# Eindexamen Biologie HAVO 2006 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2006/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1



### Pagina 2

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

Hazen en ganzen

tekst 1
Van het eiland Schiermonnikoog wordt de kwelder, een gebied dat ontstaat door afzetting
van klei door de zee, steeds groter. In de loop van de tijd ontstaan er hoger en lager
gelegen delen in de kwelder. Op de kwelder ontstaat een vegetatie die begraasd wordt door
hazen, konijnen, rotganzen, brandganzen en grauwe ganzen. Vooral tussen hazen en
rotganzen hebben onderzekers interessante relaties ontdekt.
In het voorjaar van de jaren negentig van de vorige eeuw graasden rond de 2000 rotganzen
op de kwelder. In de winter waren er rotganzen er niet.
De hazen eten bij voorkeur de struikachtige planten als zeemalsem en gewone zoutmelde.
Zeemalsem groeit vooral op de middelhoger kwelder, gewone zoutmelde vooral op de
laaggelegen delen. De groeiplaats blijkt samen te hangen met de zouttolerantie.

bron: R van der Wal, Rotgans zonder haas het haasje, De onvrije natuur, 11-16

3p 1□ Schets in één diagram zowel een mogelijke tolerantiegrafiek van zeemalsem voor de factor
zoutgehalte van de bodem als een mogelijke tolerantiegrafiek van gewone zoutmelde voor
de factor zoutgehalte van de bodem.

Als de laaggelegen kwelder ouder wordt, overwoekert gewone zoutmelde de favoriete
voedselplanten van de rotgans (gewoon kweldergras, schorrezoutgras en zeeweergebee).
De vegetatie op de kwelder krijgt een ander aanzien.

1p 2□ Geef de naam van het verschijnsel dat de vegetatie op de kwelder in de loop van de tijd
verandert.

Doordat de hazen 's winters veel gewone zoutmelde aten, veranderde de situatie: de grassen
kregen weer een kans. Dit was gunstig voor de in de lente terugkerende rotgans.
Onderzoekers formuleerden de hypothese dat de aanwezigheid van hazen gunstig is voor
rotganzen. Zij toetsten die hypothese met behulp van een experiment waarvan de resultaten
zijn weergegeven in afbeelding 1. Het aantal rotganzen werd bepaald door wekelijks het
aantal ganzenkeutels te tellen.

[FIGUUR: Een staafdiagram met twee staven. De y-as is gelabeld met 'keuteldichtheid (aantal/m²)' en loopt van 0 tot 1,2. De x-as heeft twee categorieën: 'controle' en 'gewone zoutmelde weggehaald'. De staaf bij 'controle' is lager dan de staaf bij 'gewone zoutmelde weggehaald'.]

afbeelding 1

3p 3□ Leg met behulp van afbeelding 1 en de informatie uit de tekst uit welke werkwijze de
onderzoekers bij hun experiment hebben toegepast.

600061-2-56o
2
Lees verder


### Pagina 3

afbeelding 2
aantal
rotganzen
per m²
met hazen
zonder hazen
leeftijd kwelder in jaren
1p 4 Is die conclusie juist? Leg je antwoord uit.
Dresie en Casie
Afbeelding 3 is een foto van Dresie en Casie uit West-Transvaal, Zuid-Afrika: een blanke
eeneiige tweeling.
afbeelding 3
[FIGUUR: Foto van twee blanke mannen met grote oren]
bron: http://www.guardian.co.uk/gallery/image/0,8543,-10104347243,00.html
Over deze tweeling worden twee beweringen gedaan:
1 Het verschil in bouw van de oren bij Dresie en Casie bestond al bij de geboorte en berust
dus op een verschil in genotype.
2 Deze tweeling heeft zeker dezelfde bloedgroep.
2p 5 Welke bewering is of welke beweringen zijn juist?
A zowel bewering 1 als bewering 2
B alleen bewering 1
C alleen bewering 2
D geen van beide beweringen
In hun woongebied, West-Transvaal, is het aantal zonuren per jaar hoog, waardoor daar
veel UV-straling de aarde bereikt.
Beide blanke mannen lopen daarbij meer gezondheidsrisico dan hun zwarte landgenoten.
2p 6 Welk risico lopen ze en leg uit waardoor dit risico groter is voor de beide blanke mannen
dan voor hun zwarte landgenoten.
600061-2-560
3
Lees verder

### Pagina 4

Sluipwesp dringt mierennest binnen door chemische oorlogsvoering
tekst 2
Sommige vlindersoorten vertonen een wonderlijke relatie met een mierensoort. Het
zeeldzame Kruisbladblauwtje (Maculinea rebeli) dat voorkomt in de Europese berggebieden,
vertoont zogeheten myrmecofilie: mierenliefde. Als de rupsen van de vlinder uit de eitjes
komen, doen ze zich eerst tegoed aan de bloemen en vruchten van de kruisbladigentiaan.
Na een paar weken laten de rupsen zich naar beneden vallen. Daarna worden ze
meegenomen door knoopmieren, die de rupsen op grond van de chemische samenstelling
van de huid menen te herkennen als koloniegenoten. De mieren halen daarna geen
veel eisend 'koekoeksjong' in huis, want de rupsen, die lijken op een forse uitvoering van
larven van de mier, zijn flinterdun, de dieeels aandacht vragen van de werksters. Bovendien
krijgen de rupsen ook bescherming. Indringers worden te vuur en te zwaard bevochten.
Vrouwtjes van een sluipwesp (Ichneumon eumerus) leggen hun eieren in de rupsen van
deze vlinder. Bij het binnenbrengen van het nest, verspreidt de sluipwesp een chemische
cocktail die de mieren in totale verwarring brengt. Allereerst worden de mieren door deze
stoffen aangetrokken, vervolgens worden ze tot een soort razernij opgezwellt, en daarna
maken stoffen uit het mengsel dat de elkaar niet meer als nestgenoten herkennen en hun
agressie op elkaar botvieren. Tijdens het vechten brengen ze de chemische verbindingen op
elkaar over, zodat een kettingreactie van onderlinge strijd ontstaat. De sluipwesp kan nu
redelijk ongestoord naar de broedkamers van het nest van de mieren gaan en haar eieren in
de buurt van de blauwtje leggen die zich volgens tegoed gaan doen aan mierenbroed.

bewerkt naar: Rik Nijland, 'Sluipwesp dringt mierennest binnen door chemische
oorlogsvoering', de Volkskrant, 1 juni 2002

2p 7 ■ - Welke relatie bestaat er tussen de knoopmier en het blauwtje?
- Welke relatie bestaat er tussen de sluipwesp en het blauwtje?

tussen knoopmier tussen sluipwesp
en blauwtje en blauwtje

A parasitisme commensalisme
B parasitisme parasitisme
C predatie commensalisme
D predatie parasitisme

Het Kruisbladblauwtje (Maculinea rebeli) is nauw verwant aan het in Nederland levende
Gentiaanblauwtje (Maculinea alcon). Het overeenkomstige deel Maculinea in beide namen
houdt dit in.

2p 8 ■ Hoe heet dit overeenkomstige deel?
A familienaam
B geslachtsnaam (=genusnaam)
C rasaanduiding
D soortaanduiding

afbeelding 4
Van een aantal in de tekst genoemde organismen is in afbeelding 4 de voedselrelatie
schematisch getekend.

blauwtje kruisbladgentiaan

sluipwesp knoopmier gras

2p 9 ■ Leg uit met behulp van afbeelding 4 dat de rupsen van het blauwtje zowel consumenten van
de eerste orde als consumenten van de tweede orde genoemd kunnen worden.

600061-2-560 4 Lees verder

### Pagina 5

Sommige wetenschappers willen onderzoeken of een van de door de sluiwesp
geproduceerde stoffen een gifstof is en ook gebruikt kan worden als bestrijdingsmiddel
tegen andere mieren, die een plaag zijn geworden.
1p 10 Leg uit dat zo'n door de sluiwesp geproduceerde gistof, biologisch gezien, een gunstig
alternatief kan zijn voor het gebruikelijke algemeen insecticide.

Hemofilie en de talmoed
In afbeelding 5 staat een stamboom van een familie waarin hemofilie (= bloedziekte)
voorkomt.
afbeelding 5
[FIGUUR: Stamboom met personen genummerd 1 tot 20. Vormen zijn cirkels voor vrouwen en vierkanten voor mannen. Gekleurde figuren duiden op hemofilie. Vraagtekens duiden op onbekende status. Legenda is aanwezig met uitleg.]

Het gen voor hemofilie is X-chromosomaal.
Joodse jongens worden vlak na de geboorte besneden. Hierbij treedt enig bloedverlies op,
maar als een jongetje lijdt aan hemofilie kan dit bloedverlies zo ernstig zijn dat het kind
hieraan overlijdt. De talmoed is een belangrijk religieus wetboek met voorschriften.
De talmoed schrijft voor dat de zonen (17 en 18) van een oud-ouderpaar (6 en 7) waarvan al
twee zonen (12 en 15) door bloedverlies na de besnijdenis overleden zijn, niet besneden
mogen worden. Ook de zonen (10 en 11) mogen in dat geval niet meer besneden worden.
Voor de zonen (19 en 20) die vader (7) bij een tweede vrouw (8) heeft, geldt de ontheffing
van de besnijdenis niet.
Deze voorschriften tonen aan dat er al lang geleden, in de tijd dat de talmoed geschreven
werd, een gedetailleerde kennis over de erfelijkheid van hemofilie bestond.

1p 11 Leg met behulp van de stamboom uit dat het gen voor hemofilie recessief is.
2p 12 - Leg met behulp van een kruisingsschema uit hoe groot de kans is dat zoon 17 aan
hemofilie lijdt.
- Is de kans dat zoon 19 aan hemofilie lijdt groter dan, gelijk aan of kleiner dan de kans
dat zoon 17 aan hemofilie lijdt? Leg je antwoord uit.

Om na te gaan of een bepaald gen dominant of recessief en X-chromosomaal of niet
X-chromosomaal is, stelt men vaak een hypothese op die men vervolgens tracht te
bevestigen of te weerleggen.
Leerlingen bedenken twee uitgangspunten die zij kunnen gebruiken bij het opstellen van
een hypothese.
Uitgangspunt 1: Een bepaald gen dat X-chromosomaal en dominant is, komt over het
algemeen vaker voor bij vrouwen dan bij mannen.
Uitgangspunt 2: Een bepaald gen dat X-chromosomaal en recessief is, komt over het
algemeen vaker voor bij mannen dan bij vrouwen.
2p 13 Welk uitgangspunt is of welke uitgangspunten zijn juist?
A alleen uitgangspunt 1 als uitgangspunt 2
B alleen uitgangspunt 1
C alleen uitgangspunt 2
D geen van beide uitgangspunten

Bij hemophiliepatiënten is er sprake van problemen bij de bloedstolling. Er ontbreekt een
bepaald eiwit in het bloedplasma. Vroeger werd dit eiwit uit bloed van donoren gehaald
door een zuiveringsproces, tegenwoordig echter meestal uit bacteriën die genetisch zijn
gemodificeerd

### Pagina 6

Donkere manen
De mannen van mannetjesleeuwen verschillen zowel in lengte als in kleur. In een warm
gebied hebben leeuwen veelal korte en blonde mannen, in een kouder gebied lange en
donkere mannen. Leeuwen met lange, donkere mannen hebben een hogere
testosteronconcentratie in hun bloed en zijn gezonder en beter doorvoed dan leeuwen met
korte en lichte manen.

2p 15 ■ Welke van de genoemde factoren die in verband gebracht worden met de lengte en de kleur
van de manen, is abiotisch?
A aanwezigheid ziektekiemen
B beschikbare hoeveelheid voedsel
C omgevingstemperatuur
D testosteronconcentratie

1p 16 ■ Leg uit dat het voor leeuwen in koude gebieden voordelig is om lange manen te hebben.

Onderzoekster Peyton West formuleerde de volgende hypothesen:
1 mannetjes met lange manen zijn aantrekkelijker voor vrouwtjes dan mannetjes met korte
manen;
2 de kleur van de manen speelt geen rol wat betreft de aantrekkingskracht op vrouwtjes.
Zij liet een Nederlandse speelgoedfabrikant vier leeuwenmannetjespoppen maken
(afbeelding 6). Zij hadden manen die verwisseld konden worden, in vier soorten: kortharige
en langharige blonde manen en kortharige en langharige donkere manen.

afbeelding 6
[FIGUUR: Een vrouw in een zwart topje en witte shorts, die aan het werk is met een leeuwenpop, die een lange manen heeft.]

bron: National Geographic.com

Deze vier modellen stelde zij twee aan twee op in het veld. Daarna lokte zij leeuwen door
het geluid van hyena's bij een prooivangst te laten horen: voor leeuwen is dat als het luiden
van de etensbel. Zij keek welke modellen het meest door de vrouwtjes benaderd werden.
Welke resultaten van de modelexperimenten bevestigen de twee hypothesen van West?

2p 17 ■ In de warme perioden in hun leefgebied blijken leeuwen met lange en donkere manen
sperma te produceren van lage kwaliteit (veel abnormale zaadcellen). De kwaliteit van het
sperma van leeuwen met korte blonde manen die daar ook leven, is beter. Toch zijn er in
verhouding meer leeuwtjes van vaders met lange, donkere manen.
Hieronder staan twee mogelijke verklaringen voor dit vreemde verschijnsel.
1 Vrouwtjes kiezen vaker voor mannetjes met lange donkere manen.
2 Mannetjes met lange donkere manen verdedigen hun jongen beter.

2p 18 ■ Welke van die verklaringen kan of welke kunnen juist zijn?
A zowel verklaring 1 als verklaring 2
B alleen verklaring 1
C alleen verklaring 2
D geen van beide verklaringen

600061-2-560


### Pagina 7

Leeuwen jagen door hard achter hun prooien aan te rennen. Zo proberen ze een
thomsongazelle of zebra in te halen en te grijpen. Maar ook de prooi rent hard. Die heeft het
voordeel dat hij meestal met een voorsprong begint. In afbeelding 7 zie je welke afstand een
thomsongazelle en een leeuw vanuit stilstand kunnen afleggen. De verschillende lijnen gaan
uit van een bepaalde voorsprong in meters voor de thomsongazelle. Een leeuw kan circa
5 seconden voluit sprinten.

[FIGUUR: Grafiek met op de y-as "afstand (in meters)" van 0 tot 50, en op de x-as "tijd (in seconden)" van 0 tot 5. Er zijn vier lijnen getekend. De onderste lijn is een rechte lijn die begint op (0,0) en eindigt ongeveer op (5,33). De daarboven liggende, iets gebogen lijn is een stippellijn, die begint op (0,0) en eindigt op ongeveer (5,42). De volgende stippellijn begint op (0,10) en eindigt op ongeveer (5,52). De bovenste stippellijn begint op (0,20) en eindigt op ongeveer (5,63). De legenda geeft aan dat de onderste, rechte lijn "leeuw" is en de andere drie lijnen "thomsongazelle".]

bewerkt naar: Andreas Bertsch: Eten en gegeten worden, 1980

2p 19 Wat is naar schatting de grootste voorsprong voor de thomsongazelle, waarbij de leeuw hem
in 5 seconden nog net te pakken kan krijgen?
A tussen de 0 - 5 meter
B tussen de 5 - 7 meter
C tussen de 7 - 10 meter
D tussen de 10 - 15 meter

600061-2-56o 7 Lees verder


### Pagina 8

Geschiedenis van de biologie

In 1628 publiceerde William Harvey het boek 'De motu cordis'. Hij beschreef hierin het bestaan van een (dubbele) bloedsomloop. Vóór die tijd dacht men dat het bloed in het lichaam heen en weer golfde. In alle bloedvaten die verbonden zijn met de rechter harthelft zou het bloed naar het hart toe stromen. Deze bloedvaten noemde men aders. In alle bloedvaten die verbonden zijn met de linker harthelft zou het bloed van het hart af stromen. Deze bloedvaten noemde men slagaders.
1p 20 Harvey meende dat het niet verbonden bloedvaten die bij de beschrijving van Harvey een andere naam dan ze nu hebben, kregen.

Fabricius had al in 1603 de kleppen in de aders ontdekt. In afbeelding 8 staan drie tekeningen uit 'De motu cordis', behorende bij een experiment waarmee die aderkleppen konden worden aangetoond.

[FIGUUR: Drie afbeeldingen van een arm met een tourniquet en handen die druk uitoefenen op een ader.]

bewerkt naar: De mens, Bernard Dixon e.a., Elsevier, Amsterdam, 1986, 149

Hieronder staat een beschrijving van dit experiment. In de tekst zijn twee woorden weggelaten.
"Een opgezwollen armader wordt met een vinger dicht gedrukt. Vervolgens wordt die ader in de richting van de 1 leeg gedrukt. Als vervolgens de vinger aan de 2 kant de ader loslaat, zal die ader zich niet opnieuw met bloed vullen, doordat de kleppen in de ader dit verhinderen."

2p 21 Welke woorden, hand of schouder, moeten op plaatsen 1 en 2 worden ingevuld?
A bij 1 "hand", bij 2 "schouder"
B bij 1 "schouder", bij 2 "hand"
C bij 1 "schouder", bij 2 "hand"
D bij zowel 1 als bij 2 "schouder"

600061-2-56o 8 Lees verder


### Pagina 9

Volgens de theorie van Galenus (130-200 na Christus) verplaatst het bloed zich door kleine
onzichtbare openingen van de rechter- naar de linkerharthelft. Tegenwoordig wordt bekend dat
er verschillen zijn in de samenstelling tussen het bloed in de rechter- en linkerharthelft
die met de theorie van Galenus niet verklaard kunnen worden.
1p 22 ☐ Noem twee verschillen in de samenstelling tussen het bloed in de rechter- en linkerharthelft
die met de theorie van Galenus niet verklaard kunnen worden.

In de achttiende eeuw werd verbranding vaak verklaard met de ”flogistontheorie”. Volgens
deze theorie wordt bij verbranding vanuit de brandstof een bestanddeel, flogiston,
afgegeven aan de lucht. Als de lucht verzadigd is met flogiston, stopt de
verbranding. In 1772 beschreef Joseph Priestley het volgende experiment:
”Laat een kaars branden in een glazen pot, totdat de kaars dooft. Laat nu in deze pot een
groene plant enkele dagen in het licht staan. Hierna is in de pot opnieuw verbranding
mogelijk.”
4p 23 ☐ - Leg uit hoe Priestley de flogistontheorie gebruikte om te verklaren dat in dit experiment
na enkele dagen weer verbranding mogelijk was.
- Leg daarna uit hoe men tegenwoordig het doven van de kaars en het daarna weer gaan
branden, zou verklaren.

[FIGUUR: Zwart rechthoekig symbool]
Geplaagd door de wind

tekst 3
Over de feiten rond flatulentie (het laten van winden) wordt niet gestreden. Het mechanisme
is bekend: bepaalde sachariden kunnen in de dunne darm niet worden verteerd en worden
uiteindelijk verderop, in de dikke darm, verteerd door bacteriën via een gistingsproces. Dat
levert dagelijks zo’n 600 milliliter koolstofdioxide en waterstof op, dat het lichaam via de
sluitspier verlaat – gemiddeld 14 keer per etmaal. Behalve uit koolstofdioxide en waterstof
bestaat de wind uit methaan, echter niet bij iedereen: één op de drie mensen bezit geen of
onvoldoende bacteriën in de darm die methaan kunnen produceren. De oorzaak is erfelijk.
Koeien en mensen verergen als gasproducenten met elke wind het broeikaseffect.
Geruststellend is dat het bij mensen om milliliters per persoon per dag gaat. Een koe windt
per dag 250 tot 500 liter gas de atmosfeer in!

bewerkt naar: Mark Traa, ‘Geplaagd door de wind’, Trouw, 14 oktober 1999

1p 24 ☐ Leg uit waardoor mensen bepaalde sachariden wel en andere niet kunnen verwerken
(verteren) in de dunne darm.

1p 25 ☐ Geef aan de hand van de tekst een argument dat de bewering bevestigt dat de bedoelde
darmbacteriën anaërobe dissimilatie toepassen.

Stel dat flatulentie berust op een gen dat niet X-chromosomaal is.
Een man en een vrouw die allebei methaan kunnen produceren, krijgen een kind dat geen
methaan vormt.

2p 26 ■ Hoe groot is dan de kans dat hun tweede kind eveneens ‘methaanloos’ door het leven zal
gaan?
A 0%
B 25%
C 50%
D 75%
E 100%

2p 27 ■ Welke stof komt in plantaardig voedsel voor en leidt tot de grote gasproductie bij de koe?
A cellulose
B glucose
C glycogeen
D zetmeel

600061-2-560 9 Lees verder

Beschikbaar gesteld

### Pagina 10

Demoproject Patrijs
Tussen 1992 en 1996 is een project gestart, waarbij akkerbouwers werd gevraagd om met
milieuvriendelijke maatregelen de natuurkwaliteit van het akkerland te verbeteren. De
patrijs is bij dit project als doeldsoort gekozen omdat het een karakteristieke akkeigvoel is.
Tijdens het project werden de akkeranden niet gebruikt voor de akkerbouw, maar zaaiden
de boeren daar gras in of lieten ze de spontaan opkomende onkruiden tot ontwikkeling
komen. De boeren maaien deze akkeranden hoogstens één keer per jaar.
Om vast te stellen of het project inderdaad een gunstige invloed had op de patrijzenstand,
werden jaarlijks patrijzen in voor- en najaar geteld. Dit gebeurde zowel in de projectvelden
als in een aantal controlevelden, waar de randen wél voor de akkerbouw werden gebruikt.
In tabel 1 en 2 staan de patrijzenvoorjaarsstand en de patrijzenherfststand gedurende een
aantal jaren.

Tabel 1 Totaal aantal patrijzen in project- en controlevelden.
Voorjaarsstand (Projectperiode gearceerd)

tabel 1
Jaar | 1993 | 1994 | 1995 | 1996
------- | -------- | -------- | -------- | --------
Aantal patrijzen voorjaar | 184 | 178 | 162 | 144
projectvelden (2000 ha) | | | |
Aantal patrijzen voorjaar | 124 | 96 | 62 | 88
controlevelden(2000 ha) | | | |

Tabel 2 Totaal aantal patrijzen in project- en controlevelden.
Najaarsstand (Projectperiode gearceerd)

tabel 2
Jaar | 1993 | 1994 | 1995 | 1996
------- | -------- | -------- | -------- | --------
Aantal patrijzen najaar | 550 | 441 | 424 | 421
projectvelden (2000 ha) | | | |
Aantal patrijzen najaar | 367 | 266 | 182 | 301
controlevelden (2000 ha) | | | |

bron: Willem Maris, eindverslag Demoproject Patrijs, Stichting Behoud Natuur en
Leefmilieu, augustus 1997

Uit de resultaten van beide tabellen is het broedsucces berekend. Dit broedsucces werd in
dit project berekend door het aantal patrijzen in het najaar te delen door het aantal in het
voorjaar. Dit getal is een maat voor het broedsucces.

4p 28 □ - Bereken het broedsucces voor de jaren 1993 tot en met 1996 van de patrijspopulaties in
zowel de projectvelden als de controlevelden in één decimaal nauwkeurig. Zet je
uitkomsten in de tabel op de uitwerkbijlage.
- Teken op de uitwerkbijlage een staafdiagram de broedsuccessen voor de jaren 1993 tot
en met 1996 van de patrijspopulaties in zowel de projectvelden als de controlevelden.
- Welke conclusie is te trekken uit de gevonden resultaten?

Afname van het aantal patrijzen tussen najaar en het voorjaar van het volgende jaar kan
door een aantal factoren veroorzaakt worden. Naast natuurlijke sterfte heeft een aantal
factoren invloed op de omvang van de populatie:
1 immigratie;
2 emigratie;
3 besmettelijke ziekten;
4 jacht door de

### Pagina 11

Vampiermus en bloedzuigers
Vampiers zijn kleine, in kolonies levende vleermuizen die alleen voorkomen in Midden- en
Zuid-Amerika. 's Nachts voeden zij zich met het bloed van zoogdieren. Ze snijden met hun
tandjes een stukje huid week, waarna ze het uitstromende bloed opplikken. Hun speeksel
bevat o.a. een stof die het trombine remt.
Bloedzuigers zijn wormen die in het water leven. Zij leven o.a. van het bloed van vissen en
andere waterdieren. Het speeksel van deze bloedzuigers bevat hirudine dat het enzym
trombone remt.

2p 30 ■ Is de vampier een consument van de eerste, tweede of een hogere orde? En de bloedzuiger?
A beide dieren zijn consument van de eerste orde
B beide dieren zijn consument van de tweede orde
C beide dieren zijn consument van de tweede of een hogere orde
D de bloedzuiger is een consument van de eerste orde en de vampier is een consument van de
tweede orde

Trombose is een ziekte bij mensen, waarbij ongewenste stolling in de bloedvaten optreedt.
Het probleem bij de bestrijding van trombose is dat men bloedingen moet zien te
voorkomen.
Een middel dat hierbij gebruikt wordt, is aspirine. Dit remt de klontering van bloedplaatjes.
Stoffen uit het speeksel van vampires en bloedzuigers zouden wel eens beter kunnen
werken dan aspirine.
In afbeelding 9 is een vereenvoudigd schema van de bloedstollinggegeven. In het schema
zijn met een + - remming en met een + stimulering van omzettingen of werking aangegeven.
Hetzelfde schema is opgenomen in een uitwerkbijlage.

[FIGUUR: Schema van bloedstolling. Links staat 'vit K (+)', daaronder een pijl naar 'protrombine in bloedplasma'. Daaronder weer een pijl. Links van die pijl staat 'heparine (+) - antithrombine (-)'. Daaronder een pijl naar 'tromobine'. Rechts van de middelste pijl staat '(+) stollingsfactoren uit bloedplaatjes'. Rechts van de onderste pijl staat 'fibrine (eiwitdraden)'. Boven de middelste pijl staat 'fibrinogeen (opgelost eiwit)'.]

afbeelding 9

4p 31 ■ Geef op de uitwerkbijlage met behulp van pijlen aan, zoals in de afbeelding gedaan is voor
antitrombine, op welke plaats in het schema de stoffen aspirine en hirudine aangrijpen en
geef voor beide met behulp van een + of - aan op welke wijze.

600061-2-560 11 Lees verder

### Pagina 12

Mestvijvers
In Nederland is sprake van een mestoverschot. Om dat probleem op te lossen heeft een aantal boeren besloten een algenkwekerij te beginnen. In die kwekerij wordt dunne varkensmest gebruikt om algen te laten groeien. Na verloop van tijd wordt de algenmassa gescheiden van het water en gedroogd tot een poeder dat talrijke eiwitrijke verbindingen en vitaminen bevat. Het is geschikt voor de verwerking in veevoer, levensmiddelen en vitaminepillen. In mestvijvers wordt gebruikgemaakt van het zelfreinigend vermogen van oppervlaktewater: zolang de organische meststoffen niet te hoog is, zullen na verloop van tijd de organische meststoffen uit het water verdwijnen. In afbeelding 10 staat aangegeven hoe in een mestvijver de concentratie van zuurstof, anorganische stoffen, algen en bacteriën op het toevoegen van varkensmest in de loop van de tijd verandert. Op de Y-as staan relatieve eenheden.

[FIGUUR: Grafiek met op de y-as relatieve eenheden en op de x-as de tijd met de punten Q, R, S, T, U, V, W. Er zijn vier lijnen te zien die de concentratie zuurstof, anorganische stoffen, algen en bacteriën weergeven. De tijd wordt aangegeven als 'moment van mesttoevoeging' en 'tijd ten opzichte van het moment van mesttoevoeging'.]

2p 32 □ Leg aan de hand van deze gegevens uit hoe het komt dat tijdens de laatste fase van periode I de concentratie anorganische stoffen nog stijgt terwijl het aantal bacteriën afneemt. De bijdrage door dode algen en dode bacteriën is te verwaarlozen.
Tijdens periode I neemt het zuurstofgehalte sterk af. Verklaringen die hiervoor genoemd worden zijn:
1 de bacteriën gebruiken zuurstof voor de dissimilatie van organische meststoffen;
2 het aantal algen neemt af waardoor de zuurstofproductie daalt;
3 de bacteriën gebruiken anorganische stoffen waardoor er een tekort hieraan voor algen ontstaat.

2p 33 ■ Welke verklaringen zijn juist?
A Alleen de verklaringen 1 en 2
B Alleen de verklaringen 1 en 3
C Alleen de verklaringen 2 en 3
D Zowel de verklaringen 1, 2 als 3

2p 34 ■ In afbeelding 10 zijn met de letters S, T, U V en W vijf tijdstippen aangegeven. Vanaf welk tijdstip is de hoeveelheid opgeloste organische meststoffen weer op het niveau van voor de toevoeging?
A op tijdstip S
B op tijdstip T
C op tijdstip U
D op tijdstip V
E op tijdstip W

600061-2-56o 12 Lees verder

### Pagina 13

Evolutie op het eiland Sri Lanka
Op het eiland Sri Lanka, ten zuiden van de Zuidoostkust van India, komen veel endemische
soorten en rassen voor. Dat zijn groepen die nergens anders ter wereld worden gevonden.
Het eiland is grofweg verdeeld in drie ecologisch verschillende gebieden.
afbeelding 11
[FIGUUR: Kaart van India en Sri Lanka met aanduiding van verschillende klimaatzones]
Legenda:
vochtig laagland
droog laagland
centraal heuvelland
afbeelding 12
[FIGUUR: Tekening van twee vogels, de ene met een kuif en de andere met lange staartveren.]
de kuifdrongo de racketstaardrongo
Door menselijk ingrijpen verdwijnt langzaam het vochtige laagland. De scheiding tussen
het leefgebied van beide drongorrassen is daardoor minder sterk geworden. De afgelopen
jaren kwamen de vogels van beide rassen herhaaldelijk in elkaars leefgebied en kregen
samen nakomelingen.
1p 35 Is te verwachten dat deze nakomelingen onderling vruchtbaar zijn? Leg je antwoord uit.
2p 36 Leg uit hoe volgens de evolutietheorie de verdeling in twee rassen op Sri Lanka is ontstaan,
waarbij je ervan uitgaat dat er sprake is van een oorspronkelijke kolonisatie vanuit
Coromandel op het vasteland van India.
600061-2-560 13 Lees verder

### Pagina 14

1p 37 [] Niet alleen drongo's, maar ook veel andere dieren hebben Sri Lanka gekoloniseerd vanuit
India, toen het eiland bij een lagere zeespiegel via een 'landbrug' verbonden was met het
continent. Opvallend is dat sommige zoogdieren wel zijn geslaagd in die kolonisatie (zoals
lijsterbes en luipaard), maar andere niet (zoals tijger en hyena).
Blijkbaar hoeft de aanwezigheid van een 'landbrug' niet te betekenen dat elke zoogdiersoort
die op een eiland zou kunnen leven, dat eiland ook echt bereikt.
Noem een mogelijke oorzaak voor het verschijnsel dat de tijger er niet in is geslaagd de
strook land die zich tussen India en Sri Lanka bevond te passeren en dus niet op het eiland
voorkomt, terwijl de omstandigheden op het eiland wel geschikt zijn voor deze diersoort.
De Magot in Europa
De Magot is de enige apenscoort die in Europa voorkomt. Hij leeft op het bij
Groot-Brittannië horende Gibraltar (zie afbeelding 13). Verder komt deze apenscoort in
Noord-Afrika voor. Het is niet meer met zekerheid vast te stellen of de magots van
Gibraltar inheems zijn of dat ze door de mens zijn uitgezet. Fossiele resten van
magotachtige apen heeft men echter op verschillende plaatsen in Europa gevonden. Als de
oorspronkelijke Gibraltar-apen tot de laatste nakomelingen zijn van deze 'Europese apen',
kunnen we de huidige diersoort magotkolonie op de rots van Gibraltar namelijk herhaaldelijk vanuit Afrika
moeten aanvullen.
[FIGUUR: Kaart van Europa met een deel van Noord-Afrika, met de locatie van Gibraltar aangegeven.]
afbeelding 13
Gibraltar
bron: Zoogdierengids, Mr. F.H. van den Brink, Elsevier, Amsterdam, 1978, 68 en 71
1p 38 [] In de tekst wordt het begrip kolonie gebruikt.
Geef de andere biologische term voor kolonie die hier in de tekst kan worden gebruikt.
In 1866 heerste er een virusepidemie onder de magots van Gibraltar; slechts drie apen
bleken voldoende immuniteit te hebben opgebouwd en overleefden. Op bevel van de
toenmalige gouverneur werden dieren vanuit Noord-Afrika ingevoerd. Over de drie
overgebleven apen werden twee beweringen gedaan:
1 de overgebleven apen konden het virus ondanks hun immuniteit nog steeds bij zich dragen
en zo doorgeven aan de nieuwe kolonie apen;
2 de overgebleven apen konden hun verworven immuniteit doorgeven aan het nageslacht.
2p 39 ■ Welke bewering is of welke beweringen zijn juist?
A zowel bewering 1 als bewering 2
B alleen bewering 1
C alleen bewering 2
D geen van beide beweringen
600061-2-560
14
Lees verder

### Pagina 15

De apen worden tegenwoordig zo goed beschermd door de
Engelsen dat er soms zelfs
sprake is van een plaag. In dat geval worden dieren gevangen en naar
dierentuinen
overgebracht.
Behalve bescherming door de mens zijn er nog meer biotische factoren die een plaag
kunnen veroorzaken.
2p 40
Geef twee van zulke factoren.

In het Duitse plaatsje Daun ligt een wildpark dat een `Affenschlucht` heet ingericht. Dat is
een goed omheind stuk bos waarin een groep magots leeft. In dit bos is een breed
wandelpad aangelegd vanwaar bezoekers de apen kunnen observeren.
Kort na het uitzetten van de apen lieten ze zich niet zo veel zien, maar tegenwoordig lopen
ze over de paden en zoeken contact met de bezoekers. Sommige apen ontwikkeien zich
zelfs tot zakkenrollers die eten en andere dingen uit zakken en tassen halen.
2p 41
- Welk leerproces (I) heeft ertoe geleid dat de apen zich na enige tijd steeds meer lieten
zien?
- Door welk leerproces (II) ontwikkelen de apen zich tot zakkenrollers?

leerproces I
leerproces II

A gewenning conditioneren
B gewenning inprenting
C conditioneren conditioneren
D conditioneren inprenting

Einde

600061-2-56o 15