# Eindexamen Biologie HAVO 2005 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2005/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

### Vraag 47 – Opgave 47

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
biologie
Hoger
Algemeen
Voortgezet
Onderwijs
Tijdvak 1
Donderdag 26 mei
13.30 - 16.30 uur
20 05
Voor dit examen zijn maximaal 77 punten te
behalen; het examen bestaat uit 47 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Als bij een open vraag een verklaring, uitleg
of berekening gevraagd wordt, worden aan
het antwoord meestal geen punten toegekend
als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden
gevraagd en je geeft er meer dan twee, dan
worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.
500017-1-180
Begin

### Pagina 2

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.
Bolletjesslikkers
tekst 1
"ledere week", signaleert chirurg F. van der Heijden van het Amsterdamse Onze Lieve
Vrouwe Gasthuis, "komt op de afdeling spoedeisende hulp wel een patiënt binnen die niet
van zijn ingeslikte cocaïnebolletjes afkomt".
Op hun tocht door het verteringskanaal komen de bolletjes twee belangrijke obstakels tegen.
Tussen de maag en de twaalfvingerige darm bevindt zich een kringspier, de maagportier, die
voedsel doorlaat naar de dunne darm.
Een tweede barrière is een klep, de klep van Bauhin, op de plaats waar de dunne darm
overgaat in de dikke darm.
Vorig jaar overleed één
smokkelaar in het Gasthuis aan een overdosis en onlangs werd een
patiënt blind nadat een bolletje was geknapt. Als dat gebeurt, komt zo'n 100-500 milligram
cocaïne in het bloed, waardoor vaten verkrampen en de bloeddruk snel stijgt. Dat kan weer
leiden tot een hersen- of hartinfarct. Andere symptomen zijn epileptische aanvallen en
hallucinaties. Voor de meeste mensen, die gemiddeld 5 liter bloed hebben, is 200 milligram
fataal.
afbeelding 1
[FIGUUR: Röntgenfoto van de buik met meerdere ovale objecten zichtbaar in de darmen.]
bewerkt naar: Noël van Bommel, Chirurg pikt cokebollen er soms één voor één uit, de
Volkskrant, 31 januari 2002
Er wordt met een röntgenfoto vastgesteld, waar de bolletjes zich bevinden. Bekijk
afbeelding 1.
2p 1 ■ Waar bevinden zich de meeste bolletjes?
A in de dikke darm
B in de dunne darm
C in de endeldarm
D in de maag
E in de twaalfvingerige darm
500017-1-18o
2
Lees verder

### Pagina 3

Volgens tekst 1 zijn er twee plaatsen waar de bolletjes kunnen blijven steken, bij de
maagportier en bij de klep van Bauhin.
Als de bolletjes bij de klep van Bauhin blijven steken, kunnen ze een perforatie van de
dunne darm veroorzaken.
2p 2 Waardoor kan er wel een perforatie van de dunne darm ontstaan als de bolletjes blijven
steken bij de klep van Bauhin, maar geen perforatie van de maag als ze blijven steken bij de
maagportier?
A De dunne darm heeft een veel groter wandoppervlak dan de maag.
B De dunne darmwand kan beter stoffen resorberen dan de maag.
C De maag heeft een dikkere wand dan de dunne darm.
D De maag heeft een grotere inhoud dan de dunne darm.
1p 3 Waardoor daalt de pH in de twaalfvingerige darm, met als gevolg dat de maagportier sluit?
2p 4 Waardoor passeren de bolletjes de maagportier moeilijk?
A doordat de bolletjes niet worden verteerd
B doordat de eiwitvertering wordt geremd
C doordat de pH door de cocaïne laag blijft
D doordat er geen maagsap wordt afgegeven als er bolletjes in de maag komen
1p 5 De klep van Bauhin heeft eenzelfde functie als de kleppen in een ader.
Om welke functie gaat het bij de klep van Bauhin?
Cocaïne is een stof die door de cocaplant gemaakt wordt. Als een bolletje knapt, komt een
grote hoeveelheid cocaïne vanuit het darmkanaal in het bloed.
1p 6 Een leerling vraagt zich af of dit door actief transport gebeurt. Leg uit dat dit niet erg
waarschijnlijk is.
Onder de letale concentratie van een stof wordt verstaan de concentratie in mg per milliliter
bloed die voor de meeste mensen dodelijk is.
1p 7 Bereken wat voor de meeste mensen de letale concentratie van cocaïne in mg per milliliter
is.
1p 8 Leg uit waarom in tekst 1 staat ”voor de meeste mensen is 200 mg fataal” en niet ”voor
mensen is 200 mg fataal”.
500017-1-180 3 Lees verder

### Pagina 4

Loofbos gaat naaldibos vervangen
tekst 2 "Moet je hier over een jaar of drie wéér eens komen kijken", zegt boswachter Peter Klaver enthousiast. "Dan vind je hier een grote verscheidenheid aan inheemse jonge bomen en struiken. Het grote voordeel van die gevarieerde begroeiing is dat er ook een grote verscheidenheid aan dieren ontstaat. Je vraagt je misschien af waarom je overal in het Noordhollands Duinreservaat die rechtoe-rechtaan naaldibossen zonder struiken en kruidachtige planten vindt? Daar zit een verhaal aan vast.
In de jaren '30 werden er in de duinen op grote schaal naaldibomen aangeplant omdat men dacht daarmee geld te kunnen verdienen en stuivend zand te kunnen beteugelen. Als je je dan in een naaldibos loopt, wat je dat op de bodem veel minder licht is dan in een loofbos. In de loop der jaren bleek naaldhoutteelt geen succes. Op een gegeven moment was houtproductie geen hoofddoel meer. Tegenwoordig is het beheer aan het veranderen. We vinden nu dat we de natuur haar gang moeten laten gaan. Het enige wat we daarbij nog doen, is het op gang brengen van processen die volgens ons een goede aanzet vormen voor verdere natuurlijke ontwikkelingen.
Op plaatsen waar we naaldhout uitdunnen, keert op de open plekken het gevariëerde inheemse bos terug. Daarin vind je onder meer bomen als eik (Quercus robur) en berk (Betula pendula). Daarnaast kunnen zich nu, anders dan in het naaldibos, wél struiken vestigen, zoals vlier (Sambucus nigra), kamperfoelie (Lonicera periclymenm), braam (Rubus uliginosus) en vogelkers (Prunus padus) en ook kruidachtige schaduwplanten als salomonszegel (Polygonatum multiflorum), sleutelbloem (Primula veris) en bosviooltje (Viola riviniana).
Jammer genoeg is er ook een niet-inheemse soort die zich snel vermeerderd: de Amerikaanse vogelkers (Prunus serotina)."
bewerkt naar: Loofbos gaat naaldibos vervangen, Duinleven, september 2000.
2p 9 ■ De relatie tussen eik en vlier is anders dan die tussen naaldiboom en vlier?
Welke relatie bestaat er tussen naaldiboom en vlier?
A commmensalisme
B competitie
C mutualisme
D parasitisme
E predaitie
F symbiose
1p 10 ■ Geef de biologische naam van het proces dat aangeduid wordt met de zinsnede: "Op de
open plekken keert het gevariëerde inheemse bos terug."
1p 11 ■ - Kun je uit de waarneming dat op de bodem van een naaldibos veel minder licht valt dan
op dat het er op de bodem veel minder licht valt dan op
dat het er op de bodem veel minder licht valt dan op
dat het er op de bodem veel minder licht valt dan op
de bodem van een naaldibos veel minder licht valt dan op
bladoppervlak meer licht absorben dan de bladeren van naaldibomen per cm².
- Leg je antwoord uit.
3p 12 ■ Teken in één diagram een mogelijke tolerantiekromme voor de factor verlichtingssterkte
van de salomonszegel en ook een van de eik. Benoem de assen.
2p 13 ■ Tot hoeveel verschillende genera (geslachten) en tot hoeveel verschillende soorten behoren
de cursief aangeduide planten in tekst 2?
aantal genera aantal soorten
A 9 9
B 9 10
C 10 9
D 10 10
1p 14 ■ Leg uit dat een gevariëerde

### Pagina 5

Schatten uit diepe meren
tekst 3
Een van de oudste en diepste meren ter wereld is het Baikalmeer. Dit meer is ongeveer 30
miljoen jaar oud en 1630 meter diep. Er leven bijzondere dieren in, waaronder 260 soorten
vlokreeftjes. Sommige daarvan leven van algen, andere jagen, eten aas of parasiteren,
soms zelfs op andere vlokreeftjes.
Het meer bevat nauwelijks mineralen en is tot op de bodem verzadigd met zuurstof. In
januari vriest het dicht en meestal ligt er dan enkele maanden een ijslaag van een meter dik.
Ongeveer 6 miljoen jaar geleden heerste in Siberië een subtropisch klimaat. Het water van
het Baikalmeer was toen warmer dan nu. De warme bovenlaag was lichter dan de koude
onderlaag, waardoor onderin geen zuurstof doordrong.
Vijf miljoen jaar geleden was het kouder. De scheiding tussen warm en koud water
verdween, waardoor het oppervlaktewater en het diepe water gemengd werden.
bewerkt naar: Bert Hidding, Evolutie in het Baikalmeer, Over soortenrijkdom in de parel
van Siberië, bovenbouwteksten UvA 2001
1p 15
Het koude Baikalmeer is arm aan mineralen.
Welke groep van organismen maakt dat in het Baikalmeer mineralen ter beschikking
komen?
2p 16
Voor welke van onderstaande abiotische factoren is het verschil tussen het
oppervlaktewater en de diepere lagen in het huidige Baikalmeer het grootst?
A concentratie mineralen
B pH
C verlichtingssterkte
D zuurstof

Sedert vijf miljoen jaar is er een stabiele situatie in het Baikalmeer. IJstijden wisselden af
met warme periodes in een cyclus van ongeveer 12000 jaar. In het Baikalmeer is daar
weinig van te merken geweest: hooguit werd de jaarlijkse ijslaag iets dikker of bleef ze wat
langer liggen. Voor de soorten in het meer zijn de abiotische factoren steeds constant
gebleven.

2p 17
-Leg uit hoe in vijf miljoen jaar uit één soort vlokreeftje een groot aantal soorten
vlokreeftjes is kunnen ontstaan en
-leg uit dat dit mogelijk was in een meer waarin de abiotische omstandigheden al die tijd
constant zijn gebleven.
500017-1-180
5
Lees verder

### Pagina 6

Stikstof in de Noordzee
tekst 4 Een groot deel van het organische afval zinkt in de Noordzee naar de zeebodem. Die bodem
speelt een belangrijke rol in de stikstofkringloop.
Organische stikstofverbindingen kunnen er worden omgezet in onder andere ammonium. Dit
ammonium kan in het water terechtkomen. Een andere mogelijkheid is dat ammonium wordt
omgezet in nitraat. Dit nitraat kan in het water terechtkomen, maar ook gebruikt worden door
anaërobe bacteriën diep in de bodem.
bewerkt naar: Lutz Lohse, Toplaag van zeebodem is cruciaal voor stikstofhuishouding in
Noordzee, bovenbouwteksten UvA 1999
2p 18 Welk proces zorgt ervoor dat ammonium vanuit de zeebodem in het water terechtkomt?
A actief transport
B diffusie
C osmose
2p 19 - Leg uit dat diep in de bodem veelal anaërobe bacteriën leven.
- In welke stof zetten deze anaërobe bacteriën nitraat om?
De kustzones van de Noordzee hebben te maken met een overmatige aanvoer van
stikstofverbindingen uit de rivieren en uit de atmosfeer (zie tabel 1).
tabel 1
via rivieren
via de atmosfeer
via de Atlantische Oceaan
1950
202
38
742
1980
918
114
742
Aanvoer van stikstofverbindingen naar de kustzone van de Noordzee (in 1000 kg per jaar).
Overmatige aanvoer van stikstofverbindingen leidt tot sterke algengroei. Door deze sterke
algengroei ontstaat een zuurstoftekort in het water.
2p 20 Leg uit hoe dit zuurstoftekort ontstaat.
Door menselijke activiteiten komen allerlei stoffen in de atmosfeer terecht.
Die stoffen kunnen van verschillende groepen moleculen afkomstig zijn:
1 DNA;
2 eiwitten;
3 koolhydraten;
4 vetten.
2p 21 In welke van de genoemde organische verbindingen komt het element stikstof altijd voor?
A in 1 en 2
B in 1 en 3
C in 2 en 4
D in 3 en 4
E in 1, 2 en 3
F in 1, 2, 3 en 4
Tabel 1 toont dat de stikstofhoeveelheden in zowel de rivieren als de atmosfeer tussen 1950
en 1980 sterk veranderd zijn.
2p 22 - Waardoor is die verandering in de atmosfeer vooral veroorzaakt?
- Waardoor is de verandering in de rivier vooral veroorzaakt?
500017-1-180
6
Lees verder

### Pagina 7

Een vrije markt in de natuur
tekst 5 Een schoolvoorbeeld van een vrije markt in de natuur, met handel tussen verschillende
soorten, is de samenwerking tussen mieren en rupsen van blauwtjes (kleine dagvlinders).
De mieren beschermen de rupsen tegen roofvijanden en parasieten. De rupsen serveren op
hun beurt aan de mieren een suikerrijke vloeistof, nectar, die ze in een speciale klier op de
rug produceren.
bewerkt naar: Ronald Noë, Vraag en aanbod op de biologische markt, Natuur & Techniek
maart 2001, 34-39
afbeelding 2 [FIGUUR: Een mier die nectar opzuigt van een rups.]

afbeelding 3 [FIGUUR: Grafiek met op de y-as 'hoeveelheid nectar (microgram)' en op de x-as 'aantal mieren'. De grafiek toont een stijgende lijn (deels P) die overgaat in een horizontale lijn (deels Q).]
hoeveelheid 100
nectar
(microgram) 80
↑
60
P
Q
40
20
0
0
5
10
15
20
25
aantal mieren

In afbeelding 3 is in een diagram het verband weergegeven tussen de hoeveelheid nectar die
een blauwtjesrups produceert en het aantal mieren rond zo'n rups.
Uit het eerste gedeelte van de grafiek (deel P) blijkt dat bij toename van het aantal
omringende mieren de nectarproductie van de rups stijgt.
2p 23 □ - Leg uit dat dit voor de rupsen functioneel is.
- In deel Q zie je geen verdere stijging van de nectarproductie per rups.
- Leg uit dat ook dit voor de rups functioneel is.

Soms komen enkele blauwtjesrupsen bij elkaar en zorgen samen voor nectar. Onder die
rupsen zijn er wel eens 'profitieurs', die zelf geen nectar kunnen maken, maar zo wel
beschermd worden door de mieren.
3p 24 □ - Waardoor kan een dergelijk profiteurgedrag in de evolutie ontstaan?
- Leg ook uit dat dit profiteurgedrag zich wel kan handhaven bij kleine aantallen profiteurs
maar niet bij grote aantallen profiteurs.

500017-1-180 7 Lees verder

### Pagina 8

Cellen onder een microscoop
Een leerling krijgt een preparaat van een aantal cellen.
Hij gebruikt de kleinste vergroting van een normale schoolmicroscoop om het preparaat te
bekijken.
Hij ziet cellen die naast elkaar gerangschikt zijn (zie afbeelding 4).
afbeelding 4
[FIGUUR: Een cirkel met daarin vijf ovale vormen die naast elkaar liggen en elkaar raken.]
Vervolgens gebruikt hij een ander objectief, dat zorgt voor een sterkere vergroting.
Het beeld dat hij dan waarneemt, kan voorgesteld worden door de vijf hieronder afgebeelde
tekeningen (afbeelding 5).
afbeelding 5
[FIGUUR: Vijf cirkels met daarin elk een aantal ovale vormen. De vormen variëren van twee tot vijf ovale vormen, gerangschikt in verschillende patronen. De cirkels zijn gelabeld met P, Q, R, S en T.]
P
Q
R
S
T
2p 25 ■ Bij welk beeld (afbeelding 5) is het preparaat zeker verschoven in vergelijking met de
eerste waarneming (afbeelding 4)?
A bij beeld P
B bij beeld Q
C bij beeld R
D bij beeld S
E bij beeld T
Voor het bekijken van een ander preparaat gebruikt de leerling een objectief waardoor de
vergroting 600x wordt. Hij ziet een aantal chromosomen. Afbeelding 6 is de schematische
tekening die de leerling hiervan maakt.
afbeelding 6
[FIGUUR: Een cirkel met daarin een groot aantal figuren die lijken op chromosomen, in verschillende vormen en oriëntaties. Sommige zijn X-vormig, andere zijn rechte of gebogen lijnen.]
Omdat hij denkt dat het beeld niet volledig is, wil hij het preparaat in de richting van de pijl
verschuiven.
2p 26 ■ Als hij het preparaat in de richting van de pijl verplaatst, schuift het beeld juist de andere
kant op. Daarna schuift de leerling net zo lang het preparaat allerlei kanten op tot hij de
chromosomen in het midden van het beeld ziet. Met welk leerproces is de leerling bezig?
A gewenning
B imitatie
C inprenting
D inzicht
E operant conditioneren
F trial-and-error
500017-1-18o
8
Lees verder
Voor alle eindexamens, zie www.allexamen.nl. Voor de perfecte voorbereiding op je eindexamen, zie ook www.sslileiden.nl. Pagina: 1974

### Pagina 9

Een derde preparaat komt uit een doos waarin volgens het opschrift op de doos preparaten
zitten van spoelworm, ruwe klaver, tuinboon, huisvlieg, ui, oorkwal, eik, kamsalamander.
Alle etiketten zijn echter losgeraakt van de preparaten.
De leerling bekijkt dit derde preparaat onder de microscoop. Als hij dat op de juiste manier
heeft gedaan, blijken er twaalf chromosomen in het midden van het beeld te liggen. Van dit
preparaat maakt de leerling een tekening (zie afbeelding 7).

afbeelding 7
[FIGUUR: Een cirkel met daarin verschillende vormen die de chromosomen representeren, sommige met een X-vorm, andere als enkele lijnen.]

tabel 2
Het diploïde aantal chromosomen van de genoemde organismen is in tabel 2 weergegeven.

| Organisme | 2n |
|---|---|
| Spoelworm | 4 |
| Ruwe klaver | 10 |
| Tuinboon | 12 |
| Huisvlieg | 12 |
| Ui | 16 |
| Oorkwal | 20 |
| Eik | 24 |
| Kamsalamander | 24 |

De leerling stelt dat hij op grond van het aantal chromosomen kan kiezen uit de tuinboon en
de huisvlieg.
Omdat hij daar niet verder mee komt bekijkt hij het preparaat opnieuw en kiest daarna, op
grond van de bouw van de cel, voor de huisvlieg.
1p 27 □ Waaruit zal de leerling hebben afgeleid dat hij een preparaat van een cel van de huisvlieg
bekijkt?

Een medeleerling die hij dit preparaat en de tekeningen laat zien, zegt dat het behalve van
de huisvlieg ook van de kamsalamander kan zijn. Dat is afhankelijk van het type deling.
Nadat zij de tekening (afbeelding 7) nogmaals bekeken hebben, komen zij erachter dat het
alleen maar een cel van de kamsalamander geweest kan zijn.
1p 28 □ Waaruit maken zij op dat het alleen maar een cel van de kamsalamander geweest kan zijn?

500017-1-18o 9 Lees verder


### Pagina 10

Hypoplastisch linkhartsyndroom
tekst 6
Het hypoplastisch linkhartsyndroom (HLHS) is een ernstige aangeboren hartafwijking. Bij
de kinderen met dit syndroom is de linkerkamer nauwelijks ontwikkeld. Dit wordt direct na de
geboorte nog niet opgemerkt. Deze kinderen vertonen pas na enkele dagen verschijnselen
als een blauw uiterlijk, moeilijk en slechter drinken. Zonder behandeling zullen deze
kinderen kort na de geboorte sterven.
Door middel van een drietal grote operaties worden hart en bloedvaten zo veranderd dat de
rechterhelft van het hart de functie van de linkerkhelft overneemt. In afbeelding 8 is te zien
hoe de holle aders na de derde operatie zijn aangesloten op de longslagaders en dat de
aorta vanuit de rechterkamer komt.
bewerkt naar:Hypoplastisch linkhartsyndroom, een brochure van de Nederlandse
Hartstichting, oktober 2001
afbeelding 8
[FIGUUR: Drie schematische weergaven van het hart. Links een "gewoon hart" met onderdelen genummerd 1-8. In het midden een "HLHS hart" met onderdelen genummerd 1-8. Rechts een "geopereerd hart" met onderdelen genummerd 1-8. De legendas eronder beschrijven de nummers.]
gewoon hart
Legenda:
1 = rechter kamer
2 = rechter boezem
3 = longslagader
4 = linker kamer
5 = linker boezem
6 = aorta
7 = onderste holle ader
8 = bovenste holle ader
bron: patiënteninformatie dossier WKZ Utrecht
1p 29
Het HLHS hart wordt na deze operatie chronisch overbelast.
Noem een oorzaak waardoor het geopereerde hart het bloed minder goed kan rondpompen
dan een normaal hart.
2p 30
Bij een kind dat geopereerd is aan het HLHS hart (afbeelding 8 tekening geopereerd hart),
gaat onder andere bloed van de lever naar de hersenen.
Welke van de onderstaande wegen beschrijft deze weg het meest compleet en juist?
A leverader - onderste holle ader - linkerboezem - linkerkamer - aorta - halsslagader
B leverader - onderste holle ader - longslagader - longader - linkerboezem - rechterboezem -
rechterkamer - aorta - halsslagader
C leverader - onderste holle ader - longslagader - longader - linkerboezem - rechterkamer -
aorta - halsslagader
D leverader - onderste holle ader - rechterboezem - rechterkamer - aorta - halsslagader
2p 31
Wanneer je de druk vergelijkt in de bloedvaten van een kind dat geopereerd is aan een
HLHS hart met de druk in de bloedvaten van een gezond kind, in welk bloedvat verschilt de
druk dan het meest?
A aorta
B longader
C longslagader
D onderste holle ader
500017-1-180
10
Lees verder

### Pagina 11

Pinguïns

tekst 7
Van de buitenkant is een pinguïn: een koddig beest met twee platvoeten, twee
flippertjes en een vooral zwart gekleurd verenkled. Rode of roze snavels en bij
sommige soorten leuke, punkige gele kuifjes voegen opvallende kleuraccenten toe.
Van de huidige zeventien soorten pinguïns leven er maar twee uitsluitend op het
Antarctische continent. De andere soorten bewonen vooral de vele eilanden en eilandjes in
de zuidelijke wateren en de zuidelijke delen van Amerika, Afrika, Australië en Nieuw-
Zeeland. Ondanks de grote uiterlijke gelijkenis vertonen de soorten grote verschillen in
gedrag. Zo heeft iedere soort zijn eigen baltsgedrag.
Ook zijn er grote verschillen in baltsgedrag. Slechts twee soorten broeden solitair (de
Geeloogpinguïn en de Fiordlandpinguïn), de overige vijftien soorten doen dat in
kolonieverband. Bij de Ezelsspinguïn zijn zulke kolonies nog relatief klein, tot ca. 100
broedparen, maar bij onder andere de Koningspinguïn en de Macaronipinguïn kunnen de
kolonies uit meer dan honderdduizenden paren bestaan. Als de eieren zijn uitgekomen, is de
zorg nog niet voorbij. Sommige soorten, onder andere de Konings- en de Keizerspinguïn,
kennen crèches met vele duizenden jongen. De jongen staan in deze crèches dicht tegen
elkaar.

bewerkt naar: Jelle Reumer, Crèche in de vrieskou, NRC Handelsblad, 23 oktober 1999

Iemand meent het gedrag waarbij de jongen in de crèches dicht tegen elkaar aan staan, te
kunnen verklaren door te zeggen: "Het is gezelliger voor de pinguïns om zo dicht tegen
elkaar aan te staan."
1p 32 [ ] Leg uit waarom zo'n verklaring in de gedragsleer niet acceptabel is.

1p 33 [ ] Noem een voordeel dat de jongen hebben door zo dicht tegen elkaar aan te staan.

1p 34 [ ] ledere soort heeft zijn eigen baltsgedrag.
Wat is de functie van dit verschil in baltsgedrag?

2p 35 [ ] De pinguïnouders zorgen ervoor dat het voedsel dat ze meenemen, alleen terechtkomt bij
hun eigen jongen.
- Wat is het gevolg van dit bevoordelen van eigen jongen?
- Wat is de functie van dit gedrag voor de soort?

[FIGUUR: Twee pinguïns staan dicht bij elkaar.]
afbeelding 9
bron: J.N. Davies e.a., Bird Families of the world, Oxford University press, 295

In afbeelding 9 zie je een tekening van de ‘waggelpas’; dit is een onderdeel van het
paringsritueel.
1p 36 [ ] Met welke algemene term benoemen biologen een ‘onderdeel’ uit het gedrag van een dier,
zoals deze waggelpas?

500017-1-180 11 Lees verder


### Pagina 12

Gemixte vliegenvangers
tekst 8
De doctoraalstudent biologie Thor Veen baarde opzien met een artikel in het befaamde
tijdschrift Nature. Hij deed onderzoek aan twee groepen vliegenvangers: de Bonte
vliegenvanger ($Ficedula$ $hypoleuca$) en de Withalsvliegenvanger ($Ficedula$ $albicollis$), (zie
afbeelding 10). Beide groepen vliegenvangers leven van insecten. In principe leven ze in
verschillende gebieden, maar onder andere op de Zweedse eilanden Öland en Gotland is
een geringe overlap. De Withalsvliegenvanger domineert daar: 95% van alle daar levende
vliegenvangers behoort tot deze groep. Onderling komen kruisingen voor, met vrouwtjes van de
Bonte vliegenvanger paren met mannetjes van de Withalsvliegenvanger. De vrouwtjes
kiezen alleen mannetjes die een territorium hebben verworven.

bewerkt naar: Marcus Werner, Parel met een andere soort is zo slecht nog niet, Bionieuws
9, mei 2001
afbeelding 10
[FIGUUR: Twee vogels op een tak. Links een vogel gemarkeerd met het symbool voor vrouwelijk en de tekst "BONTE VLIEGENVANGER". Rechts een vogel gemarkeerd met het symbool voor mannelijk en de tekst "WITHALS-VLIEGENVANGER".]

bron: Petersons vogelgids van alle Europese vogels, 24ste druk, 1999, plaat 80

2p 37 ☐ - Uit welk gegeven in de tekst kun je afleiden dat het vreemd is dat er op Öland en Gotland
paringen voorkomen tussen de Bonte vliegenvanger en de Withalsvliegenvanger?
- Leg je antwoord uit.

Op die eilanden komen bovengenoemde paringen vrijwel alleen voor tussen het vrouwtje
van de Bonte vliegenvanger en het mannetje van de Withalsvliegenvanger.
Leg met behulp van een gegeven uit de tekst uit waardoor de omgekeerde paring op de
Zweedse eilanden niet vaak voorkomt.

2p 38 ☐

[FIGUUR: Twee vogels op een tak. Links een vogel gemarkeerd met het symbool voor vrouwelijk en de tekst "BONTE VLIEGENVANGER". Rechts een vogel gemarkeerd met het symbool voor mannelijk en de tekst "WITHALS-VLIEGENVANGER".]

Veen deed onderzoek aan de, niet veel voorkomende, paadvorming tussen een vrouwtje van de
Bonte vliegenvanger en een mannetje van de Withalsvliegenvanger. Mannnelijke
nakomelingen van zulke paartjes kregen op hun beurt een nageslacht met meer zonen dan
dochters, terwijl deze dochters ook nog steriel bleken te zijn. Veen gebruikte bij zijn
onderzoek ook moleculaire technieken.

2p 39 ■ Welk type molecuul wordt onderzocht om het vaderschap van zo’n steriele dochter te
achterhalen?
A DNA
B FSH
C RNA
D testosteron

Een tweede verrassende ontdekking was dat bij het onderzoek van broedsel van een
withalsvrouwtje en een bonte mannetje bleek dat de helft van de jongen toch een
Withalsvliegenvanger als vader had: de vrouwtjes waren 'vreemdgegaan'.
1p 40 ☐ Noem een biologisch voordeel van dit 'vreemdgaan'.

500017-1-180
12
Lees verder


### Pagina 13

Bekijk afbeelding 11 (kaarten met broedgebieden).
afbeelding 11
[FIGUUR: Twee kaarten van Europa. De linker kaart toont broedgebieden van de Bonte vliegenvanger in noordwest Europa, met nummer 1 aangeduid als IJsland, 2 als Gotland, 3 als Nederland en 4 als Tsjechië. De rechter kaart toont broedgebieden van de Withalsvliegenvanger in zuidoost Europa, met nummer 5 aangeduid als Zuid-Italië.]
Legenda:
1: IJsland
2: Gotland
3: Nederland
4: Tsjechië
5: Zuid-Italië
broedgebied

bron: Petersons vogelgids van alle Europese vogels, 24ste druk, 1999, kaart 301 en 302

Veen wilde weten of hij op Öland en Gotland iets uitzonderlijks had ontdekt. Daarom wilde
hij zijn resultaten in een ander gebied bevestigd zien.
2p 41 ■ In welke van de volgende gebieden moest hij zijn onderzoek herhalen om uit te sluiten dat
het om een plaatsgebonden verschijnsel gaat?
A Gotland
B Nederland
C Tsjechië
D IJsland
E Zuid-Italië
500017-1-180
13
Lees verder

### Pagina 14

Paardenkruisingen
Bij paarden wordt veelal gefokt met één bepaalde hengst die verschillende merries dekt. Zo
werden in een stal in Raalte vijf merries gedekt door de hengst Mitchel. Bij de vorming van
de kleur van de vacht zijn verschillende allelen betrokken.
• een allel $V^A$ dat zorgt voor een lichtbruine (voskleurige) vacht met blonde staart en manen;
• een allel $V^a$ dat zorgt voor een bruine vacht met zwarte staart en manen;
• een allel $v$ dat zorgt voor een zwarte vacht met zwarte staart en manen.
Het allel $V^A$ is dominant over het allel $V^a$ en is ook dominant over het allel $v$. Het allel $V^a$ is
alleen dominant over het allel $v$.

De hengst Mitchel heeft een bruine vacht met zwarte staart en manen.
In een schema is het resultaat ingevuld van de kruising van Mitchel met de vijf merries:

tabel 3
| merrie | | veulen | |
|---|---|---|---|
| naam | kleur | geslacht | naam | kleur | geslacht |
| Lunula | vos | Paola | bruin | ♀ |
| Marrie | bruin | Marc | bruin | ♂ |
| Milano | bruin | Gerona | bruin | ♀ |
| Rosy | vos | Samson | bruin | ♂ |
| Tessa | bruin | Noet | zwart | ♀ |

2p 42 ■ De kruising van Mitchel met één van de vijf merries bevestigt dat allel $V^A$ dominant is over
allel $v$.
A de kruising met Lunula
B de kruising met Marrie
C de kruising met Milano
D de kruising met Rosy
E de kruising met Tessa

Iemand beweert dat de genoemde allelen voor vachtkleur X-chromosomaal zijn.
2p 43 ■ Bij welke kruising blijkt dat die bewering onjuist is?
A bij de kruising met Lunula
B bij de kruising met Marrie
C bij de kruising met Milano
D bij de kruising met Rosy
E bij de kruising met Tessa

500017-1-180 14 Lees verder


### Pagina 15

Hormonen in UV-filters
Zonnebrandmiddelen beschermen tegen verbranding van de huid en ook tegen het ontstaan
van huidkanker. Stoffen in deze middelen houden UV-straling tegen zodat deze de huid niet
of nauwelijks kan bereiken. Deze smeersels werken dus als UV-filter. In 2001 ontstond
rumoer over het gebruik van deze UV-filters vanwege hun mogelijk oestrogene
eigenschappen. Een Zwitsers onderzoek was hiervan de aanleiding.
In de Meerfelder Maar, een meertje in de Duitse Eifel, troffen onderzoekers sporen van de
UV-filters in het vetweefsel van vissen aan.

Om de effecten van UV-filters na te gaan, werd een aantal onderzoeken uitgevoerd.
In onderzoek 1 werden kweekcellen van menselijke borstkankercellen blootgesteld aan een UV-
filter. Het is bekend dat borstkankercellen zich sneller delen als ze aan oestrogeen worden
blootgesteld.
UV-filters vertonen pas effect bij extreem hoge concentraties: een miljoen maal hoger dan
de oestrogeenconcentratie met dat effect. Voor sommige onderzoekers betekent dit dat er
geen reden is tot ongerustheid. Andere onderzoekers stellen dat via het voedsel mensen toch
aan hogere concentraties kunnen komen bloot te staan.
2p 44 Leg uit hoe mensen via de voedselketen aan zo’n verhoogde concentratie UV-filter kunnen
komen.

Om het effect van de aanwezigheid van UV-filters in voedsel te onderzoeken, werden de
filters in verschillende concentraties aan het voer van ratten toegevoegd. Hiervoor werden
jonge ratten gebruikt. Een aantal UV-filters bleek ook in deze test een oestrogene effect te
hebben.
1p 45 Noem een effect dat bij jonge mannetjes optreedt als ze aan oestrogeen worden
blootgesteld.

Onderzoekers aan de Universiteit van Zürich deden onderzoek naar UV-filters. De Zwitsers
gebruikten steeds dieronderzoek. In de laatste test werden jonge vrouwelijke
ratten van een haarloze stam gedompeld in olijfolie waaraan een UV-filter was toegevoegd.
Dit werd gedurende vijf dagen twee maal daags gedaan. Na deze vijf dagen werden de
ratten gedood en onderzocht op lichamelijke afwijkingen.
1p 46 Welk controle-experiment moet bij dit onderzoek gedaan worden?

Voor dit onderzoek zijn het verlengde van dierproeven gedaan. Voordat zo’n dieronderzoek
onderzoek in Nederland mag worden uitgevoerd, moeten deskundigen op basis van weging
van argumenten hiervoor toestemming verlenen. Ethische aspecten en gezondheidskundige
aspecten voor de mens worden tegen elkaar afgewogen.
2p 47 - Noem zo’n argument dat tegen het verlenen van toestemming voor een dergelijk
experiment gebruikt kan worden.
- Noem zo’n argument dat vóór het verlenen van toestemming voor een dergelijk
experiment gebruikt kan worden.

Einde

500017-1-18o
15