# Eindexamen Biologie HAVO 2007 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2007/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

### Vraag 47 – Opgave 47

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2007
tijdvak 1
vrijdag 25 mei
13.30 - 16.30 uur
biologie
Bij dit examen hoort een bijlage.
Dit examen bestaat uit 47 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 81 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Als bij een open vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het
antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er
bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan
worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
700023-1-0590

### Pagina 2

Tenzij anders vermeld, is er sprake van natuurlijke situaties en gezonde organismen.

Koe redt konijn

Het duinkonijn is geen plaag meer. Het dier is zeldzaam geworden. Zonder de tienduizenden tandjes die het hele jaar blijven doormalen, blijken de duinen te verwilderen en te verruigen. Het gras schiet omhoog. Braam en kamperfoelie nemen de plaats in van mossen en andere kleine planten.

1p 1 Het duinecosysteem is door het verdwijnen van de konijnen veranderd. Geef de biologische term waarmee het proces van opeenvolgende veranderingen in een ecosysteem zoals dat in de duinen plaatsvindt, wordt aangegeven.

De konijnenpopulaties herstellen zich moeilijk. De verruiging die ontstaat door het afnemen van het aantal konijnen, heeft tot gevolg dat er minder voedsel voor hen beschikbaar is. Koeien eten naast gras, ook planten uit de ruigte. Door koeien in te zetten hoopt men het gebied te ‘ontruigen’ en zo weer de weg vrij te maken voor voedsel voor konijnen (jong gras). Om te onderzoeken of dit werkt, is in Wageningen een experiment opgezet. Bij dit experiment wordt in drie weiden, onder soortgelijke omstandigheden, eenzelfde aantal wilde konijnen uitgezet. In onderstaande tabel is de verdere opzet van het onderzoek beschreven en de situatie zoals de onderzoekers die na drie jaar verwachten.

[FIGUUR: Tabel met drie rijen en twee kolommen. De rijen zijn gelabeld met weide 1, weide 2 en weide 3. De kolommen zijn gelabeld met "startsituatie" en "verwachte situatie na drie jaar". De inhoud van de cellen beschrijft het aantal konijnen en koeien in de weiden en de verwachte situatie na drie jaar.]

2p 2 Welke relatie is er in weide 1 tussen konijnen en koeien?
A commensalisme
B competitie
C mutualisme
D predatie

2p 3 Het onderzoek in Wageningen is een voorlopig onderzoek. Noem twee mogelijke verbeteringen aan deze proefopzet.

700023-1-059o 2 lees verder

### Pagina 3

Het teruglopen van de konijnenstand wordt vooral veroorzaakt door een nieuwe
virusziekte (VHS). Konijnen die besmet worden met het VHS-virus, krijgen na
1p 4
24 tot 48 uur hoge koorts en sterven dan binnen enkele uren.
Leg uit waardoor het afweersysteem van het konijn na infectie met dit virus, de
dood van het konijn niet kan voorkomen.
[FIGUUR: Lijn grafiek met op de y-as 'indexcijfers konijnen- populatie Amsterdamse Waterleidingduinen' van 0 tot 180, en op de x-as de jaren '90 tot '01. Een piek is te zien rond 1994 met de tekst 'ziekte VHS slaat toe'.]
2p 5
In de afbeelding is weergegeven hoe de grootte van de konijnenpopulatie in de
Amsterdamse Waterleidingduinen is veranderd nadat het virus heeft
toegeslagen.
Met hoeveel procent is naar schatting het aantal konijnen afgenomen tussen
1994 en 2000?
A ongeveer 30%
B ongeveer 50%
C ongeveer 70%
D ongeveer 90%
2p 6
In een ingezonden brief in een dagblad staat het voorstel om eenmalig een
aantal konijnen te vangen en te vaccineren. Hierdoor zou de konijnenpopulatie
in de Amsterdamse Waterleidingduinen gered kunnen worden.
Zal zo'n vaccinatieprogramma wel of geen effect hebben? Hoe komt dat?
A Ja, door vaccinatie worden geheugencellen gemaakt die een veranderd DNA
aan het nageslacht doorgeven.
B Ja, door vaccinatie zullen deze konijnen langer leven en kunnen ze
natuurlijke immuniteit opbouwen.
C Nee, vaccinatie heeft alleen effect op de huidige populatie en niet op het
nageslacht.
D Nee, vaccinatie is passieve immunisatie, na enige tijd zijn de ingespoten
antistoffen verdwenen.
700023-1-059o
3
lees verder ▶▶▶

### Pagina 4

Bestrijding van plagen

[FIGUUR: Een kader met tekst die beschrijft hoe de waterplant Salvinia molesta de Senegalrivier in Afrika overwoekert en hoe boeren de plant als kippenvoer gebruiken.]
Dichte matten van een drijvend wateronkruid, Salvinia molesta, dreigen de
Senegalrivier in Afrika te overwoekeren. Volgens onderzoekers komt deze
reuz e-Salvinia oorspronkelijk uit Zuid-Amerika. Boeren in Afrika werden
aangemoedigd om deze plant als kippenvoer te kweken. De plant verspreidt zich
razendsnel door waterlopen en irrigatiekanalen.

3p 7
In de dichtgroeiende rivieren, waterlopen en irrigatiekanalen dringt minder licht
door in het water. Dit leidt weer tot een afname van de visstand in het water en
de diversiteit aan vogels bij het water.
Leg stapsgewijs uit dat door de veranderde fotosynthese-activiteit in het water
zowel de visstand als de diversiteit aan vogels terugloopt.

1p 8
Omdat mechanische onkruidbestrijding onbegonnen werk bleek, wil men de
snuitkever *Cyrthobagous salvini ae* van elders invoeren. Volwassen kevers eten
de bladeren van de waterplant, de opgroeiende larven eten de plant van
binnenuit leeg.
Aan welke voorwaarde moet voldaan zijn wil deze snuitkever in dit gebied niet
zelf tot een plaag uitgroeien?

Dichter bij huis wil men de bestrijding van tuinslakken op een heel andere wijze
aanpakken.

Slakken vreten zich ongans aan de planten in de tuin, in een etmaal soms
de helft van hun lichaamsgewicht. Sommige plantenbeschermers nemen hun
toevlucht tot chemische bestrijdingsmiddelen. Het betreft hier giftige korrels die
echter als nadeel hebben dat zij ook vogels en egels om zeep helpen. Anderen
lopen elke avond een uurtje door de tuin en vangen zo een paar honderd
slakken. Dan hup, over de schutting ermee, of in een radeloze bui: zout erover.
Een nieuw wondermiddel moet de strijd met de slakken aanbinden:
Nemaslug. Dit is een pakketje klei met daarin nematoden, parasitaire wormpjes
van een halve millimeter lang. Dit pakketje wordt in water gelegd en vervolgens
over de tuin verspreid. De nematoden dringen de slakken binnen,
vermenigvuldigen zich daar en besmetten de slakken met bacteriën die ze bij
zich dragen. De slakken krijgen zwellingen, stoppen met eten en sterven na een
week of twee.

2p 9
- Leg uit waardoor slakken dood gaan als er zout overheen wordt gestrooid.
- Geef de naam van het proces dat hierdoor vanuit slakkencellen optreedt.

700023-1-059o

lees verder ►►►

### Pagina 5

In een aantal Nederlandse gemeenten worden sinds 1993 bladluizen bestreden door het inzetten van het Amerikaanse lieveheersbeestje (Hippodamia convergens) dat evenals het Europese lieveheersbeestje (Coccinella septempunctata), bladluizen eet.
[FIGUUR: Een lieveheersbeestje eet bladluizen.]

Een lokale milieuvereniging is tegen deze manier van bladluisbestrijding en formuleert de volgende argumenten:
1 het Amerikaanse lieveheersbeestje is zo nauw verwant aan het Europese lieveheersbeestje dat makkelijk een mengsoort ontstaat;
2 het Amerikaanse lieveheersbeestje zou het Europees lieveheersbeestje kunnen wegconcurreren;
3 het Amerikaanse lieveheersbeestje zou ziekteverwekkers en parasieten in Nederland kunnen introduceren.

2p 10 Welk argument is of welke argumenten zijn juist?
A alleen 1
B alleen 2
C alleen 3
D alleen 1 en 2
E alleen 1 en 3
F alleen 2 en 3

Vrouwelijke bladluizen zijn in staat om langs parthenogenetische weg (een vorm van ongeslachtelijke voortplanting) 25 dochters per dag te brengen, die op hun beurt weer na ongeveer 10 dagen in staat zijn zich voort te planten. Vergelijk ongeslachtelijke voortplanting en geslachtelijke voortplanting bij gelijkblijvende milieuomstandigheden.
1p 11 Leg uit dat bij gelijkblijvende milieuomstandigheden ongeslachtelijke voortplanting voordeliger is dan geslachtelijke voortplanting.
700023-1-0590 5 lees verder

### Pagina 6

Schedefonteinkruid

Het afgebeelde Schedefonteinkruid (Potamogeton pectinatus) is een waterplant. De soort die te vinden is in ondiepe zoete en brakke wateren in veel verschillende gebieden, kan zich niet alleen handhaven in subarctisch (noordelijk) Rusland, maar voelt zich ook prima thuis in het gematigd klimaat van Nederland en het mediterrane Spanje. Schedefonteinkruid plant zich veelal ongeslachtelijk voort door middel van ondergrondse knolletjes, zogenaamde tubers.

[FIGUUR: Tekening van een waterplant met wortels en bladeren, en bovenin een bloeiwijze.]

Het uiterlijk van schedefonteinkruid verschilt van klimaatzone tot klimaatzone. In elke klimaatzone zijn de planten aangepast aan de diverse milieuomstandigheden. Ze zijn weliswaar voor een deel genetisch verschillend, maar ze behoren allemaal tot één soort: Potamogeton pectinatus.

2p 12 Op grond waarvan worden verschillende planten tot één soort gerekend?

2p 13 Uit het feit dat schedefonteinkruid zich voornamelijk door knolletjes voortplant, kan worden afgeleid dat de gevonden verschillen tussen planten binnen éénzelfde gebied niet het gevolg kan zijn van evolutie. Leg dit uit.

2p 14 Voor vogels tijdens de trek zijn knolletjes het 'favoriete' voedsel. Welke groep stoffen maakt de knolletjes tot het favoriete voedsel speciaal voor vogels tijdens de trek?
A koolhydraten
B mineralen
C nucleïnezuren
D vitamines

700023-1-059o 6 lees verder ►►►

### Pagina 7

2p 15 De subarctische planten maken hun knolletjes op een andere manier dan de planten uit de gematigde streken. Zodra ze beginnen te groeien en de eerste bladeren het oppervlak van het water bereiken, beginnen ze hun knolletjes te maken. De planten in de gematigde streken maken pas knolletjes als ze volgroeid zijn en slaan dan in korte tijd veel reservevoedsel op.
Leg voor beide typen planten uit waardoor hun strategie bij het vormen van knolletjes een goede aanpassing aan hun milieu is.

Een reisje langs de Rijn

Gebruik bij het maken van de vragen 16 tot en met 18 de afbeeldingen in de bijlage.

[FIGUUR: Een rechthoek met daarin de verdeling van vissoorten over verschillende zones van de Rijn.]

In de bijlage zie je de verdeling van vissoorten over verschillende zones als je de Rijn afzakt van Zwitserland naar Nederland. ledere vissoort heeft een eigen plek in het riviersysteem. De bovenste drie rijen vissen in de afbeelding laten pure zoetwatervissen zien. Zij leven en planten zich voort op één bepaalde plaats. Daaronder zie je zoetwatervissen (zoals zalm of steur) die door de jaarlijkse voortplantings- of paaidrang een deel van hun leven in zoet water doorbrengen. Zij zwemmen de rivier op tot ze een geschikte paaiplek vinden. Omgekeerd zijn er ook zoetwatervissen (zoals bot) die richting zee zwemmen in de paaitijd (=voortplantingstijd).
♥-------♥ geeft de paaizone aan.

Biologen onderzoeken de diversiteit aan vissoorten in de Rijn. In de verschillende zones vangen ze elke maand vis. Na een jaar wordt per zone de diversiteit aan vissoorten genoteerd.
16 In welk van de volgende zones is op grond van de afbeelding in de bijlage de diversiteit aan vissoorten het laagst?
A forelzone
B vlagzalmzone
C barbeelzone
D brasemzone
E brakwater-/getijdezone

Leerling 1 bestudeert de vissen uit de barbeelzone. Hij trekt de conclusie dat voor vissen als sneep en alver het tolerantiegebied voor zomertemperatuur in die zone tussen 15 °C en 18 °C ligt.
Leerling 2 trekt de conclusie van leerling 1 in twijfel. Volgens hem kunnen ook andere abiotische factoren ervoor zorgen dat sneep en alver alleen in de barbeelzone van de Rijn voorkomen.
17 Noem twee abiotische factoren die hiervoor kunnen zorgen.

700023-1-059o 7 lees verder ►►►

### Pagina 8

Deze twee leerlingen bestuderen de afbeeldingen in de bijlage.
Leerling 1 zegt: Het vetje heeft een smaller tolerantiegebied voor de factor
zoutconcentratie dan de fint;
Leerling 2 zegt: De zeeprik en het bermpje hebben hetzelfde tolerantiegebied
voor de factor temperatuur.
2p 18 Welke leerling heeft of welke leerlingen hebben op grond van de afbeelding
gelijk?
A geen van beide leerlingen
B alleen leerling 1
C alleen leerling 2
D beide leerlingen
In de afgelopen eeuw is de waterkwaliteit in de Rijn door vervuiling nogal
veranderd. De waterkwaliteit in de Rijn wordt onder andere bepaald met behulp
van vissen (biomonitoring).
In onderstaande afbeelding is weergegeven hoe dat gebeurt.
[FIGUUR: Schematische weergave van een vis-biomonitoring apparaat met vissen, een sensor, stromingsrichting en binnenstromend water]
stromrichting
sensor
instromend water
Er wordt gemeten hoe vaak de vissen de sensor raken wanneer er rivierwater
door het apparaat wordt gepompt. Naarmate het water vervuilder is, zijn de
vissen zwakker en raken ze vaker de sensor.
1p 19 Om vast te stellen of water vervuild is, is een controlemeting nodig. Hoe dient
deze controlemeting te worden uitgevoerd?
700023-1-059o
8
lees verder ►►►

### Pagina 9

Manenloze leeuwen

"Prachtig!" zei hij, nadat hij ze enige tijd had bestudeerd, "hiervoor zijn we gekomen. Ze hebben écht geen manen."
Aan het woord is Craig Packer, dé deskundige op het gebied van de Serengeti- leeuw. Hij bestudeerde ook de leeuwen in Tsavo National Park, het oudste en grootste natuurreservaat van Kenia. Kenmerkend verschil tussen de leeuwen in Tsavo en Serengeti (een natuurreservaat in Tanzania) is dat de mannelijke dieren in Tsavo beduidend minder manen hebben dan die in Serengeti. Packer is geïnteresseerd in het ontstaan van deze verschillen.
Uit onderzoek is gebleken dat bij Serengeti-leeuwen een relatie bestaat tussen manen en kracht: hoe langer de manen, hoe krachtiger.
Voor dit onderzoek wordt gebruik gemaakt van poppen (zie de afbeelding) van mannelijke leeuwen die voorzien kunnen worden van manen van verschillende lengte en van verschillende kleuren.

[FIGUUR: Een leeuw met een grote manenkuif staat met zijn kop naar links. Twee leeuwinnen staan naast hem, één kijkend naar de kijker en één naar de leeuw.]

Als een mannelijke leeuw in Serengeti geconfronteerd wordt met twee poppen met verschillende manenlengtes, benadert hij meestal de pop met de kortere manen.

1p 20 Leg uit hoe het komt dat de leeuw meestal de pop met de kortere manen benadert.

2p 21 Op welke wijze zullen Serengeti-leeuwen de relatie tussen de lengte van de manen en lichamelijke kracht geleerd hebben?
A door genezning
B door inpren ting
C door inzicht
D door proefondervindelijk leren

700023-1-059o 9 lees verder ► ► ►

### Pagina 10

Tsavo-leeuwen zijn gemiddeld groter en sterker dan leeuwen in Serengeti.
Sommige biologen geven hiervoor een evolutionaire verklaring. Voor leeuwen in
Tsavo is het belangrijkste voedsel de Kaapse buffel (een groot sterk dier). Er
zijn daar minder kleinere prooidieren dan in Serengeti.
2p 22 Leg met behulp van bovenstaande informatie uit dat Tsavo-leeuwen gemiddeld
groter zijn dan Serengeti-leeuwen.
Onderzoekers tasten nog in het duister over de verklaring voor de korte lengte
van de manen bij de leeuwen in Tsavo. De temperatuur in Tsavo is hoger dan in
Serengeti. Gebruikmakend van dit gegeven kan een hypothese geformuleerd
worden met betrekking tot het verschil in manenlengte.
1p 23 Hoe luidt deze hypothese?
3p 24 — Beschrijf een experiment waarmee je dit kunt onderzoeken. Je hebt de
beschikking over 14 jonge mannetjes (welpen) uit Tsavo National Park.
— Beschrijf ook bij welk resultaat de conclusie moet worden getrokken dat het
verschil erfelijk is.
700023-1-0590
10
lees verder ► ► ►

### Pagina 11

Hongerstaking

In 2002 was heel Nederland geschokt door de moord op Pim Fortuyn. De aangehouden verdachte ging gedurende een lange periode in hongerstaking. Per maand verliest een hongerstaker tien kilogram lichaamsgewicht, onafhankelijk van zijn uitgangspositie. De verdachte dronk niet alleen water, maar ook vruchtensappen.

1p 25 Leg uit dat deze verdachte minder gewicht verloor dan een hongerstaker die alleen water drinkt.

2p 26 Welke stof neemt bij een hongerstaker in het begin in hoeveelheid af, zodat het lichaamsgewicht flink daalt?
A eiwit
B glucose
C sacharose
D vet
E zetmeel

Na een langdurige hongerstaking is de hongerstaker voortdurend moe, heeft hoofdpijn en kan door concentratieproblemen moeilijk lezen. Er treedt spierverslapping op. Ook ontstaat gehoorverlies, slechter zien, misselijkheid, braken en darmbloedingen. Het immuunsysteem stort in elkaar, de hongerstaker wordt vatbaar voor infecties.

2p 27 Spierverslapping en het instorten van het immuunsysteem ontstaan beide door een tekort aan de inname van een bepaalde stof. Welke stof is dat?
A eiwit
B glucose
C sacharose
D vet
E zetmeel

Hongerstakers die weer gaan eten, moeten het 'refeeding syndroom' vermijden. Te snel, te veel eten kan leiden tot falende longen, een slecht functionerend hart en hersenproblemen. De zoutconcentratie in hun bloed is ernstig ontregeld. Daarom is het eerste wat een hongerstaker krijgt als hij zijn actie beëindigt, een infuus met zout water.

2p 28 Leg uit welk osmotisch probleem zich kan voordoen als iemand na een hongerstaking meteen weer veel voedsel eet, zonder dat na een infuus te gebruiken.

700023-1-059o 11 lees verder ►►►

### Pagina 12

Glutenallergie
Glutenallergie of coeliakie is een veel voorkomende darmziekte. Naar schatting 1 op de 200 à 300 mensen heeft er last van. Deze mensen krijgen na het eten van tarwe ernstige darmstoornissen. Om de diagnose glutenallergie bij mensen met ernstige darmklachten te stellen, wordt met behulp van een endoscoop een stukje dunne darm verwijderd en microscopisch onderzocht. Mensen die lijden aan deze ziekte, zijn gevoelig voor bepaalde eiwitten, gluten, uit tarwekorrels. Gluten is de verzamelnaam voor deze tarwe-eiwitten. De eiwitvertering van de mens gaat in een aantal stappen, waarbij enzymen de eiwitmoleculen uiteindelijk in aminozuren splitsen. Maar bij iedereen komen in de dunne darm ook nog grote eiwitbrokstukken voor van 10 tot 50 aminozuren. Die zijn niet in contact gekomen met de eiwitsplitsende enzymen die wij maken. Als men lijdt aan glutenallergie, blijken deze brokstukken, nadat ze chemisch veranderd zijn door het enzym transglutaminase, een allergische reactie op gang te brengen. Transglutaminase is een enzym dat in veel cellen voorkomt, ook in de cellen van de dunne darm.
In de afbeelding is een stukje dunne darm van een gezond persoon en van een coeliakie-patiënt weergegeven.
[FIGUUR: Twee afbeeldingen, links een microscopische weergave van dunne darm met darmvlokken, rechts een microscopische weergave van dunne darm van een coeliakie-patiënt.]
stukje darmwand met darmvlokken stukje darmwand van een coeliakie-patiënt
1p 29 Beho-ren alle cellen in de afbeelding tot één weefseltype of tot meerdere weefseltypen? Leg je antwoord uit.
700023-1-059o
12
lees verder

### Pagina 13

2p 30
Het voedsel wordt in de dunne darm van een coeliakie-patiënt slecht verteerd.
De afbeelding laat een duidelijk verschil zien tussen het oppervlak van de dunne
darm van een gezond persoon en een coeliakie-patiënt.
— Wat is het verschil tussen het oppervlak van de dunne darm van een
coeliakie-patiënt en dat van een gezonde persoon?
— Leg uit wat dit naast een slechtere vertering nog meer tot gevolg heeft voor
de werking van de darm van een coeliakie-patiënt.

Om klachten te voorkomen dienen coeliakie-patiënten een strikt dieet te volgen.
Gluten is namelijk niet alleen in brood, gebak en andere graanproducten
aanwezig, maar het wordt ook in ruime mate gebruikt bij de industriële
voedselbereiding en is ook in soepen, sauzen en sauzen aanwezig. Na het eten
van gluten worden deze eiwitten grotendeels in maag en dwalvingerige darm
verteerd. Sommige fragmenten daarvan worden bij gezonde personen pas
verderop in de dunne darm verteerd, of door bacteriën in de dikke darm. Bij
coeliakie-patiënten roepen deze fragmenten een afweerreactie op, waardoor de
darmstructuur uiteindelijk verandert.

2p 31 Hoe worden deze fragmenten genoemd die een allergische reactie oproepen?
A antibiotica
B antigenen
C antistoffen

De onderzoekers Stllid en Khosla hebben een onverteerbaar fragment uit een
gluteneiwit geidentificeerd. Dit fragment veroorzaakt de allergische reactie onder
invloed van het enzym transglutaminase. Uit een bacterie hebben ze vervolgens
een eiwitverterend enzym geisoleerd dat dit fragment kan verteren. Dit
enzym werkt in laboratoriumomstandigheden naar wens. Volgens de
onderzoekers kan hiermee een enzymtherapie voor patiënten worden opgezet,
waardoor het probleem van de baan is.
Dit enzym moet een aantal eigenschappen hebben, wil het met succes de
gluteneiwitten in de dunne darm verteren.

1p 32 Noem een van die eigenschappen waaraan dit enzym moet voldoen om bij deze
patiënten na inname met succes te kunnen werken.

Dr. Frits Koning van het Leids Universitair Centrum wil zich met een aantal
collega's richten op een snelle diagnose van patiënten en op het analyseren van
een honderdtal graanvariëteiten op glutengenen. Mogelijk worden zo
tarwevariëteiten gevonden die nauwelijks of geen allergische reactie
veroorzaken.

2p 33 — Zou genetische modificatie van tarwe ook een uitkomst kunnen bieden voor
coeliakie-patiënten?
— Leg je antwoord uit.

700023-1-0590
13
lees verder ► ► ►

### Pagina 14

Lichaamstemperatuur

De lichaamstemperatuur van de meeste vissen, amfibieën en reptielen is gelijk
aan de temperatuur van de omgeving. Kikkers behoren tot de amfibieën. In de
winter overleven ze onder water, in de modder. Hun ademhaling (gaswisseling)
vindt dan plaats door de huid. 's Zomers gebruiken ze voor hun ademhaling,
naast hun huid, ook hun longen. Kikkers gebruiken in de zomer meer zuurstof
dan in de winter, door een hoger stofwisselingsniveau. Dit hogere
stofwisselingsniveau is het gevolg van de snellere werking van de enzymen.
2p 34 Waardoor werken de kikkers deze enzymen in de zomer sneller dan in de
winter?
A Doordat de kikkers meer bewegen.
B Doordat de kikkers meer zuurstof opnemen.
C Doordat het in de zomer langer licht is.
D Doordat het in de zomer warmer is.

Niet alle gewervelde dieren hebben eenzelfde bloedsomloop (bloedvatensstelsel).
In de loop van de tijd is de bloedsomloop volgens evolutiebiologen geëvolueerd
tot een steeds ingewikkelder organenstelstel. Uit de enkelvoudige bloedsomloop
van een vis ontwikkelde zich de dubbele bloedsomloop van de zoogdieren.

afbeelding 1

Bloedsomloop van een kikker

[FIGUUR: Gedetailleerde anatomische tekening van het bloedsomloopstelsel van een kikker, met de belangrijkste organen en bloedvaten gelabeld.]

Legenda:
l.b. linkerboezem
r.b. rechterboezem
k. kamer
a. aorta
l. long
1-2-3-4. de oorspronkelijke
kieuwslagaders
— zuurstofrijk
= gemengd
== zuurstofarm

700023-1-0590
14
lees verder ►►►


### Pagina 15

In afbeelding 1 is de bloedsomloop van een kikker schematisch getekend. In de
legenda zie je welke delen van bloedsomloop zuurstofarm bloed bevatten. Niet
alle bloedvaten zijn weergegeven.
35 Welke letter geeft in deze afbeelding bloedvaten naar de huid aan, die betrokken
zijn bij de huidademhaling?
A P
B Q
C R
D S
E T
afbeelding 2
[FIGUUR: Afbeelding van twee vossen, de eerste is dikker en de tweede is slanker.]
vos 1
vos 2
In afbeelding 2 zijn op dezelfde schaal twee soorten vossen afgebeeld.
schoorhoogte
lengte zonder staart
vos 1
33 cm
60 cm
vos 2
25 cm
45 cm
Bij dieren met een constante lichaamstemperatuur, vogels en zoogdieren, is een
relatie bij verwante soorten ontdekt tussen de grootte en de klimaatzone waar
die soorten voorkomen.
2p 36
- Welke van deze vossen leeft in de poolstreek?
- Noem drie gegevens uit afbeelding 2, waaruit je die conclusie trekt.
700023-1-0590
15
lees verder

### Pagina 16

Kleurenblindheid

Meinard is kleurenblind. Hij is de kleinzoon van een kleurenblinde grootmoeder. In 1965 veroorzaakte hij bijna een ernstig ongeluk door als dienstplichtig militair de startbaan te kruisen waar net een straaljager daalde. De onderste lamp op de startbaan brandde en Meinard had het rode licht als groen geinterpreteerd. Ongeveer 8% van de mannen in Nederland heeft een afwijking in het kleuren zien, tegen 0,4% van de vrouwen. In vrijwel alle gevallen gaat het om problemen bij het onderscheiden van rood en groen. De genen die hiermee te maken hebben zijn X-chromosomaal. Afwijkingen in het blauw zien komen zowel bij mannen als vrouwen slechts bij 0,01% voor.

2p 37 Heeft Meinard het gen voor kleurenblindheid van zijn grootmoeder via zijn vader of via zijn moeder geërfd?
A via zijn moeder
B via zijn vader
C dat is uit deze informatie niet te bepalen

1p 38 Welk gegeven uit de tekst maakt het onwaarschijnlijke dat kleurenblindheid voor blauw X-chromosomaal is?

2p 39 Een roodgroen-kleurenziende man en een vrouw die draagster is van een gen voor roodgroen-kleurenblindheid vormen een paar. Dit paar verwacht een kind.
- Hoe groot is de kans dat dit kind een zoon is en dat deze zoon roodgroen-kleurenblind zal zijn?
- Hoe groot is de kans dat dit kind een dochter is en dat deze dochter roodgroen-kleurenblind zal zijn?

[FIGUUR: Tabel met twee kolommen: "roodgroen-kleurenblinde zoon" en "kleurenziende dochter". De tabel bevat zes rijen met de letters A t/m F en percentages die variëren tussen 25% en 100%.]

700023-1-059o 16 lees verder ►►►


### Pagina 17

Transparante lichaamsschiif
In Duitsland heeft prof. dr. Gunther von
Hagens een nieuwe techniek ontwikkeld om
lichamen of delen van lichamen te
conserveren. Door een speciale behandeling
met kunststof kunnen preparaten van
drie milimeter dikke schijven van organen en
zelfs van een compleet lichaam gemaakt
worden. Het resultaat is een transparante
doorsnede.
[FIGUUR: Een doorsnede van een foetus met de wervelkolom en verschillende organen zichtbaar. De nummers 1, 2 en 3 wijzen naar specifieke delen.]
In de afbeelding is zo'n transparante
doorsnede door een foetus van zeven
maanden te zien. Drie onderdelen zijn hierin
met een cijfer aangegeven.
Welke combinatie geeft de juiste namen van
deze delen aan?
2p 40
1
2
3
A hart
B hart
C long
D long
lever
maag
lever
maag
dikke darm
wervelkolom
dikke darm
wervelkolom

De foetus is omgeven door vruchtwater. Het
vruchtwater beschermt de foetus onder andere
tegen uitdroging.
1p 41
Noem nog een risico waartegen het
vruchtwater bescherming biedt.
In het begin van de zwangerschap kan bij een vruchtwaterpunctie een beetje
vruchtwater worden opgezogen.
2p 42
Leg uit hoe uit onderzoek aan dit vruchtwater kan blijken dat het syndroom van
Down aanwezig is bij het embryo.
Vruchtwateronderzoek is een vorm van prenatale diagnostiek.
1p 43
Noem een andere vorm van prenatale diagnostiek.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
700023-1-0590
17

### Pagina 18

Algen helpen bij het mestprobleem

Algen zijn in buitenbaden en meren meestal een vervelende en hardnekkige
plaag. Maar in een algenkwekerij kan het water niet groen genoeg zijn. De algen
die hier groeien zijn voor uiteenlopende zaken geschikt: als veevoer, als
ingrediënt voor cosmetica en als voedingssupplement in bijvoorbeeld pasta's,
babyvoeding, soep of vruchtendranken.
Het systeem van het algenkweken is eenvoudig. Graaf een bassin, bestaande
uit naast elkaar liggende sloten van 25 cm diep. Bekleed bodem en zijkanten
met witte folie. Kweek vervolgens de gewenste algensoort en voer de algen met
varkensmest. Het gaat om de natte fractie van de mest - 90% van het totaal. De
overige 10%, de dikke fractie, wordt op biologische wijze gecomposteerd en
door de boeren over het land uitgereden.
Een schoepenrad stuurt het groene water door de bassins. De golfslag is van
levensbelang voor de algen. Zo worden ze geregeld aan het zonlicht
blootgesteld.

2p 44 Welke stoffen uit de dunne fractie dient als voedsel voor de algen.
A de eiwitten
B de koolhydraten
C de mineralen
D de vetten

De dikke fractie wordt gecomposteerd.

2p 45 Wat wordt versta an onder compostering?
A Consumenten zetten anorganische stoffen om in organische stoffen.
B Consumenten zetten organische stoffen om in anorganische stoffen.
C Reducenten zetten anorganische stoffen om in organische stoffen.
D Reducenten zetten organische stoffen om in anorganische stoffen.

1p 46 Leg uit dat het van belang is dat de algen regelmatig aan het zonlicht worden
blootgesteld.

In 2001 leverden acht varkenshouders drieduidend kubieke meter mest af. Ze
kregen er achttienduizend kilo algen voor terug.
De algen worden aan het drinkwater van de varkens toegevoegd, die het
smaakje volgens de boeren wel konden waarderen. Zo wordt de varkensmest
omgezet in 'nuttige bestanddelen' en kan een bijdrage geleverd worden aan de
oplossing van het mestprobleem.

1p 47 Leg uit dat deze omzetting een bijdrage aan de oplossing van het mestprobleem
levert.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
700023-1-0590*
einde