# Eindexamen Biologie HAVO 2004 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2004/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

### Vraag 47 – Opgave 47

### Vraag 48 – Opgave 48

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
biologie
Hoger
Algemeen
Voortgezet
Onderwijs
20
04
Tijdvak 2
Woensdag 23 juni
13.30 - 16.30 uur

Als bij een open vraag een verklaring, uitleg
of berekening gevraagd wordt, worden aan
het antwoord meestal geen punten toegekend
als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.

Voor dit examen zijn maximaal 81 punten te
behalen; het examen bestaat uit 48 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.

Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden d.i.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden
gevraagd en je geeft meer dan twee redenen,
dan worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.

400036-2-18o
Begin


### Pagina 2

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

Iberische lynx

tekst 1
De Spaanse overheid heeft biologen toestemming gegeven om Iberische lynxen (Lynx pardinus) in het wild te vangen ten behoeve van een fokprogramma. Het aantal van deze katachtigen neemt de laatste jaren zó snel af dat fokken in gevangenschap de enige hoop op overleving van het dier biedt. Volgens Alejandro Rodriguez, lynxonderzoeker van het onderzoeksinstituut Estacion Biologica de Doñana in Sevilla is de populatie (1) sinds 1988 gehalveerd. "Van het dozijn populaties (2) dat we toen aantroffen, konden we er nu nog maar twee terugvinden: één in het moeraspark Doñana en de andere in de oostelijke Sierra Morena." De hoofdoorzaak van de terugval is de sterke achteruitgang van het aantal konijnen door twee virusziekten: myxomatose en rabbit haemorrhagic disease. Rodriguez: "Het voedsel van de Iberische lynx bestaat voor 90% uit konijnen. Dus geldt: geen konijnen, geen lynxen." Ook wegbouw, ontbossing en stroperij eisen hun tol. De schatting van vijfhonderd stuks van de 'gewone' Euraziatische lynx, maakt het dier zeldzamer dan bijvoorbeeld de tijger.

bewerkt naar: Menno Steketee, "Spaans noodfokplan is de laatste strohalm voor de Iberische lynx", NRC, 5 mei 2001

2p 1 $\square$ In de tekst komt het begrip populatie bij (1) en bij (2) voor. Het wordt daarbij in een verschillende betekenis gebruikt waar­van er biologisch maar één juist is.
- Welke betekenis geldt voor (1)? En welke voor (2)?
- Welke van de betekenissen is biologisch juist?

Om de Iberische lynx te redden wordt een fokprogramma opgezet. Hiervoor moeten voldoende koppels voorkomen zijn. Bij het fokken met één koppel of enkele koppels treedt namelijk inteelt op.

1p 2 $\square$ Leg uit waardoor inteelt leidt tot het vormen van een minder succesvolle populatie.

Bij het fokken van een succesvolle populatie lynxen moet ook zo veel mogelijk het contact van mensen met de lynxen voorkomen worden. Anders gaan de lynxen onnatuurlijk gedrag vertonen.

1p 3 $\square$ Noem een nadelig gevolg van dit onnatuurlijke gedrag voor de lynxen.

Sommige gefokte dieren zullen uiteindelijk worden uitgezet in gebieden waar momenteel geen lynxen meer voorkomen, maar die wel voldoen aan alle eisen die een lynx aan zijn leefgebied stelt. In het begin van de vorige eeuw zou de lynx dergelijke gebieden uit zichzelf gaan koloniseren.

1p 4 $\square$ Waardoor kunnen de lynxen dat nu niet meer, ook al zou hun aantal daardoor voldoende groot zijn?

De Iberische en de Euraziatische lynx stammen af van dezelfde lynxensoort die vroeger zowel op het Spaans schiereiland als elders in Europa leefde. Uit de oorspronkelijke soort ontwikkelde zich ten zuiden van de Pyreneeën de Iberische lynx en elders de Euraziatische lynx.
Over het ontstaan van deze nieuwe soorten worden de volgende twee uitspraken gedaan.
1 Door verschillende milieu-invloeden hebben bepaalde lynxen meer overlevingssucces dan andere lynxen.
2 Door verschillende milieu-invloeden hebben bepaalde lynxen meer overlevingssucces dan andere lynxen.

2p 5 $\square$ Welke van deze uitspraken is, of welke uitspraken zijn juist?
A geen van beide uitspraken
B alleen uitspraak 1
C alleen uitspraak 2
D zowel uitspraak 1 als 2

400036-2-18o 2 Lees

### Pagina 3

Onkruidbestrijding in de landbouw
In de onkruidbestrijding bestaat een nieuwe techniek. Men heeft transgene planten ontwikkeld van bijvoorbeeld maïs en suikerbiet, waarin een speciaal gen is ingebouwd. Door dit gen zijn deze planten resistent tegen een bepaald bestrijdingsmiddel. Dit bestrijdingsmiddel doodt het onkruid dat op de akker groeit, maar doodt de transgene planten niet.
1p 6 Hoen worden transgene planten ook genoemd?

Er werden nogal eens vragen geplaatst bij de teelt van transgene planten. Zo zou er door kruising uitwisseling van genen kunnen plaatsvinden met wilde maïsplanten en zouden deze resistent kunnen worden tegen de te gebruiken bestrijdingsmiddelen.
Op maïsakkers komen akkerdistels ook akkerdistel.
1p 7 - Kan er op deze wijze ook uitwisseling van genen optreden tussen de transgene maïsplanten en akkeronkruiden, zoals akkerdistel?
- Leg je antwoord uit.

Bij de teelt van transgene planten wordt het onkruid pas bestreden als het slim is uitgegroeid. Het bespoten onkruid verzwakt en sterft langzaam af. Het is dan een prooi voor schimmels die zich in de afgegestorven onkruidresten ook vlakbij de wortels van het landbouwgewas bevinden. Als deze schimmels de wortels van het landbouwgewas infecteren, ontstaat wortelrot. Wetenschappers denken dat door het gebruik van transgene planten het gebruik van chemische bestrijdingsmiddelen niet zal afnemen. Volgens hen zal dit gebruik eerder toenemen.
1p 8 Geef een argument dat het idee van deze wetenschappers ondersteunt.

tekst 2 Natuurbeheer in de duinen

Natuurbbeheerders van PWN (Provinciaal Waterleidingbedrijf Noord-Holland) hebben een kudde schapen ingezet als wapen tegen de vergrassing in de Hoemkerkerkse duinen. De schapen moeten het welig tierende duinriet en de zandzegge kort houden. Andere duinvegatie krijgt daardoor een grotere kans. Doordat zeven à acht jaar geleden de mijnenstand flink is uitgedund door het VHS-virus, overheersen duinriet en zandzegge de andere vegetatie.

bewerkt naar: "Schapen voorkomen vergrassing in duin", Dagblad Kennemerland, 2 mei 1998

Veel wetenschappers beschouwen virussen, zoals het VHS-virus, niet als levend.
2p 9 Noem twee eigenschappen op grond waarvan virussen niet als levend kunnen worden beschouwd.

In het duingebied bestaat een relatie tussen duinriet en zandzegge enerzijds en andere plantensoorten anderzijds.
2p 10 Met welk van de volgende begrippen kan deze relatie het best worden aangeduid?
A commensalisme
B competitie
C mutualisme
D parasitisme
E symbiose

4000036-2-180 3 Lees verder

### Pagina 4

Zowel een afname als een toename van het aantal konijnen heeft invloed op de diversiteit
van de vegetatie.
In een duingebied varieert het aantal konijnen van vrijwel nul tot de omvang van een plaag.
Welke grafiek geeft voor dat duingebied het mogelijke verloop van de diversiteit van de
vegetatie, uitgezet tegen het aantal konijnen, op een juiste manier weer?

2p 11 ■
[FIGUUR: Grafiek A: y-as 'diversiteit', x-as 'aantal konijnen'. Een stijgende lijn vanaf de oorsprong. Een verticale stippellijn gemarkeerd als 'plaag'.]
[FIGUUR: Grafiek B: y-as 'diversiteit', x-as 'aantal konijnen'. Een curve die stijgt en dan afvlakt. Een verticale stippellijn gemarkeerd als 'plaag'.]
[FIGUUR: Grafiek C: y-as 'diversiteit', x-as 'aantal konijnen'. Een curve die stijgt tot een maximum en dan daalt. Een verticale stippellijn gemarkeerd als 'plaag'.]
[FIGUUR: Grafiek D: y-as 'diversiteit', x-as 'aantal konijnen'. Een stijgende lijn, startend boven de oorsprong. Een verticale stippellijn gemarkeerd als 'plaag'.]
[FIGUUR: Grafiek E: y-as 'diversiteit', x-as 'aantal konijnen'. Een curve die stijgt en dan afvlakt, startend boven de oorsprong. Een verticale stippellijn gemarkeerd als 'plaag'.]
[FIGUUR: Grafiek F: y-as 'diversiteit', x-as 'aantal konijnen'. Een curve die stijgt tot een maximum en dan snel daalt, startend boven de oorsprong. Een verticale stippellijn gemarkeerd als 'plaag'.]

A grafiek A
B grafiek B
C grafiek C
D grafiek D
E grafiek E
F grafiek F

400036-2-18o 4 Lees verder

### Pagina 5

In de twintiger jaren van de vorige eeuw, werd een deel van het duingebied van het PWN
geschikt gemaakt voor de aanplant van dennen. Eerst werd op grote schaal lupine ingezaaid.
Aan de wortels van lupine ontstaan knolletjes waarin knolletjesbacteriën leven. Na enige
tijd werd de lupine ondergedrukt, waarna de jonge dennen werden aangeplant. Die groeiden
goed. Onder de dennen groeiden weinig andere planten. Over een aantal jaren zullen deze
dennen in groten getale dood gaan van ouderdom. Met het oog op de toekomst wordt het
bomenbestand nu geregeld uitgedund.
12 (1p) Waardoor groeien de jonge dennen beter na het onderspitten van lupine dan na het
onderspitten van de oorspronkelijke begroeiing?

13 (2p) PWN verwacht dat door het uitdunnen de bosvegetatie zal veranderen.
Noem twee veranderingen in de vegetatie die naar verwachting zullen optreden als gevolg
van het geregelde uitdunnen.

Hartritmestoornissen
Een hartritmestoornis is een te snelle, te langzame of onregelmatige hartslag. In de
Nederlandse huisartsenpraktijk komt ongeveer 1% van de patiënten in aanmerking voor een
behandeling van hartritmestoornissen.
De meeste stoornissen komen uit een boezem van het hart en zijn in principe onschuldig.
Ritme stoornissen vanuit de hartkamers zijn in de regel niet onschuldig en worden meestal
veroorzaakt door een niet-erfelijke beschadiging. Zij treden bijvoorbeeld op na een
hartinfarct.
14 (2p) De verschijnselen die bij hartritmestoornissen kunnen optreden, zijn onder andere
hartkloppingen, duizeligheid en flauw vallen.
Leg uit hoe hartritmestoornissen vanuit de kamers kunnen leiden tot duizeligheid en/of
flauw vallen.

Soms heeft een hartritmestoornis op jonge leeftijd wel een erfelijke basis. In een publicatie
over hartritmestoornissen staat: "Het komt ook voor, dat iemand met een erfelijke hartritmestoornis de eerste is in zijn familie".
15 (2p) Leg uit hoe door overerving iemand als eerste in zijn familie deze hartritmestoornis kan
hebben.

Goed getrainde sporters hebben bij dezelfde stroomsnelheid van het bloed vaak een veel
lagere hartslagfrequentie dan overeenkomstige ongetrainde personen.
16 (2p) Leg uit hoe dit komt.

Als het hart te snel gaat kloppen, dreigt de bloeddruk in de bloedvaten te worden.
Zintuigen in de wand van de aorta en de halsslagaders registreren de toename van de
bloeddruk en sturen impulsen naar een regelcentrum in de hersenen. Via het autonome
zenuwstelsel wordt de hartslagfrequentie dan verlaagd.
17 (2p) In welk deel van de hersenen ligt het centrum dat de hartslagfrequentie regelt en via welk
deel van het autonome zenuwstelsel wordt het hartritme verlaagd?

Het regelcentrum ligt in de Het hartritme wordt verlaagd via
A hersenstam orthosympathische zenuwstelsel
B hersenstam parasympathische zenuwstelsel
C kleine hersenen orthosympathische zenuwstelsel
D kleine hersenen parasympathische zenuwstelsel

400036-2-18o 5 Lees verder


### Pagina 6

Genenpakket fruitvlieg in kaart gebracht

tekst 3
Experts uit de hele wereld hebben het genenpakket (genoom) van de fruitvlieg in kaart gebracht. De fruitvlieg, Drosophila melanogaster, geldt al bijna een eeuw lang als het werkpaard van het genetisch onderzoek. De talloze proeven die met dit diertje zijn gedaan, hebben de werking van veel erfelijk materiaal onthuld. Wetenschappers verwachten dat het genetisch onderzoek een flinke stimulans zal krijgen nu het hele genoom van de fruitvlieg bekend is. Dit geldt vooral voor research aan het menselijk genenpakket, omdat dit genoom veel overeenkomsten vertoont met dat van het vliegje. De fruitvlieg is het tweede meercellige organisme waarvan het genoom is ontrafeld. In 1998 werd het erfelijk materiaal van de rondworm Caenorhabditis elegans bekend. Ook van diverse eencellige organismen, waaronder bacteriën, is de nucleotidevolgorde in kaart gebracht. Van Drosophila melanogaster zijn nu 13.600 genen bekend, die 120 miljoen basenparen omvatten.

bewerkt naar: De Volkskrant, 25 maart 2000

In de tekst wordt vermeld dat er, al bijna een eeuw lang, talloze proeven met de fruitvlieg zijn gedaan. Hieronder worden vier eigenschappen genoemd die op de fruitvlieg van toepassing zijn:
1 productle van grote aantallen nakomelingen;
2 het DNA is gemakkelijk te isoleren;
3 de generatietijd is kort;
4 gemakkelijk te kweken / te vermeerderen.

2p 18 ■ Welke van deze eigenschappen maakte de fruitvlieg zo’n 100 jaar geleden al tot een geschikt proefdier?
A alleen 1 en 2
B alleen 3 en 4
C alleen 1, 2 en 3
D alleen 1, 2 en 4
E alleen 1, 3 en 4
F zowel 1, 2, 3 als 4

Men onderscheidt in een organisme verschillende organisatieniveaus. Voor het menselijk genenpakket veel overeenkomst met het genoom van de fruitvlieg. Op welk van de organisatieniveaus zal deze overeenkomst het meest tot uitdrukking komen?
A op celniveau
B op orgaanniveau
C op weefselniveau

In het DNA komen vier verschillende stikstofbasen voor: adenine (A), thymine (T), cytosine (C) en guanine (G) die met een suiker en fosforzuur een nucleotide vormen. Een rangschikking van drie nucleotiden in het DNA noemt men een triplet (bijvoorbeeld GCG of AAC). Leerlingen vergeleken het aantal verschillende triplette in een cel van Drosophila melanogaster met het aantal verschillende triplette in een menselijke cel. Zij deden hierover de volgende uitspraken:
Leerling 1: Een cel van Drosophila melanogaster heeft meer verschillende triplette dan een menselijke cel.
Leerling 2: Een cel van Drosophila melanogaster heeft evenveel verschillende triplette als een menselijke cel.
Leerling 3: Een cel van Drosophila melanogaster heeft minder verschillende triplette dan een menselijke cel.

2p 20 ■ Welke leerling doet een juiste uitspraak?
A leerling 1
B leerling 2
C leerling 3

400036-2-180
6
Lees verder


### Pagina 7

Bij Drosophila melanogaster komen verschillende mutanten voor, bijvoorbeeld mutanten met witte ogen of met korte vleugels. Mutatie kan worden veroorzaakt door twee (groepen van) milieu factoren.
2p 21 
 Welke zijn deze twee groepen?

Survivaltraining voor ratelslangen

tekst 4
Op Aruba komt een zeldzame soort ratelslang voor, de Cascabel (zie afbeelding 1), met een populatiegrootte van slechts 300 exemplaren. Natuurbeschermers willen deze populatie aanvullen met in gevangenschap opgegroeide dieren. Het gedrag van deze dieren wijkt echter af.
Ten eerste zijn ratelslangen in het wild 's nachts actief en in gevangenschap overdag. Dat heeft te maken met het feit dat de slangen in gevangenschap overdag gevoerd worden, terwijl de wilde 's nachts kleine vogels en zoogdieren vangen.
Ten tweede is de reactie op vijanden verschillend. In het wild nemen slangen tegen mensen, katten en honden een dreigende houding aan en ratelen met hun staart. In gevangenschap dromen en ratelen ze niet. Ze zoeken de “vijand” zelfs op.
Uit onderzoek is gebleken dat de dieren die in gevangenschap leven, het dreiggedrag pas ontwikkelen als ze de mogelijkheid krijgen zich te verhullen in een aangebrachte steenhoop. Wilde slangen verschuilen zich onmiddellijk in zo'n hoop. In gevangenschap opgegroeide slangen onderzoeken de hoop soms wel twee weken op hun gemak, voor ze zich erin gaan verschuilen. Zo gauw ze zich echter eenmaal hebben verscholen, verdwijnt het toenaderingsgedrag en gaan ze dreigen en ratelen.
bewerkt naar: Tim Oijen, “Ratelslang krijgt survivaltraining”, de Volkskrant, 29 maart 1997

[FIGUUR: Een getekende afbeelding van een ratelslang.]

bron: Grzimek, Encyclopedie van het dierenrijk, 1973, deel 6 Reptielen, blz 540

2p 22 
De natuurbeschermers willen met een survivaltraining het gedrag van de slangen in gevangenschap veranderen, zodat ze in de natuur kunnen worden losgelaten. Noem twee onderdelen die in de survivaltraining moeten voorkomen.

2p 23 ■ Op welke manier werkt een steenhoop op het dreiggedrag van de zich hierin verschuilende ratelslang?
A De steenhoop werkt als een sleutel prikkel voor het dreiggedrag.
B De steenhoop zorgt ervoor dat het dreiggedrag wordt geconditioneerd.
C Door het inprenten van de steenhoop ontwikkelen ratelslangen dit dreiggedrag.

400036-2-18o 7 Lees verder

### Pagina 8

Stippelmotten
In Nederland komen verschillende soorten stippelmotten van het genus (geslacht) Yponomeuta voor. De rupsen van deze vlinders worden doorgaans op slechts één plantensoort aangetroffen. Men spreekt dan van voedselsspecialisatie. De verschillende soorten stippelmotten hebben elk verschillende soorten voedselplanten, waaronder de appel en de pruim. Rupsen van stippelmotten zorgen soms voor aanzienlijke schade aan fruitbomen.
afbeelding 2

[FIGUUR: Tabel met verschillende stippelmotten op de Y-as en voedselplanten op de X-as: wilgen-familie, appelachtigen, pruimachtigen, kardinaalsmuts-familie. Gevuld met tekeningen van planten en vruchten: vogelkers, appel, meidoorn, sleedoorn, pruim.]

afbeelding 2, 3 en 4 zijn bewerkt naar: W. van Hoeve, Meyendel, Duinwaterleiding van 's-Gravenhage, Den Haag 1974, 112 en 113

1p 24
In afbeelding 2 is te zien wat de voornaamste voedselplanten van de verschillende stippelmotsoorten zijn.
- Is Yponomeuta padellus een voedselsspecialist?
- Leg je antwoord uit.

In Nederland zijn veel boomgaarden omgeven door zogenaamde houtsingels. Dit zijn aangeplante rijen bomen die op een hoogte van ongeveer drie meter worden afgesneden. Deze houtsingels zorgen mede voor een hogere opbrengst van de boomgaard. Het aanleggen van houtsingels zorgt vooral voor de afname van de invloed van één bepaalde abiotische factor.

2p 25
Welke factor is dat?
A bodem
B lucht
C temperatuur
D water
E wind

400036-2-18o 8 Lees verder

### Pagina 9

In een onderzoek (afbeelding 3) wordt de relatie onderzocht tussen de plantensoort waarop de stippelmotten zelf zijn opgegroeid en de plantensoort waarop ze hun eieren afzetten. Aan de vrouwtjes van Yponomeuta padellus waarvan de herkomst bekend was, werd de keuze gegeven om hun eieren af te zetten (dat heet: ovipositie) op pruim, meidoorn of sleedoorn.
afbeelding 3
Yponomeuta padellus
[FIGUUR: Diagram met foto's van pruim, meidoorn en sleedoorn, en staafdiagrammen. Het diagram is opgedeeld in vier kwadranten. Boven de foto's staan de termen 'ovipositie' en 'herkomst'. Links van de foto's staan de termen 'pruim', 'meidoorn' en 'sleedoorn'. De staafdiagrammen tonen de percentages afgezet eieren voor verschillende combinaties. De legenda geeft aan dat de zwarte balken percentages afgezet eieren representeren.]
2p 26 ■ Welke conclusie over de keuze van de plantensoort met betrekking tot het eileg gedrag van Y. padellus is juist?
A Y. padellus zet bij voorkeur eitjes af op de plant van herkomst.
B Y. padellus zet bij voorkeur geen eitjes af op de plant van herkomst.
C Y. padellus zet bij voorkeur eitjes af op de meidoorn.
Vrouwtjes van Yponomeuta malinellus konden kiezen tussen meidoorn en appel. De resultaten van deze proeven zijn weergegeven in afbeelding 4.
afbeelding 4
Yponomeuta malinellus
[FIGUUR: Diagram met foto's van meidoorn en appel, en staafdiagrammen. Het diagram is opgedeeld in vier kwadranten. Boven de foto's staan de termen 'ovipositie' en 'herkomst'. Links van de foto's staan de termen 'meidoorn' en 'appel'. De staafdiagrammen tonen de percentages afgezet eieren voor verschillende combinaties. De legenda geeft aan dat de zwarte balken percentages afgezet eieren representeren.]
Aan de vrouwtjes van Yponomeuta malinellus, opgegroeid op meidoorn of appel, is dus niet de pruim aangeboden om eieren op af te zetten.
1p 27 ■ Leg uit welk resultaat te verwachten was als ze ook de pruim hadden kunnen kiezen.
400036-2-18o 9 Lees verder

### Pagina 10

Dit is een examenpagina die bestaat uit twee hoofdsecties: 'CO2-reductie' en 'Slapen en geheugen'. Het paginatype is een opgavenblad. De sectie 'CO2-reductie' behandelt milieuwetenschappen gerelateerde onderwerpen zoals klimaatverandering, CO2-opname door bossen, koolstofvastlegging en dissimilatie. Het bevat informatieve tekst en vraagt de student om redeneringen te geven over CO2-reductie door bosaanplant (vraag 28) en de oorzaak aan te duiden van CO2-uitstoot door Noord-Europese bossen ondanks goede groei (vraag 29, multiple-choice). De sectie 'Slapen en geheugen' focust op biologische en neurologische concepten gerelateerd aan slaapfasen en geheugenvorming. Deze sectie bevat een grafiek genaamd 'afbeelding 5', die het slaappatroon van een mens toont over een periode van 7 uur. De y-as toont 'slaapstadia' (A t/m E) en de x-as 'slaapduur (uren)'. De grafiek toont de afwisseling tussen diepe slaap (SW-slaap, weergegeven door de dalen) en REM-slaap (aangegeven met 'REM' boven de pieken). De diepte van de dalen en duur van de pieken variëren per cyclus. De student dient de informatie uit de teksten en de grafiek, die biologische processen illustreert, te interpreteren.

### Pagina 11

Met proefpersonen wordt een experiment uitgevoerd om de invloed van de duur van de
slaap op het geheugen te onderzoeken. De groep proefpersonen wordt in twee gelijke
subgroepen verdeeld.
Personen van subgroep 1 kunnen ongestoord acht uur slapen.
2p 30 ■ Hoeveel uur mogen personen van subgroep 2 maximaal slapen om een meetbaar verschil in
geheugentest te vinden met personen van subgroep 1?
A maximaal 1 uur
B maximaal 3 uur
C maximaal 6 uur
D maximaal 7 uur

Tijdens de diepe slaap worden eiwitten in zenuwcellen aangemaakt. De concentratie van het
groeihormoon in het bloed is verhoogd. Dit is belangrijk voor de vorming van nieuwe
verbindingen tussen zenuwcellen in de hersenen en om bestaande verbindingen tussen
zenuwcellen te versterken. Dit proces wordt in gang gezet tijdens de diepe slaap en wordt
afgemaakt tijdens de laatste REM-slaap.
2p 31 ■ Welk organel zorgt of welke organellen zorgen voor transport van deze eiwitten in een
zenuwcel?
A de chromosomen
B de mitochondriën
C de ribosomen
D het ER (endoplasmatisch reticulum)

2p 32 ■ In welk deel van de hersenen worden deze nieuwe verbindingen tussen zenuwcellen
aangelegd?
A in de grote hersenen
B in de hersenstam
C in de kleine hersenen

Het groeihormoon is een eiwit dat wordt afgegeven door de hypofyse.
2p 33 ■ Op welke manier komt dit hormoon vanuit de hypofyse in het bloed?
A door actief transport
B door afvoerbuisjes
C door diffusie
D door osmose

Bloedvaten in het lichaam van de mens zijn onder andere: aorta, bovenste holle ader,
hypofyseslagader, hypofyse-ader, hypofyseslagader, longader, long haarvat, longslagader,
onderste holle ader.
2p 34 ■ Noteer in de juiste volgorde in welke van de genoemde bloedvaten een molecuul
groeihormoon zich achtereenvolgens bevindt, wanneer het via de kortste weg van de
hypofyse naar de hersenen gaat.

400036-2-180 11 Lees verder

### Pagina 12

Ademhaling bij kikkers
De ademhaling (de ventilatiebeweging) verloopt bij kikkers anders dan bij de mens.
De bouw van de longen is bij kikkers ook veel eenvoudiger: de longblaasjes ontbreken.

afbeelding 6
[FIGUUR: Schematische tekening van een kikker van de zijkant met de buik zichtbaar.]

Bij kikkers wordt door beweging van de mondbodem lucht via de neusgaten in de
mondholte opgenomen. Vervolgens wordt de lucht uit de mondholte door een slibbeweging
in de longen gedrukt. De flanken van het dier zetten hierbij uit. Daarna volgt een lange
rustperiode (periode A). Vervolgens trekken de flankspieren (afbeelding 6) zich samen
waardoor de lucht naar buiten wordt geperst. Dan volgt opnieuw een rustperiode, een korte
(periode B). Hierna volgt een nieuwe adembeweging.
1p 35 ☐ Leg uit dat het functioneel is dat periode A lang is.

Bij kikkers ontbreekt het middenrif. De ademfunctie van de middenrifspieren wordt bij
kikkers overgenomen door andere spieren. Drie spiergroepen zijn bij kikkers betrokken bij
de ademhaling:
1 flankspieren;
2 mondbodemspieren;
3 slikspieren.

2p 36 ■ Welke van deze spiergroepen zijn betrokken bij deze ademfunctie?
A zowel 1 als 2
B zowel 1 als 3
C zowel 2 als 3
D zowel 1, 2 als 3

afbeelding 7
[FIGUUR: Schematische tekening van het borstbeen en de schoudergordel van een kikker.]
kraakbeenplaat
schouderblad
sleutelbeen
borstbeen
kraakbeenplaat

bewerkt naar: Kükenthal, Gustav Fischer, Jena, 1928, 301

Kikkers hebben geen ribben, maar wel een borstbeen. Dit borstbeen is verlengd met
kraakbeenplaten (zie afbeelding 7). Het borstbeen en de kraakbeenplaten hebben geen taak
bij de ademhaling maar geven wel stevigheid aan het dier. Daarnaast hebben het borstbeen
en de kraakbeenplaten nog een andere taak.
1p 37 ☐ Noem een andere taak die het borstbeen en de kraakbeenplaten vervullen.

400036-2-180 12 Lees verder


### Pagina 13

Onder normale omstandigheden drijven kikkers aan het wateroppervlak. Mede dankzij de
gaswisseling door de huid kunnen zij ook, na onderduiken, voor langere tijd onder water
blijven. Tijdens het onderduiken kan een kikker zijn longvolume aanpassen.
1p 38 $\Box$ - Maakt een kikker het longvolume bij het duiken groter of kleiner?
- Leg je antwoord uit.
tekst 6 Stekelbaarsvrouwtje kiest slechte man
Het vrouwtje van de driedoornige stekelbaars wil lang niet altijd de beste man die
ze zou kunnen krijgen. Haar keus voor een toekomstige partner blijkt afhankelijk te
zijn van haar eigen lichamelijke conditie. Dit blijkt uit onderzoek van het zoölogisch
instituut van de universiteit van Bern.
Bij de mannetjes van de stekelbaars is de roodkleuring van de buik een maat voor
de conditie van de dier. Hoe roder de buik, hoe vitaler het mannetje.
Vrouwtjes die op een beeldscherm tegelijkertijd een filmpje van een superrode
topatleet en een zierig oranje kneusje krijgen voorgeschoteld, maken hun keus
afhankelijk van hun eigen conditie. Is het vrouwtje zelf in goede doen, dan kiest ze
voor de helderrode Tarzan, is ze zelf in slechte conditie, dan beperkt ze zich tot het
maken van avances naar de zierige kneus.
bewerkt naar: de Volkskrant, 18 september 1999
Als een ‘paarlustig’ stekelbaarsvrouwtje een stekelbaarsmannetje met een rood of oranje
gekleurde buik ziet, reageert zij daarop door de baltshouding aan te nemen. De gekleurde
1p 39 $\Box$ buik veroorzaakt dus een bepaald gedrag bij het vrouwtje.
Geef de term die in de ethologie voor een dergelijk signaal, dat tot een vaste reactie leidt,
wordt gebruikt.
Een stekelbaarsvrouwtje maakt haar partnerkeuze afhankelijk van haar eigen conditie. Door
dit gedrag paren vrouwtjes met een erg goede conditie met de meest vitale mannetjes.
1p 40 $\Box$ Leg uit hoe dit gedrag voor de soort van belang kan zijn.
afbeelding 8
[FIGUUR: Schematische weergave van een aquarium met in de hoeken en midden vakjes, geflankeerd door glazen platen. De glazen platen zijn van bovenaf gezien weergegeven, met aan de ene kant vier doorzichtige platen en aan de andere kant vier ondoorzichtige platen.]
aquarium
(van bovenaf gezien)
4 glasplaten
(doorzichtig)
4 glasplaten
(ondoorzichtig)
Een leerling trekt de conclusie in twijfel, dat minder vitale vrouwtjes eerder paren met
mannetjes met een oranje buik dan met mannetjes met een rode buik. Hij vindt dat de
experimenten niet juist uitgevoerd zijn. Hij is van mening dat het kiezen van een partner via
een beeldscherm makkelijker verlopende resultaten kan opleveren. Hij wil een experiment
met levende dieren opzetten. Hij heeft de beschikking over een aquarium, waarin op 4
verschillende plaatsen doorzichtige of ondoorzichtige glasplaten kunnen worden geschoven
(afbeelding 8). Verder heeft hij een vrouwtje (♀), een mannetje met een rode buik (ro ♂) en
een mannetje met een oranje buik ( or ♂).
3p 41 $\Box$ - Teken het bovenaanzicht van het aquarium na en geef aan hoe de leerling glasplaten in het
aquarium schuift en zet erbij of de platen doorzichtig of ondoorz

### Pagina 14

Dit is een examenpagina die betrekking heeft op genetica en erfelijke aandoeningen. De pagina bevat een visueel element: "afbeelding 9" is een historische zwart-wit foto van vier individuen uit de zogenaamde 'heilige harige familie' uit Myanmar, met de nummers 1, 2, 3 en 4 eronder. Drie van de afgebeelde personen hebben overmatige lichaamsbeharing (hypertrichose), terwijl één persoon (nummer 1) normaal is. De context beschrijft de familiebanden en fenotypes. De pagina stelt vervolgens een meerkeuzevraag (vraag 42) die voortbouwt op dit visuele bewijs en de bijbehorende tekstuele informatie. De vraag beoogt het begrip van de student over overervingspatronen van genetische eigenschappen te testen. Specifieke wiskundige/wetenschappelijke concepten die aan bod komen, zijn autosomaal dominant, autosomaal recessief, X-chromosomaal dominant en X-chromosomaal recessief. Studenten moeten op basis van de gegeven fenotypes en familiebanden kunnen deduceren welk overervingspatroon voor het 'harig'-gen kan worden uitgesloten. Verder wordt er gerefereerd aan 'afbeelding 10' (niet zichtbaar op deze pagina) die twee dwergen toont, Admiral Dot en Sophia Schultz, en behandelt de oorzaak van hun groeiachterstand, namelijk hormoonstoornissen, specifiek gerelateerd aan de hypofyse. Dit onderdeel introduceert concepten als hormonen en de hypofyse. Van de student wordt verwacht dat zij de genetische informatie uit de tekst en afbeelding kunnen analyseren en toepassen om de juiste optie te selecteren in vraag 42. Ook wordt inzicht in de relatie tussen genetische afwijkingen en lichamelijke kenmerken en hormoonhuishouding getest.

### Pagina 15

afbeelding 10

[FIGUUR: Twee foto's van kinderen. Links een jongen in pak. Rechts een meisje in jurk.]

bron: Freaks, Collectie Akimitsu Naruyama, Librero, 1999, 115 en 117

2p 43 □ Aan welk hormoon is bij Admiral Dot een tekort geweest en aan welk hormoon bij Sophia Schultz?

In afbeelding 11 zijn Violet en Daisy Hilton afgebeeld, een Siamese tweeling. De meisjes zijn met de heupen aan elkaar verbonden.

afbeelding 11

[FIGUUR: Twee meisjes, blijkbaar een Siamese tweeling, zittend op een stoel.]

bron: Freaks, Collectie Akimitsu Naruyama, Librero, 1999, 57

Over de geschiktheid van deze tweeling voor onderzoek naar de invloed van genotype en milieu op het fenotype worden twee beweringen gedaan:
Bewering 1: Voor zo'n onderzoek heb je meer dan één eeneiige tweeling nodig waarbij de ene tweeling opgroeit in hetzelfde milieu en een andere tweeling in gescheiden milieus.
Bewering 2: Dit type tweeling is niet geschikt in zulk onderzoek, omdat een Siamese tweeling opgroeit in hetzelfde milieu.

2p 44 ■ Welke bewering is of welke beweringen zijn juist?
A beide beweringen zijn juist
B alleen bewering 1 is juist
C alleen bewering 2 is juist
D beide beweringen zijn onjuist

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

400036-2-180
15
Lees verder


### Pagina 16

Vissterfte
Bij winterse kou kan soms extreme vissterfte optreden. Zo ging in een aantal vijvers in
Castricum in de vorstperiode december 1995 - januari 1996 een groot deel van de visstand
verloren door zuurstofopname. Dit zuurstofgebrek treedt op als een ijslaag zuurstofopname
vanuit de lucht in het water onmogelijk maakt. Bij metingen op 31 december 1995 bleek het
zuurstofgehalte in de helft van de vijvers onder een kritische grens van 3.5 mg per liter te
liggen. Als oorzaken van dit zeer lage gehalte werden genoemd: ondiepte van de vijvers en
uitwerpselen van een groot aantal ganzen. De vijvers waren niet tot op de bodem bevroren.
2p 45
Leg voor de genoemde oorzaken uit waardoor deze het dalen van het zuurstofgehalte in het
water bevorderen.

Het maken van wakken is een nuttige maatregel als je het zuurstofgehalte in het water wilt
verhogen.
1p 46
Hoe heet het proces waardoor dan het zuurstofgehalte hoger wordt?

Bij bepaling van de sterftepercentages per soort bleken die niet voor alle vissoorten
hetzelfde te zijn.
In afbeelding 12 zie je de tolerantiekrommen van vier vissoorten voor de zuurstof-
gehalte.
afbeelding 12 activiteit
[FIGUUR: Grafiek met op de y-as 'activiteit' en op de x-as 'O₂-gehalte (mg per liter)'. Er zijn vier lijnen getekend die verschillende tolerantiekrommen voorstellen. De lijnen zijn gelabeld met 1, 2, 3 en 4. De legenda geeft aan dat lijn 1 de hoogste activiteit heeft bij een bepaalde zuurstofconcentratie, gevolgd door 2, 3 en 4.]
Legenda:
--- = 1
--- = 2
.... = 3
...... = 4

bron: www.lenntech.com/zuurstof-oplosbaarheid.htm

2p 47
Welke van de vier soorten heeft in de boven beschreven situatie het hoogste
sterftepercentage?
A soort 1
B soort 2
C soort 3
D soort 4

Strenge vorst in maart is voor de visstand veel minder rampzalig dan strenge vorst in
december.
2p 48
Wat is daarvan de oorzaak?
A De vissen hebben zich inmiddels aan het koude water aangepast.
B De zwakkere vissen zijn intussen al dood, de sterkere blijven wel in leven tijdens strenge
vorst.
C Door de vertering van organische resten is het zoutgehalte in het water hoger, daardoor
bevriest het minder snel.
D Er is dan meer zonlicht, dus meer fotosynthese in wieren in het water.

Einde
400036-2-18o 16