornige stekelbaars te identificeren uit de opties A, B, C, of D. Verderop staat een vraag over osmotische problemen en urineproductie bij zoutwatervissen die in zoet water terechtkomen, en een meer gedetailleerde vraag over de historische context van het Markermeer, de impact van dijkdoorbraken en de gevolgen voor de visstand, specifiek dedriedoornige stekelbaars.

### Pagina 6

De concentratie chlorofyl is een maat voor de hoeveelheid algen, het voedsel
voor de Driehoeksmossel.

concentratie opgeLost fosfaat
mg/L
concentratie chlorofyl
µg/L
A
B
afsluitdijk
afsluitdijk
3
3
Noord-Holland
Noord-Holland
1
1
4
2
4
2
Flevoland
Flevoland

Legenda:
0
10
20 km
Legenda:
0
10
20 km
0,015-0,05 mg/L
10-30 µg/L
0,05-0,08 mg/L
30-50 µg/L
0,08-0,102 mg/L
50-70 µg/L
1 = dijk Enkhuizen-Lelystad
70-95 µg/L
2 = Markermeer
3 = IJsselmeer
4 = IJssel

1p 8 Is de hoeveelheid fosfaat beperkend voor de algengroei in het IJsselmeer? Leg
je antwoord met behulp van voorgaande afbeelding uit.

2p 9 Verklaar het verdwijnen van de Driehoeksmossel uit het Markermeer.

In sommige zomers dreigen blauwalgen het voedselweb van het IJsselmeer.
Het probleem is dat blauwalgen giftstoffen bevatten. Deze cyanotoxines worden
doorgegeven aan de andere organismen in het voedselweb.
Blauwalgen zijn geen algen maar bacteriën die fotosynthese kunnen uitvoeren.

1p 10 Welke ecologische functie vervullen algen en blauwalgen in een ecosysteem?

700047-2-0590

### Pagina 7

In de volgende afbeelding is de voedselpiramide weergegeven van het
IJsselmeer.
[FIGUUR: Voedselpiramide van het IJsselmeer met de volgende niveaus: Voedingsstoffen/microverontreiniging onderaan, daarboven muggenlarven, slakken, wormen, vlokreeften en dierlijk plankton. Daarboven bodemfauna-etende vis en plankton-etende vis. Daarboven roofvis. Aan de zijkanten, op verschillende niveaus, mossel-etende vogels, visetende vogels en visetende mens.]
2p 11 In welke organismen tref je door accumulatie de hoogste concentratie gifstoffen per kilogram lichaamsgewicht aan?
A mosselen, bodemfauna, dierlijk plankton
B plantaardig plankton
C mosselen, bodemfauna, dierlijk plankton
D mosseletende vogels
E roofvis, visetende vogels, visetende mens
700047-2-0590

### Pagina 8

Parasiaten

In de 19de eeuw was er maar heel weinig bekend over de leefwijze van
parasieten. In de jaren dertig van die eeuw hield Johann Steenstrups zich bezig
met leverbotten, een groep wormen die parasitair leeft in schapen, mensen,
vogels en vissen. In het water waar bepaalde slakken leefden, vond hij
vrijzwemmende diertjes die cercariën worden genoemd. Hij onderzocht een
potje slootwater met zulke cercariën en slakken. Hij ontdekte dat de cercariën
de slakken binnendrongen en daar veranderden in leverbotten.
In de middendarmklier van de slakken bevonden zich nog andere diertjes, die
bedekt waren met honderden kleine haartjes.
Steenstrup ontwikkelde het volgens zijn tijdgenoten 'krankzinnige' idee dat al
deze vormen stadia waren uit de levenscyclus van één diersoort.

2p 12 Hoe noemt men zo'n idee als dat van Steenstrups?
A een conclusie
B een hypothese
C een resultaat
D een waarneming

In de afbeelding zie je een voorbeeld van een bepaald soort leverbot.

[FIGUUR: Een levenscyclus van een leverbot met de volgende onderdelen: 1 (leverbot), 2 (eitjes), 3 (cercarie), larve, uitgegroeide larve. Pijlen geven de overgangen tussen de stadia weer.]

Legenda:
1 = leverbot
2 = eitjes
3 = cercarie

1p 13 Welke rol speelt het vrijzwemmende stadium in de levenscyclus van deze
leverbot?

700047-2-059o


lees verder ► ► ►

### Pagina 9

Dit is een examenpagina met opgaven, voornamelijk gericht op biologie en fysiologie. De pagina bevat tekstuele informatie die gebruikt moet worden om vragen te beantwoorden. Vragen 14, 15 en 16 gaan over de levenscyclus van een parasiet (lintworm/rondworm), inclusief de locatie in het spijsverteringskanaal en gedrag. Vraag 17, 18 en 19 behandelen fysiologische processen bij marathonlopers, specifiek hyponatriëmie (laag natriumgehalte in het bloed), de oorzaken hiervan (overmatig drinken van water tijdens inspanning) en de rol van ontstekingsremmers en antidiuretisch hormoon (ADH). Er zijn geen grafieken, tabellen of figuren aanwezig, enkel tekstblokken met context en bijbehorende meerkeuze- en open vragen. De student wordt gevraagd om kennis toe te passen op basis van de verstrekte informatie.

### Pagina 10

Een osmosepracticum

Osmoseproeven kun je doen met verschillende stoffen. Voorbeelden van
dergelijke stoffen zijn: keukenzout (NaCl), glucose en eiwit. De moleculen van
deze stoffen verschillen aanzienlijk in grootte. NaCl-moleculen zijn erg klein,
suikermoleculen zijn groter en eiwitmoleculen zijn nog veel groter.
Een leerling maakt een geconcentreerde ‘oplossing’ van bakkersgist in water
(een zogenoemde gistsuspensie) en mengt deze met de drie genoemde stoffen
en met water.
In reageerbuis P mengt hij 20 gram gistsuspensie met 1 gram keukenzout.
In reageerbuis Q mengt hij 20 gram gistsuspensie met 1 gram suiker.
In reageerbuis R mengt hij 20 gram gistsuspensie met 1 gram eiwit.
In reageerbuis S mengt hij 20 gram gistsuspensie met 1 mL water
2p 20 In welke reageerbuis zal het meeste water aan de gistcellen onttrokken worden?
A In reageerbuis P
B In reageerbuis Q
C In reageerbuis R
D In reageerbuis S

Leerlingen onderzoeken in welke mate plantaardige en dierlijke cellen bestand
zijn tegen een zeer geconcentreerde zoutoplossing en tegen gedestilleerd
water.
Zij voeren de volgende experimenten uit:

[FIGUUR: Tabel met 4 experimenten. Kolom 1: experiment 1, experiment 2, experiment 3, experiment 4. Kolom 2: 20 gram intact bladweefsel van soort Z, 20 gram intact bladweefsel van soort Z, 20 gram intact leverweefsel van soort W, 20 gram intact leverweefsel van soort W. Kolom 3: wordt toegevoegd aan 100 mL gedestilleerd water, wordt toegevoegd aan 100 mL 30% NaCl-oplossing, wordt toegevoegd aan 100 mL gedestilleerd water, wordt toegevoegd aan 100 mL 30% NaCl-oplossing.]

3p 21 - De cellen in experiment 1 zijn na een dag nog in leven en die in
experiment 3 niet. Leg dat uit.
- Cellen in de experimenten 2 en 4 sterven na korte tijd in de oplossing af.
Leg ook dat uit.

700047-2-059o 10 lees verder ►►►

### Pagina 11

Konijnen gemeten

Over konijnen in Nederland zijn veel gegevens verzameld met behulp van afschotcijfers: de aantallen bij de jacht geschoten dieren.
In de tabel zijn voor de verschillende maanden van het jaar in een bepaald duingebied het totale aantal geschoten konijnen en het percentage volwassen dieren daaronder weergegeven.

[FIGUUR: Tabel met maanden, totaal aantal geschoten konijnen en percentage volwassen konijnen in het afschot]

| maand | totaal aantal geschoten konijnen | percentage volwassen konijnen in het afschot |
|---|---|---|
| augustus | 153 | 13,70 |
| september | 103 | 12,62 |
| oktober | 48 | 20,83 |
| november | 102 | 27,45 |
| december | 84 | 30,95 |
| januari | 19 | 47,37 |
| februari | 11 | 27,27 |
| maart | 8 | 62,50 |

2p 22 Teken op de uitwerkbijlage een staafdiagram waarin het aantal geschoten volwassen konijnen in de periode augustus tot en met maart is weergegeven. Benoem de assen.

Over de mogelijke oorzaak van de toename van het percentage volwassen konijnen in het afschot van augustus tot en met maart worden twee beweringen gedaan:
1 aan het eind van de periode zijn er minder jongen, want de meeste jonge zijn al volwassen geworden of ten prooi gevallen aan predatoren;
2 door het lage afschot in januari, februari en maart neemt het percentage volwassen konijnen in het afschot automatisch toe.

2p 23 Welke van deze beweringen is of welke zijn juist?
A geen van beide beweringen
B alleen bewering 1
C alleen bewering 2
D zowel bewering 1 als bewering 2

700047-2-059o 11 lees verder ► ► ►

### Pagina 12

In onderstaande afbeelding zie je het activiteitenpatroon van konijnen in
verschillende maanden van het jaar: van september tot en met april. Marijke
Drees (een onderzoekster in Leiden) heeft daarvoor het percentage konijnen
bepaald dat in deze maanden op bepaalde tijdstippen buiten het hol is.
[FIGUUR: Grafiek met op de y-as het percentage actieve konijnen en op de x-as de tijd in uren, met daarin grafieken voor de maanden april, maart, februari, januari, december, november en oktober. De grafieken zijn gescheiden door horizontale lijnen en hebben de maanden aan de rechterzijde genoteerd. De x-as is doorlopend en begint bij 12 uur 's nachts, met markeringen bij 12, 16, 20, 24, 4, 8 en 12 uur. Een verticale gestippelde lijn op de x-as geeft de zonsopkomst aan.]

Een andere onderzoeker, P, telt iedere maand op een vast moment, een uur na
zonsondergang het aantal konijnen. Hij wil zo een beeld van de grootte van de
populatie konijnen krijgen.
1p 24 Leg met behulp van de gegevens van Marijke Drees uit dat onderzoeker P een
foutief beeld krijgt (van de ontwikkeling) van het aantal konijnen in de populatie.

700047-2-0590
12
lees verder ►►►

### Pagina 13

De vossendeskundige Jaap Mulder maakte een schatting van de hoeveelheid voedsel die vossen in het PWN-duinreservaat nodig hebben. Dat is het duingebied in Noord-Holland dat wordt beheerd door het Provinciaal Waterleidingbedrijf Noord-Holland. Het is 4765 hectare groot. Konijnen vormen daar voor 90 procent het voedsel van een vos. Per dag eet zo'n vos gemiddeld 700 gram aan voedsel. Het eetbare deel van een konijn weegt gemiddeld 1500 gram. Een vossenterritorium in het reservaat is 165 hectare en daar leven gemiddeld drie volwassen vossen (een mannetje en twee vrouwtjes) en drie jongen.
3p 25
- Bereken het aantal konijnen dat die vossen van één territorium in een maand (van 30 dagen) gemiddeld opeten. Ga ervan uit dat jonge en oude vossen evenveel eten. Rond je uitkomst af tot een heel getal.
- Bereken het aantal vossen in het PWN-duinreservaat. Rond je uitkomst af tot een heel getal.

Vliegen maakt krekels agressief

Chinese vechtkrekels die een duel hebben verloren, kunnen weer agressief worden gemaakt door ze een paar keer in de lucht te gooien of eventjes te laten vliegen. Deze oude Chinese wijsheid is onderzocht door twee biologen. Een krekeldgevecht begint ermee dat twee mannetjes een partijtje schermen met hun voelsprieten. Vervolgens worden de kaken ontbloot, tegen elkaar aan gezet en dan begint er een worstelwedstrijd. Die eindigt zodra een van beide partijen zich terugtrekt. Een verslagen krekel is normaal gesproken een etmaal lang niet te porren voor een nieuw gevecht. In China wordt veel geld ingezet op krekeldgevechten. Om de dieren snel weer klaar te stomen voor een nieuwe confrontatie, worden verliezers geschud en een paar maal in de lucht gegooid. Dan hebben de dieren in ruim de helft van de gevallen (56 procent) hernieuwde vechtbereidheid. Het is nog effectiever, de dieren even te laten vliegen. Tachtig procent wil dan wel weer de arena in voor een nieuw robbertje.

lemand stelt een protocol (een lijst met gedragselementen) op om een analyse te kunnen maken van het vechtgedrag van deze Chinese vechtkrekel.
2p 26
Noem drie gedragselementen die in zo'n protocol kunnen voorkomen op grond van de gegevens in de inleiding.

Chinese vechtkrekels vechten altijd op dezelfde manier. Een onderzoeker formuleert de hypothese dat dit vechtgedrag erfelijk bepaald is en niet aangeleerd wordt.
4p 27
Beschrijf een werkplan voor een experiment waarmee je dat kunt onderzoeken en geef aan bij welk resultaat deze hypothese wordt bevestigd.

700047-2-059o
13
lees verder ►►►

### Pagina 14

Deze pagina is een opgavenpagina met de titel 'Leven op de waakvlam'. De inhoud bestaat uit drie paragrafen die de biologie van winterslaap uitleggen. De eerste paragraaf introduceert het concept van winterslaap als energiebesparende strategie voor dieren, met voorbeelden van egels, vleermuizen en koudbloedige dieren zoals kikkers en adders. De tweede paragraaf bespreekt strategieën van winterslapers, zoals het aanleggen van vetreserves (hamsters) of het overwinteren op koolhydraten (egels), en het belang van vet als isolator. De derde paragraaf gaat over de factoren die winterslaap inleiden, zoals kouder weer en verminderde activiteit, en vraagt de student om een extra abiotische factor te benoemen. Er zijn geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen, maar wel verwijzingen naar vraagnummers (1p 28, 1p 29, 1p 30, 1p 31). De wiskundige/wetenschappelijke concepten richten zich op fysiologie, metabolisme en ecologie.

### Pagina 15

Ware winterslapers slapen juist helemaal niet betogen sommige experts. Het
best bestudeerd is de wereldrecordhouder op dat gebied, de pooleekhoorn. Dit
diertje laat zijn lichaamstemperatuur dalen tot -2 °C. Pas als deze temperatuur
nog verder dreigt te zakken gaat er een inwendig kacheltje aan, dat voorkomt
dat hij bevriest. Toch brengt de pooleekhoorn ongeveer twee keer per maand
zijn temperatuur snel op normaal niveau en zijn hartslag stijgt van enkele slagen
per minuut naar de normale driehonderd slagen. Dat lijkt een enorme
verkwisting van energie. Volgens onderzoekers heeft het diertje echter behoefte
aan echte slaap en naar blijkt, kan dat bij een lichaamstemperatuur lager dan
-2 °C niet.
2p 32 Hieronder staan vier grafieken waarin het verband tussen het vetgehalte in de
pooleekhoorn en de tijd in de winter is weergegeven. Welke van deze grafieken
geeft het verband juist weer?

[FIGUUR: Grafiek P toont op de y-as 'vetgehalte in het dier' en op de x-as 'tijd (in maanden)', met een dalende lineaire lijn vanaf het begin.]

[FIGUUR: Grafiek Q toont op de y-as 'vetgehalte in het dier' en op de x-as 'tijd (in maanden)', met een exponentieel dalende lijn die naar een asymptoot nadert.]

[FIGUUR: Grafiek R toont op de y-as 'vetgehalte in het dier' en op de x-as 'tijd (in maanden)', met een lijn die in stappen daalt en dan een constante waarde bereikt.]

[FIGUUR: Grafiek S toont op de y-as 'vetgehalte in het dier' en op de x-as 'tijd (in maanden)', met een lijn die in het begin snel daalt en vervolgens schommelt.]

A grafiek P
B grafiek Q
C grafiek R
D grafiek S
700047-2-059o 15 lees verder ►►►

### Pagina 16

Hongerdieet
Al eeuwen is de mens op zoek naar de eeuwige jeugd. De Griekse goden
probeerden onsterfelijkheidd te bereiken door het drinken van nectar en honing,
en het eten van ambrozijn. Maar de Griekse goden hadden er beter aan gedaan
gewoon minder te eten en te drinken, zo blijkt uit wetenschappelijk onderzoek.
De enige manier om veroudering af te remmen, lijkt een hongerdieet.
Proefdieren, zoals muizen, die drastisch minder Joules binnenkrijgen, leven
langer. Bovendien krijgen deze proefdieren minder snel kanker en hebben ze
een verhoogde weerstand tegen ziekten. Deze resultaten hebben al heel wat
mensen overtuigd van de wonderen van het hongerdieet. Een grote groep
mensen overleeft op een dieet dat de helft minder Joules bevat dan wat
voedingsspecialisten zien als de ideale hoeveelheid. Maar alleen minder eten is
niet genoeg. Het moet wel een uitgebalanceerd dieet zijn.

2p 33 Extreem hongeren kan ook gevaarlijk zijn. Bij kinderen in ontwikkelingslanden
kan dan bijvoorbeeld oedeem optreden: een overmatige vochtophoping.
Welke voedingsstof komen kinderen met hongeroedeem vooral tekort?
A eiwitten
B koolhydraten
C vetten
D vitaminen

Om iets te begrijpen van de werking van het hongerdieet, moeten we eerst meer
weten over het begrip 'veroudering'. In alle organismen gaat veroudering
gepaard met dezelfde veranderingen. Het DNA raakt beschadigd. De aanmaak
en afbraak van eiwitten en dus van enzymen, verloopt trager. De mitochondriën
zouden de belangrijkste oorzaak zijn van de veroudering.
In mitochondriën wordt de energierijke verbinding ATP gemaakt. Tijdens dit
proces komen schadelijke stoffen vrij, die radicalen worden genoemd. Het zijn
deze vrije radicalen die cellen gemakkelijk andere moleculen in de cel
kunnen beschadigen. Jonge cellen beschikken nog over voldoende herstel-
enzymen die de vrije radicalen kunnen neutraliseren of de de aangebrachte
schade herstellen. Uit onderzoek met een hongerdieet aan muizen en aan
wormen blijkt dat deze twee diersoorten op een verschillende, zelfs
tegen gestelde manier, het verouderingsproces te lijf gaan.
2p 34 Op welke twee manieren zouden organismen het verouderingsproces te lijf
kunnen gaan?
A In de ene soort functioneren de cellen trager, in de andere soort maken de
mitochondriën meer ATP.
B In de ene soort functioneren de cellen trager, in de andere soort produceren
de cellen meer herstel-enzymen.
C In de ene soort maken de mitochondriën meer ATP, in de andere soort
produceren de cellen meer herstel-enzymen.

700047-2-0590
16
lees verder ► ► ►

### Pagina 17

2p 35 Leg uit waardoor bij muizen de balans doorslaat naar voortplanting.

Hoewel er nog veel vragen zijn met betrekking tot het honger dieet, is één stukje van de puzzel opgelost. Als muizen op een honger dieet worden gezet, verandert de samenstelling van het celmembraan.
Het membraan is opgebouwd uit twee lagen fosfolipiden met membraaneiwitten. Veel van deze membraaneiwitten zorgen voor transport. Voor de bouw blijkt dat er twee mogelijkheden zijn: de vetzuren van de fosfolipiden zijn verzadigd en vormen rechte staarten (zie de afbeelding links) of de vetzuren zijn onverzadigd en dan zijn de staarten geknikt. (zie de afbeelding rechts)

[FIGUUR: Schematische weergave van een celmembraan met twee weergaven van fosfolipiden: links met rechte staarten, rechts met geknikte staarten. Een membraaneiwit is zichtbaar.]

Legenda:
1 = eiwit
2 = fosfolipide

Het gevolg van de geknikte staarten in het celmembraan is dat de vetzuren niet netjes naast elkaar kunnen liggen. Hierdoor gaan de membraaneiwitten een hogere activiteit te vertonen, waardoor de activiteit van de hele cel toeneemt. Dit leidt weer tot een snellere aftakeling van het celmembraan.

2p 36 Op welke manier zal op grond van bovenstaande informatie door een honger dieet bij muizen de membraanstructuur wijzigen?
A onverzadigde vetzuren zullen worden vervangen door verzadigde vetzuren, waardoor de membraaneiwitten een hogere activiteit krijgen.
B onverzadigde vetzuren zullen worden vervangen door verzadigde vetzuren, waardoor de membraaneiwitten een lagere activiteit krijgen.
C verzadigde vetzuren zullen worden vervangen door onverzadigde vetzuren, waardoor de membraaneiwitten een hogere activiteit krijgen.
D verzadigde vetzuren zullen worden vervangen door onverzadigde vetzuren, waardoor de membraaneiwitten een lagere activiteit krijgen.

700047-2-059o 17 lees verder ►►►


### Pagina 18

Musici en hun ziekten

De drie briljante musici Carl-Maria von Weber (1786-1826), Franz Schubert (1797-1828) en Gustav Mahler (1860-1911) overleden alle drie aan bacteriële infectieziektes. Von Weber stierf aan tuberculose, Schubert aan syfilis en Mahler aan endocarditis, een bacteriële ontsteking aan de binnenkant van het hart. Tuberculose is een besmettelijke ziekte. De veroorzaker, een staafvormige bacterie, wordt door een patiënt met 'open tuberculose' overgedragen. Dat kan door hoesten, door praten, maar ook via stof. De bacterie dringt vooral via de slijmvliezen van de luchtwegen en de spijsverteringsorganen het lichaam binnen. Als er open tuberculose wordt vastgesteld, worden alle personen die met de patiënt in contact zijn geweest onderzocht door middel van de mantouxreactie. Hierbij wordt een kleine hoeveelheid tuberculine, een door de bacteriën afgegeven stof, in de huid gespoten. Korte tijd later wordt aan de hand van het al of niet opzwellen van het betreffende huidgedeelte bepaald of de onderzochte persoon besmet is.

1p 37 Kun je via de mantoux-reactie ook syfilis aantonen? Leg je antwoord uit.

Heel veel mensen zijn besmet met de tuberculoseverwekker. Of een besmet persoon ook tuberculose krijgt, hangt waarschijnlijk af van erfelijke aanleg, van de voedingstoestand en/of de aanwezigheid van andere ziekten.
Er wordt een onderzoek uitgevoerd met een- en twee-eige tweelingen, om te kunnen vaststellen of erfelijke aanleg inderdaad een rol speelt bij het krijgen van de ziekte tuberculose.
1p 38 Bij welke uitkomst van het onderzoek kun je de conclusie trekken dat erfelijke aanleg een rol speeltt?

Syfilis is een geslachtsziekte, die zich over het gehele lichaam kan uitbreiden. De ziekte wordt veroorzaakt door een spiraalvormige bacterie. Vroeger was de ziekte vaak dodelijk. Syfilis komt tegenwoordig veel minder voor dan in de tijd van Schubert. Enerzijds is dat het gevolg van de ontdekking van antibiotica, anderzijds is een andere oorzaak hiervoor verantwoordelijk.
1p 39 Welke andere oorzaak is dit?

Endocarditis wordt veroorzaakt door bolvormige bacteriën. Vaak raakt één of raken beide hartkleppen ontstoken met als mogelijk gevolg dat zo'n hartklep verschrompelt.
Indien de hartklep tussen linkerboezem en linkerkamer te veel is verschrompeld, kan dat leiden tot bewusteloosheid.
2p 40 Leg dit uit.

700047-2-0590
lee verder

### Pagina 19

Een aderlating op zijn tijd was zo slecht nog niet
Tijdens een aderlating wordt een halve liter bloed afgenomen. Een aderlating
werd niet alleen uitgevoerd om van een ziekte te genezen, maar ook om een
ziekte te voorkómen en in de Middeleeuwen vond men dat niet alleen de zieke,
maar ook de gezonde mens ervan opknapte. Door de opmars van de
wetenschap kwam er tussen 1870 en 1880 vrij abrupt en geruisloos een eind
aan deze praktijken. Maar helemaal nutteloos is het aderlaten echter niet. Het
kan zelfs levensreddend zijn. Tot op de dag van vandaag onttrekken artsen aan
een bepaalde groep patiënten nog altijd de nodige litertjes bloed. Dat gebeurt bij
mensen die aan de ijzerstapelingsziekte lijden, of zoals de dokter zegt,
hemochromatose. De patiënten worden ziek van al het ijzer dat in hun lichaam
wordt opgeslagen. Zij nemen veel meer ijzer vanuit de darm op dan gezonde
mensen. Deze ijzerstapeling is het gevolg van een erfelijke aandoening. Het is
zelfs de meest voorkomende erfelijke aandoening in Europa en de Verenigde
Staten.

In het begin van de behandeling wordt er één keer per week of per twee weken
een halve liter bloed bij de patiënt afgetapt. Als de ijzerwaarde van het bloed
weer normaal is, volstaan drie tot vijf aderlatingen per jaar.
2p 41 Waar kan men in het bloed van deze patiënten ijzer aantreffen?
A alleen in de bloedplaatjes
B alleen in de rode bloedcellen
C alleen in het bloedplasma
D zowel in het bloedplasma als de rode bloedcellen

Toen men in een landelijk onderzoek vast wilde stellen hoeveel mensen
daadwerkelijk aan hemochromatose lijden, viel op dat de ziekte zich pas
openbaart tussen het veertigste en het vijftigste jaar. De ziekte komt meer voor
bij mannen dan bij vrouwen en vrouwen krijgen het pas op een latere leeftijd.
Deze leeftijd valt samen met het beëindigen van hun vruchtbare periode. Over
dit verschil tussen mannen en vrouwen worden twee beweringen gedaan:
1 Tidens hun vruchtbare periode menstrueren vrouwen, waardoor zij op een
natuurlijke wijze bloed verliezen en het ijzergehalte daalt;
2 In hun vruchtbare periode produceren vrouwen FSH en LH, die hun
ijzergehalte op een natuurlijk niveau kunnen houden.
2p 42 Welke van deze beweringen is of welke van deze beweringen zijn juist?
A geen van beide beweringen is juist
B alleen bewering 1
C alleen bewering 2
D beide beweringen zijn juist

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

700047-2-059o
19
lees verder

### Pagina 20

Als twee hemochromatosepatiënten een kind krijgen, heeft dit kind altijd de ziekte. Als twee gezonde mensen een kind krijgen kan dit kind de ziekte hebben en maakt het niet uit of dat kind een meisje of een jongen is.
2p 43 Erft het gen voor de afwijking hemochromatose dominant of recessief over? En is het X-chromosomaal of autosomaal (niet X-chromosomaal)?
A dominant en X-chromosomaal
B dominant en autosomaal
C recessief en X-chromosomaal
D recessief en autosomaal
E dominant, maar je kunt niet vaststellen of het gen wel of niet X-chromosomaal is
F recessief, maar je kunt niet vaststellen of het gen wel of niet X-chromosomaal is

In het verleden waren er, net zoals nu, mensen zijn geweest die aan hemochromatose leden, alleen wist men het niet. De gezinnen waren wel groter dan nu: vroeger waren gezinnen met tien kinderen normaal, terwijl veel gezinnen nu maar twee kinderen hebben.

Een gezin uit 1880 met tien kinderen wordt vergeleken met een gezin in 2007 met twee kinderen.
2p 44 In beide gevallen heeft het eerste kind hemochromatose. Was in 1880 de kans dat het tweede kind ook aan hemochromatose zou lijden groter, gelijk of kleiner dan in 2007?
A groter
B gelijk
C kleiner

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
700047-2-0590* einde ■
20