# Eindexamen Biologie HAVO 2003 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2003/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

### Vraag 47 – Opgave 47

### Vraag 48 – Opgave 48

### Vraag 49 – Opgave 49

### Vraag 50 – Opgave 50

### Vraag 51 – Opgave 51

### Vraag 52 – Opgave 52

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
[FIGUUR: logo van exameninstituut]
Hoger
Algemeen
Voortgezet
Onderwijs
20 03
Tijdvak 1
Vrijdag 16 mei
13.30 - 16.30 uur
Biologie (nieuwe stijl en oude stijl)
Voor dit examen zijn maximaal 86 punten te
behalen; het examen bestaat uit 52 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Voor de uitwerking van vraag 12 is een bijlage
toegevoegd.
Als bij een open vraag een verklaring, uitleg
of berekening wordt gevraagd, worden aan
het antwoord meestal geen punten toegekend
als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redene worden
gevraagd en je geeft meer dan twee redenen,
dan worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.
300011 23
Begin

### Pagina 2

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

Duiken naar een koude dijk

tekst 1
Duikeenden (zoals kuifekeend) beoefenen topsport. De op het IJsselmeer
overwinterende vogels leven van driehoeksmosselen. Het opduiken en verteren van
de mosselen legt een zo groot beslag op wat de vogels fysiek aankunnen, dat het
een topprestatie is dat zij de winter overleven.

Duikeenden foerageren voornamelijk 's nachts. Ze duiken drie- tot vijfhonderd keer
per nacht om hun dagelijkse aantoen te verzamelen en slikken dan de mosselen in hun
geheel door. Bij elke duik hebben de eenden slechts kort de tijd om onder water
mosselen te vinden die bovendien vaak losgerukt moeten worden. Voor de
duikend zijn daarom de diepte waarop de mosselen zich bevinden, het gemak
waarmee ze zijn te vinden en de snelheid waarmee ze zijn door te slikken, van het
allergrootste belang.

bewerkt naar: J. de Leeuw, Overwinterende duikeenden, Natuur & Techniek 1, januari 2000

1p 1 [ ] De lichaamsbouw van duikeenden is niet geschikt voor langdurig verblijf onder water.
Welk organenstelsel van duikeenden is met name niet aangepast aan leven onder water?

Het bewerken en verteren van de ingeslikte mosselmaaltijd kost veel energie. In de maag
kraken en bewerken twee 'molstenen' in de vorm van verhoornde platen voorzien van
stevige spierbundels, de mosselen tot gruis. Er ontstaat een schelpenbrij die verder het
darmkanaal in gaat.

Enkele processen die een rol spelen bij de vertering in het menselijk lichaam zijn:
1 de werking van het gebit in de mond;
2 de werking van enzymen in de maag;
3 de werking van zoutzuur in de maag;
4 de werking van gal in de twaalfvingerige darm.

2p 2 [ ] Met welk proces of met welke processen komt het verbrijzelen van mosselen in de maag
overeen?
A alleen met proces 1
B alleen met de processen 1 en 2
C alleen met de processen 2 en 3
D alleen met de processen 3 en 4
E alleen met de processen 1, 2 en 4
F met alle genoemde processen

Duikeenden hebben een lichaamstemperatuur van rond de 40 °C. Voor het handhaven van
die temperatuur beschikken de vogels over een verenpak dat een isolerende luchtlaag
vasthoudt. Die laag zorgt ervoor dat het eendenlijf niet te snel afkoelt, maar werkt tijdens
het duiken tegelijk als een ballon. De eenden peddelen dan ook stevig om hun voedsel te
bereiken.

afbeelding 1

[FIGUUR: Een zwart-wit illustratie van een duikende eend met mosselen zichtbaar in het water.]

300011 23
2
Lees verder


### Pagina 3

Hoe dieper een eend onder water komt, hoe groter de druk wordt van het water op de
luchtlaag.
1p 3□ Leg uit waardoor een luchtlaag in het verenpak minder gunstig is als isolatiemiddel dan
bijvoorbeeld een vetlaag, wanneer de druk tijdens het duiken toeneemt.

Doordat de isolerende luchtlaag onder water niet perfect werkt, koelen de vogels toch wat
af. Bovendien zijn duikeenden klein, waardoor zij relatief gezien meer moeite hebben om
hun lichaamstemperatuur op peil te houden.
1p 4□ Leg uit waardoor het handen van de lichaamstemperatuur een klein dier relatief meer
energie kost dan een groot dier.

Hieronder zijn vier verschillende vormen van vogelpoten weergegeven.
2p 5■ Welke poten zijn voor duikeenden het meest gunstig, gelet op de manier waarop ze hun
voedsel verzamelen?

[FIGUUR: Vier afbeeldingen van vogelpoten, genummerd A, B, C en D.]

In afbeelding 2a is het energieverbruik van duikeenden weergegeven. In
energieopname van twee duikeenden (P en Q) in een diagram getekend.

[FIGUUR: Links een grafiek met op de y-as 'energie verbruik (kJ)' en op de x-as 'aantal uren duiken'. Rechts een grafiek met op de y-as 'energie opname (kJ)' en op de x-as 'aantal uren duiken'. De grafiek rechts bevat twee lijnen, P en Q.]

De energiebalans is de verhouding tussen de hoeveelheid opgenomen energie en de
hoeveelheid energie die verbruikt wordt.
$$Energiebalans = \frac{Energieopname}{Energieverbruik}$$
1p 6□ Na hoeveel uur duiken komt eend P de energiebalans boven 1? Geef je antwoord in hele
uren.

300011 23 3 Lees verder

### Pagina 4

Duikeenden gaan efficiënt met hun energie om. Het zoeken naar mosselen in ondiep water
heeft dan ook de voorkeur boven duiken in dieper water. Daar komt bij dat de kwaliteit van
de mosselen afneemt met de diepte. Op een diepte van vijf meter zijn de mosselen bijna
tweemaal zo mager als op twee meter diepte.
In afbeelding 2b is de energieopname van twee duikeenden (P en Q) uitgezet tegen het
aantal uren duiken.
1p 7 $\square$ - Welke grafiek, die van P of die van Q, geeft de situatie weer bij de lage
mosselkwaliteit?
- Leg je antwoord uit.
Slechts een klein deel van de mosselvoorraad komt op ondiepe plekken voor. In de meeste
winters zijn de goede voedselgronden langs de IJsselmeerkust al vóór de jaarwisseling
grotendeels uitgeput.
Kuifeenden rusten veelal in de luwte van de kust. Soms echter ook in groepen op het open
water als het heen en weer vliegen teveel energie kost.
Met radar zijn de vliegtrajecten van de kuifeenden langs het IJsselmeer vastgelegd. In
afbeelding 3 (R en S) zijn deze trajecten met lijntjes aangegeven. Ook is aangegeven waar
zich op het IJsselmeer groepen rustende kuifeenden bevinden. De ene kaart geeft de situatie
vroeg in de winter weer, de andere laat in de winter.
[FIGUUR: Afbeelding 3 toont twee kaarten van het IJsselmeer met daarop vliegtrajecten van kuifeenden. Kaart R en kaart S worden naast elkaar getoond, beide met een schaal van 20 km. Op de kaarten zijn de afsluitdijk en stukken kustlijn aangegeven, evenals lijnen die vliegtrajecten voorstellen. Cirkels met arcering geven groepen rustende eenden aan. Een legenda geeft aan dat de lijnen radar- en visuele waarnemingen weergeven en de arcering groepen rustende eenden.]
In de staafdiagrammen T en U (afbeelding 4) is weergegeven hoe ver de dieren vliegen
vroeg en laat in de winter.
[FIGUUR: Afbeelding 4 toont twee staafdiagrammen, T en U. Beide diagrammen hebben de 'percentage vluchten' op de y-as, oplopend van 0 tot 16. De x-as is de 'afstand vlucht (km)', oplopend van 0 tot 14. Diagram T toont staafjes die variëren in hoogte, met de hoogste staafjes rond 4-6 km afstand. Diagram U toont staafjes die variëren in hoogte, met de hoogste staafjes rond 1-3 km afstand.]
3p 8 $\square$ - Welke kaart geeft de situatie weer van laat in de winter en welk staafdiagram hoort
daarbij?
- Geef voor de keuze van de kaart twee argumenten.
300011 23 4 Lees verder

### Pagina 5

Mutatie
Biologen onderscheiden twee typen mutatie: somatische en erfelijke mutatie. Somatische
mutatie komt alleen voor in lichaamscellen. De mutantgenen die daarbij ontstaan, kunnen
dus verder voorkomen in alle cellen die door deling uit die lichaamscellen zijn ontstaan.
Erfelijke mutatie vindt plaats in gameten of in cellen waaruit gameten ontstaan. De
mutantgenen die daar het gevolg van zijn, kunnen van generatie op generatie worden
doorgegeven.

Een leerling leest de volgende bewering: "Mutatie is vaak het gevolg van fouten tijdens de
verdubbeling van het DNA en soms het gevolg van fouten tijdens de celdeling."
2p 9 ■ Geldt deze bewering uitsluitend voor erfelijke mutatie, uitsluitend voor somatische mutatie
of voor beide typen mutatie?
A Deze bewering geldt uitsluitend voor erfelijke mutatie.
B Deze bewering geldt uitsluitend voor somatische mutatie.
C Deze bewering geldt zowel voor erfelijke als voor somatische mutatie.

Leerlingen die een literatuuronderzoek willen doen naar het optreden van mutatie tijdens
kerndelingen, formuleren voor hun onderzoek de volgende hypothese:
"Gemiddeld genomen is de kans dat mutatie optreedt tijdens de vorming van gameten groter
dan de kans dat er mutatie optreedt tijdens de vorming van lichaamscellen."
1p 10 ■ Leg uit dat een verschil tussen het aantal kerndelingen dat nodig is voor de vorming van een
lichaamscel en het aantal dat nodig is voor de vorming van een gameet, deze hypothese
ondersteunt.

Men zoekt naar mutatie in cellen van de volgende organen:
1 baarmoeder
2 eierstok
3 lever
4 zaadbal
5 zaadblaasje
2p 11 ■ In welke van de genoemde organen kan er sprake zijn van somatische mutatie?
A alleen in de organen 1 en 3
B alleen in de organen 1, 2 en 5
C alleen in de organen 2, 4 en 5
D alleen in de organen 1, 2, 4 en 5
E in de organen 1, 2, 3, 4 en 5

300011 23 5 Lees verder

### Pagina 6

De invloed van de temperatuur op de werking van enzymen
Een leerling wil een onderzoek doen naar de invloed van de temperatuur op de werking van
het enzym amylase. Dit enzym katalyseert bij vertering de omzetting van zetmeel tot
maltose.
De leerling vult 28 reageerbuisjes met gelijke hoeveelheden van een zetmeeloplossing.
In elk buisje bevindt zich dan 1000 mg zetmeel.
Tijdens het experiment worden de reageerbuisjes weggezet in zeven verschillende
waterbaden, bij zeven verschillende temperaturen: 5 °C, 15 °C, 25 °C, 35 °C, 40 °C, 50 °C
en 60 °C.
Na toevoeging van het enzym aan de zetmeeloplossing bepaalt de leerling na verschillende
incubatietijden de hoeveelheid resterend zetmeel in mg. De incubatietijd is de tijd die het
enzym op het zetmeel kan inwerken.
In tabel 1 staan zijn resultaten.

[FIGUUR: Tabel 1 met kolommen 'Incubatietijd' en temperaturen van 5 °C tot 60 °C, en rijen met tijden van 3 uur tot 50 uur. De cellen bevatten getallen die de hoeveelheid resterend zetmeel in mg weergeven.]

3p 12 □ - Teken op de bijlage met behulp van de meetpunten een grafiek van zijn resultaten bij een
incubatietijd van 3 uur.
- Geef in deze grafiek de X-as de optimumtemperatuur aan, met behulp van een pijltje.
- Benoem de assen.

De leerling constateert dat bij een temperatuur van 60 °C meer zetmeel overblijft dan bij
50 °C.
1p 13 □ Welke juiste verklaring kan de leerling voor dit resultaat geven?

2p 14 ■ Wat blijkt uit dit experiment met betrekking tot de hoogte van de optimumtemperatuur bij
toenemende incubatietijd?
A De hoogte van de optimumtemperatuur is niet afhankelijk van de incubatietijd.
B Naarmate de incubatietijd langer duurt, is de optimumtemperatuur hoger.
C Naarmate de incubatietijd langer duurt, is de optimumtemperatuur lager.

Lenzen
Wanneer bij iemand het hoornvlies van een oog niet overal even dik is, heeft het
gezichtsvermogen daarvan ernstig te lijden. Een dergelijke afwijking is met een bril of
contactlenzen meestal niet te corrigeren, maar met de in de 19e eeuw ontwikkelde en nu
vernieuwde scleralens is tachtig procent van de patiënten te helpen.
De scleralens is een hoogvormige lens, waarvan de rand op het oogwit rust en het bolle
gedeelte zich voor het hoornvlies bevindt. Deze hoed wordt gevuld met een zoutoplossing
van een bepaalde concentratie die het licht in dezelfde mate afbuigt als het hoornvlies.
De zoutoplossing blijft op zijn plaats doordat de rand van de scleralens exact op het oogwit
aansluit. Het hoornvlies bestaat uit levende cellen, is niet doorbloed en neemt zuurstof uit
de lucht op.

Door de scleralens is het hoornvlies voortdurend in contact met de zoutoplossing. Dit stelt
een bepaalde eis aan de concentratie van deze zoutoplossing.
2p 15 □ - Aan welke eis moet de concentratie van deze zoutoplossing voldoen?
- Geef een verklaring voor je antwoord.

Vroeger werden deze lenzen van glas gemaakt. Vanwege gezondheidsredenen konden deze
lenzen slechts korte tijd per dag gedragen worden. Nu kunnen de scleralenzen, door

### Pagina 7

Een parasiet knoeit met de psyche
De eencellige parasiet Toxoplasma gondii komt bij één op de drie mensen voor in het
zenuwstelsel en in de spieren. Daar kan de parasiet jarenlang verblijven, zonder duidelijke
ziekteverschijnselen te veroorzaken. De parasiet komt binnen via besmet vlees of besmette
dierlijk ontlasting. Ook veel muizen zijn besmet. Besmette muizen blijken zich actiever en minder
voorzichtig te gedragen dan niet-besmette muizen. De Tsjech Jaroslav Flegr beweerde dat
deze gedragsverandering door Toxoplasma wordt veroorzaakt.

2p 17 ■ Welke term wordt gebruikt voor Flegrs bewering?
A hypothese
B onderzoeksvraag
C probleemstelling
D theorie

Flegr ging nog verder. Hij dacht dat Toxoplasma ook het gedrag van mensen kon
beïnvloeden. Daarom deed hij een persoonlijkheidstest bij 500 studenten. Bij deze test werd
onder andere de mate van activiteit en opvliegendheid bepaald. Vervolgens keek hij of ze
wel Toxoplasma waren geïnfecteerd of niet.
Flegr deed daarna een onderzoek waarbij hij in het bloed van 200 geïnfecteerde personen de
concentratie antistoffen tegen de parasiet bepaald. Hiermee kan vastgesteld worden hoe
lang geleden de personen besmet zijn. Hij vergeleek eerst de uitkomst van de
persoonlijkheidstest van pas besmette personen met een controlegroep van niet-besmette
personen. Vervolgens vergeleek hij de uitkomst van lang geleden en dus langdurig besmette
personen met dezelfde controlegroep. Hij vond meer persoonlijkheidsverschuiving bij de
langdurig besmette personen dan bij de pas besmette personen.

1p 18 ■ Flegr trok uit zijn laatste onderzoek de conclusie dat Toxoplasma verantwoordelijk is voor
de persoonlijkheidsverandering van besmette personen.
Leg uit dat de resultaten de conclusie van Flegr ondersteunen.

2p 19 ■ Flegr heeft de concentratie antistoffen tegen de parasiet in het bloed bepaald.
In welke fractie van het bloed heeft hij deze concentratie antistoffen gemeten?
En tot welke categorie van stoffen behoren antistoffen?

fractie categorie
A bloedcellen eiwitten
B bloedcellen koolhydraten
C bloedcellen vetten
D plasma eiwitten
E plasma koolhydraten
F plasma vetten

2p 20 ■ Welk deel van het zenuwstelsel is bij deze gedragsverandering door Toxoplasma gondii
naar verwachting het meest beïnvloed?
A de grote hersenen
B de kleine hersenen
C het orthosympathische deel van het zenuwstelsel
D het parasympathische deel van het zenuwstelsel
E het ruggenmerg

Toxoplasma gondii is op een bepaald moment zo veranderd dat hij in staat is het gedrag van
besmette dieren te beïnvloeden. Anders gezegd: de eigenschap, het gedrag van besmette
dieren te beïnvloeden, is bij Toxoplasma gondii ontstaan door ...(1)...en door ...(2)... zijn de
best aangepasten overgebleven.

2p 21 ■ Schrijf de biologische begrippen op die op de plaatsen 1 en 2 moeten worden ingevuld.

1p 22 ■ De parasiet heeft voordeel bij deze beïnvloeding. Hij kan zich zo sneller verspreiden.
Leg dit uit.

300011 23 7 Lees verder


### Pagina 8

Algencentrale
tekst 2
Algen gebruiken zonlicht en koolstofdioxide voor hun groei. Mede door die eigenschap zijn ze geschikt te maken als brandstof in een verbrandingsmotor. Bij de verbranding komt weer koolstofdioxide vrij. Er is sprake van een cyclus, waarin met energie uit zonlicht een motor aangedreven kan worden.

Medewerkers van de University of the West of England in Bristol hebben een prototype van een algenmotor gebouwd met een vermogen van 25 kilowatt. De motor kan een generator aandrijven die elektriciteit produceert. De algen groeien in een doorzichtige, afgesloten tank met water. Er worden voedingsstoffen toegevoegd en de algenmassa wordt voortdurend in beweging gehouden. Een deel van de algen wordt gedroogd. Hiervoor wordt afvalwarmte van de motor gebruikt. Na droging worden de algen tot zeer fijn poeder vermalen en onder zeer hoge druk in de motor geblazen, waar ze verbranden. Het koolstofdioxide dat daarbij ontstaat, gaat naar de tank met algen, die daar weer flink van groeien.
naar: de Volkskrant, 16-1-1993

1p 23 □ Noem, gelet op de voedingswijze, de biologische term voor alle organismen die voor hun groei direct afhankelijk zijn van zonlicht en koolstofdioxide.

2p 24 ■ Aan de tank waarin de algen groeien, worden voedingsstoffen toegevoegd. Welke stoffen worden aan de tank toegevoegd?
A aminozuren
B koolhydraten
C mineralen
D vitaminen

2p 25 □ Noem twee redenen waarom het belangrijk is om de algenmassa voortdurend in beweging te houden.

De prijs van de elektriciteit uit de algencentrale is ongeveer gelijk aan die uit kolen- of kerncentrales, meent Paul Jenkins, een van de onderzoekers uit Bristol. De algencentrale zet volgens Jenkins zonne-energie vier maal zo efficiënt om als een vijver waarin groene algen groeien. In Bristol zijn plannen ontwikkeld voor de bouw van een algenmotor van 600 kilowatt. Jenkins hoopt voor de bouw van deze proefinstallatie financiers te kunnen vinden.
1p 26 □ Leg uit dat het gebruik van een algencentrale uit milieuoogpunt beter is dan het gebruik van een kolencentrale.

300011 23 8 Lees verder


### Pagina 9

afbeelding 5
schema van een werkende algencentrale

[FIGUUR: Een schema met zeven genummerde pijlen die verschillende onderdelen van een algencentrale verbinden. De onderdelen zijn: doorzichtige tank, droog-installatie, verbrandings-motor en generator. Pijlen zijn genummerd 1 tot en met 7.]

In dit schema staan zeven genummerde pijlen. Vermeld wat door elk nummer wordt voorgesteld. Je hebt hiervoor de keuze uit de volgende acht woorden:
• algen;
• algempoeder;
• elektriciteit;
• koolstofdioxide;
• voedingsstoffen;
• warmte;
• zonlicht;
• zuurstof.

3p 27 □ Noteer op je antwoordblad de nummers 1 tot en met 7 onder elkaar en vul achter elk nummer het juiste woord in. Elk woord mag maar één keer worden gebruikt.

Platina tegen kanker
In 1996 werd bij de Amerikaanse wielrenner Lance Armstrong zaadbalkanker geconstateerd, met uitzaaiingen naar de longen en de hersenen. Dankzij chemotherapie met een platinaverbinding genas hij. Hij won in 1999, 2000, 2001 en 2002 zelfs de Tour de France.
De onderzoeker Rosenberg stelde vast dat bacteriën in aanwezigheid van een platinaverbinding stoppen met delen, maar wel uitgroeien tot reuzencellen. Vervolgens onderzocht hij die platinaverbinding op antitumor-activiteit. Bepaalde tumoren bleken inderdaad zeer gevoelig voor die platinaverbinding.

1p 28 □ Rosenberg ontwikkelde op grond van zijn onderzoek bij bacteriën een hypothese over de invloed van de platinaverbinding op een bepaald onderdeel van de celcyclus. Formuleer die hypothese.

Bij chemotherapie met een platinaverbinding brengen artsen deze meestal rechtstreeks in in het bloed, bijvoorbeeld in de rechterarmader. Stel dat een molecuul van deze verbinding via de kortste weg van de rechterarmader naar een tumor in de linkerzaadbal gaat.
3p 29 □ Noem alle bloedvaten en de vier delen van het hart waar dit molecuul dan achtereenvolgens doorheen gaat.

De helft van de ingebrachte platinaverbinding wordt binnen 48 uur weer ongebruikt uitgescheiden.
2p 30 ■ Van welke organen is te verwachten dat zij het meest bijdragen tot deze uitscheiding?
A de darmen en de huid
B de darmen en de longen
C de darmen en de nieren
D de lever en de longen
E de lever en de nieren
F de longen en de huid

300011 23 9 Lees verder

### Pagina 10

Een vreemde vogel op de Molukken
tekst 3
Het Moluks grootpoothoen (Eulipoa wallacei) is een bijzondere vogel. De wijfjes van
deze soort broeden niet, maar graven een gat in een zandachtige bodem. Daar
leggen ze hun ei in en gooien daarna het gat weer dicht. Ze bekommeren zich
verder niet om het ei; het warme zand zorgt voor goede ontwikkelingskansen. De
ontwikkelingstijd tot kuiken is circa 80 dagen. Het kuiken drukt de eierschaal kapot en
graaft zich met de pootjes een weg naar boven. Dat gebeurt in een rustig tempo.
Het kuiken heeft veel veerd opgeslagen in het lichaam.
Naar deze vogel werd onderzoek gedaan in een broedkolonie op het Molukse eiland
Haruku. Dit eiland vormt samen met het eiland Halmahera het laatste
toevluchtsoord waar het grootpoothoen eieren kan leggen.
De vrouwtjes op Haruku komen van Seram. Ze vliegen 's nachts naar
Haruku en graven daar hun ei in, op heldere nachten wel tot een meter diep, bij
bewerkte hemel soms maar tot 20 cm. In het laatste geval is de kans groot dat het
ei wordt uitgegraven door de lokale bevolking of door dieren.
Een diepte van 60 cm blijkt uit proeven de optimale diepte voor de ontwikkeling van
het kuiken.
Mannetjes van het grootpoothoen worden op Haruku niet waargenomen.
De vogels op Halmahera komen niet van Seram, zij verblijven voortdurend op
Halmahera.
afbeelding 6
[FIGUUR: Een vogel met een witte kop en borst, bruine rug en donkere staart staat op een zanderige ondergrond.]
bron: C.J.Heij, C.F.Rompas & C.W. Moeliker: The biology of the Moluccan megápode
Eulipoa wallacei (Aves, Galliformes, Megapodidae) on Haruku and other Moluccan
Islands; part 2: final report. In Deinsea 3, oktober 1997
afbeelding 7
[FIGUUR: Een kaart van de Molukken met de eilanden Seram, Ambon en Haruku, Halmahera en Irian Jaya.]
1p 31
- Worden de grootpoothoenders die op Haruku worden aangetroffen tot een aparte populatie
gerekend?
- Leg je antwoord uit.
300011 23
10
Lees verder

### Pagina 11

1p 32 ☐ Helder maanlicht stimuleert het graafgedrag van het grootpoot-
hoen.
Geef de biologische term voor de inwendige factor die blijkbaar door het maanlicht
versterkt wordt.

Het komt voor dat een jong door eierzoekende Molukkers wordt uitgegraven. Als het jong
niet wordt teruggezet, gaat het echter altijd snel dood.
Een onderzoeker vroeg zich af hoe dat kwam en formuleerde de hypothese dat het jong door
zijn klimpartij belangrijke spiergroepen ontwikkelt.
Van welke stof zou in de kuikens de hoeveelheid sterk moeten toenemen, als de hypothese
van de onderzoeker correct is?
A eiwitten
B glucose
C glycogeen
D vetten

2p 33 ■

Het is mogelijk dat het graafgedrag van het grootpoot-hoen al lang bestaat en overeenkomt
met dat van reptielachtige voorouders van de vogels. Het is ook mogelijk dat het
graafgedrag een moderne aanpassing is aan bepaalde omstandigheden in de evolutie van
vogels.
Leg uit waardoor vogels die hun eieren begraven een mogelijk selectievoordeel hebben ten
opzichte van vogels die broeden.

1p 34 ☐

Stufzand

tekst 4
In de laatste ijstijd bracht de wind veel voedselarm zand naar het gebied dat we nu
de Veluwe noemen. Toen het warmer werd, ontstond er een toendralandschap. Als
zand ergens bleef liggen en niet door de wind verstoven werd, verzamelen er algen.
Daarna kwam zandzegge en buntgras op, die beide wortelstelsels hebben die het
zand vastleggen. Korstmossen (zoals rendiermossen en kraakloof),
schapengras en struikheide zodra struikheide verscheen, kwamen er
kiemplanten van bomen, zoals zachte berk. Daarna duurde het nog circa 30 jaar
voordat er een bos ontstond.
Op een bepaald moment kwamen er ook mensen wonen. Naarmate de
bevolkingsomvang toenam, werd er meer hout gekapt en bos verbrand. Er
ontstonden kale zandvlakten die steeds omvangrijker werden.
Eind 1900 werd er door de overheid bepaald dat deze zandvlakten qua omvang in
toom gehouden moesten worden. Een van de gebieden waar dit gebeurde was het
Hulshorsterzand. Men deed dit door hier De Grove den te planten. De Grove den is
een van de weinige planten die zich op stuifzand kan handhaven. De Grove den
maakt veel zaden die in droge tijd bewaard blijven. In het natte voorjaar lopen ze
bliksemsnel uit.
Het zand is extreem voedselarm, het houdt vrijwel geen water vast en de
temperaturen lopen tot boven de 50 °C.

bewerkt naar: Natuurmonumenten; Natuurbehoud, februari 1990, pag. 4-7

2p 35 ☐ - Geef de naam van het proces waarmee de ontwikkeling van een pioniersvegetatie tot bos
wordt aangeduid.
- Geef ook de naam van de laatste fase (bos) van deze ontwikkeling.

2p 36 ☐ Noem twee kenmerken van de Grove den die karakteristiek zijn voor een pioniersplant.

300011 23 11 Lees verder


### Pagina 12

Een leerling doet een voorspelling over het temperatuurverloop in de bovenste centimeter
van de bodem op een warme zomerse dag in het gedeelte met kaal stuifzand en in het met
gras begroeide gedeelte.
2p 37 Welke van onderstaande diagrammen geeft een juiste weergave van dit temperatuurverloop?
[FIGUUR: Grafiek A toont de temperatuur van gras en zand over 24 uur. De temperatuur van gras piekt rond 14 uur en de temperatuur van zand blijft lager.]
[FIGUUR: Grafiek B toont de temperatuur van gras en zand over 24 uur. Beide temperaturen beginnen laag, stijgen en dalen dan weer. De temperatuur van gras is altijd hoger dan die van zand.]
[FIGUUR: Grafiek C toont de temperatuur van gras en zand over 24 uur. De temperatuur van gras piekt rond 14 uur en de temperatuur van zand piekt iets eerder en is hoger.]
[FIGUUR: Grafiek D toont de temperatuur van gras en zand over 24 uur. Beide temperaturen stijgen en dalen dan weer, waarbij zand een hogere piek heeft dan gras.]
1p 38 - Kunnen de organismen, die in voorgaande tekst over stuifzand genoemd zijn, samen een
voedselketen vormen?
- Geef een verklaring voor je antwoord.
300011 23 12 Lees verder

### Pagina 13

Tegenwoordig zijn de inzichten over landschapsbeheer veranderd. Men wil dat het
Hulshorsterzand weer een vlakte met stuifzand wordt. Stuifzand is zand dat voortdurend
door de wind verplaatst wordt.
Om het terugkrijgen en handhaven van een stuifzandvlakte succesvol te laten verlopen, zijn
beschermmaatregelen noodzakelijk.
In afbeelding 8 is de huidige situatie weergegeven en wat men van plan is.

afbeelding 8 Situatie nu.

[FIGUUR: Een isometrisch vogelperspectief van een heide- en boslandschap met een windrichtingpijl. Diverse soorten begroeiing zijn zichtbaar: dichte bossen, open plekken met hei, hei met verspreide bomen en open zandvlaktes. Er is een legenda met symbolen voor bos, heide, heide met bomen, korstmosvlakte en actief stuifzand.]

Dit gaan we doen.

[FIGUUR: Een isometrisch vogelperspectief van een vergelijkbaar heide- en boslandschap als in de vorige figuur, maar met een andere indeling van begroeiing en met acties aangegeven per gebied. Er is een legenda met symbolen voor bos sterk uitdunnen, bos kappen en jonge bomen verwijderen, jonge bomen verwijderen, jonge bomen en grasmat verwijderen, en niets doen.]

Legenda:
bos sterk
uitdunnen
bos kappen en
jonge bomen
verwijderen
jonge bomen
verwijderen
jonge bomen en
grasmat verwijderen
niets doen

Aan de hand van beide kaartjes kun je zien dat men vooral jonge bomen en
dit gebeurt voornamelijk in het westen en in het oosten van het gebied omdat de wind in
Nederland meestal vanuit het westen waait.
Ook zie je dat men in een bijna gesloten ring om het gebied waar stuifzand moet ontstaan,
het bos intact laat.
1p 39 Waarom laat men rond het gebied het bos intact?

300011 23 13 Lees verder

### Pagina 14

tekst 5
Buiktriller
Als spieren slapper worden, is dat meestal het eerst zichtbaar in de buikstreek. Aan het verslappen van de buikspieren is een halt toe te roepen met gymnastiekoefeningen zoals sit-ups. Die zijn tijdrovend en vereisen discipline. Elektrische spierstimulatie is het alternatief, stelt het lense bedrijf Slendertone. Slendertone heeft de Flex ontworpen. Dat is een batterij aan een een met aan de binnenkant drie elektroden op die elektroden zit een plakkerige substantie voor de onderliggende spieren gestuurd die zich daardoor samentrekken. Volgens de Slendertone is de buik wordt platter en steviger zonder gewichtsverlies. Twee tot drie maal per week een sessie van een half uurtje wordt aangeraden. Terwijl je de riem om hebt, kun je intussen wat anders doen. Met de Flex kun je een platte en stevige buik krijgen, terwijl je TV kijkt.
bewerkt naar: de Volkskrant van 29-04-2000
afbeelding 9
[FIGUUR: Een vrouw met de handen achter haar hoofd, liggend op haar rug, met gebogen benen.]
foto: Michael Reusse, Runner's World, mei 2001, p. 11

2p 40 ■ Waarmee kun je, gelet op de functie, een elektrode van de Flex het beste vergelijken?
A met een myelineschede
B met een synaps
C met een zenuwcellichaam
D met een zenuwceluitloper

Na een stroomstootje trekken de spieren zich een tijdje samen waarna ze vervolgens weer ontspannen. De sterkte van de stroomstoot is te regelen.
Stel dat in situatie 1 een spier niet maximaal is samenge trokken. Vervolgens wordt de sterkte van de stroomstoot zodanig opgevoerd dat de spier maximaal samentrekt (situatie 2). Hoe dan wel wordt het verschil tussen situatie 1 en situatie 2 veroorzaakt?
2p 41 ■
A In situatie 1 zijn alle spiervezels van de spier gedeeltelijk samenge trokken en in situatie 2 zijn ze volledig samenge trokken.
B In situatie 1 is een beperkt aantal van de spiervezels samenge trokken en in situatie 2 zijn alle spiervezels van de spier maximaal samenge trokken.
C In situatie 1 zijn er meer actine- dan myosinefilamenten en in situatie 2 meer myosine- dan actine filamenten in de spier aanwezig.

Uit een onderzoek bij twaalf vrouwen, dat in opdracht van de BBC is uitgevoerd, blijkt dat er na dagelijks veertig minuten gebruik van de Flex, vier weken achter elkaar, sprake is van een versterkte spierkracht van 5 tot 10 procent.
Het onderzoek dat in opdracht van de BBC is uitgevoerd, kan verbeterd worden, zodat een meer betrouwbare conclusies getrokken kan worden.
2p 42 ■ Noem twee verbeteringen waardoor het onderzoek meer betrouwbaar wordt.

300011 23 14 Lees verder

### Pagina 15

2p 43
Uit een ander onderzoek blijkt dat een overeenkomstige spierversterking geconstateerd bij een een over-eenkomstige spierversterking veertig sit-up oefeningen deed (zie afbeelding 9).
De sit-up oefeningen hebben echter voor het lichaam nog andere voordelen.
Noem twee andere voordelen.

Nachtzwaluwen

tekst 6
Bij de Nachtzwaluw (Caprimulgus europaeus) verlopen de balts en het broedgedrag als volgt.
Het mannetje glipt geruisloos tussen de bomen door. Soms gaat hij op een tak zitten "err-en": hij maakt een lang trillend geluid, dat klinkt als "err-or err-or err".
Soms antwoordt het wijfje, en vliegt op. Hij volgt haar dan onmiddellijk, vliegt recht
omhoog en maakt een aantal prachtige buitelingen, waarbij hij vaak zijn vleugels
boven zijn rug tegen elkaar klemt. Vaak hoor je een kreet als "schroei". De
achtering eindigt als ze een geschikte nestelplaats ergens op de grond
gevonden hebben. Ze strijken samen neer, het vrouwtje neemt een gebogen
houding aan en de vogels gaan over tot de paring.
Ze bouwen geen nest, maar maken een eenvoudig kuiltje op de kale grond, waarbij
het vrouwtje hinderlijke grashalmen verwijdert. Vanaf half mei legt het vrouwtje twee
eieren in het kuiltje. Bij het broeden draait het vrouwtje de dagdieren afwisselend, pas
bij het invallen van de nacht of komt manlief haar voor een korte periode aflossen.
Als een mens of dier het legsel heeft aangeraakt of verschoven, rolt het
nachtzwaluw de dieren naar een ander plekje, enkele meters van het
oorspronkelijke. Als ze worden verrast bij het nest, doen de vogels alsof ze
vleugellam zijn en lopen ze langzaam bij het nest weg.

bronnen: Grzimek, Het leven der dieren; deel VII: Vogels 2, p. 479
Thijsse, J.P., Zomer. Verkade album, p. 37-38

In Nederland komen naast de Nachtzwaluw (Caprimulgus europaeus), die overigens geen
echte zwaluw is maar meer verwant is aan de spechten, ook de Gierzwaluw (Apus apus), de
Boerenzwaluw (Riparia riparia) als broedvogel voor.

1p 44
- Tot hoeveel genera (geslachten) worden deze vijf in Nederland broedende vogelsoorten
gerekend?
- Leg je antwoord uit.

3p 45
Noem drie in de tekst vermelde prikkels, die een bepaalde reactie opwekken bij het
mannetje of de vrouwtje; zet achter alledrie tot welke reactie die prikkel leidt.

Ook volwassen nachtzwaluwen die hun ouders nooit gezien hebben, lopen vleugellam weg
als ze op het nest verrast worden.

2p 46
A Hoe komt dit type gedrag tot stand?
B doordat het erfelijk is vastgelegd
C doordat er gewenning is opgetreden
D doordat er inzicht is opgetreden
E door het proefondervindelijk te leren

Nachtzwaluwen leven van insecten, waarop ze in de schemering jacht maken. Op een
bewolkte, koude avond zijn er vaak weinig insecten, zodat de vogels honger lijden. Houdt
die honger enige tijd aan, dan kunnen nachtzwaluwen in een soort "kouderust"
raken: hun lichaamstemperatuur daalt, waardoor ze niet actief kunnen zijn.
1p 47
Leg uit waardoor de daling van hun lichaamstemperatuur leidt tot een verlaging van de

### Pagina 16

Anticonceptie
Er is een nieuwe manier van anticonceptie op de markt gebracht onder de naam Persona. Op
de meeste dagen is geen anticonceptie nodig. Persona geeft aan welke dagen dat zijn.
Persona meet hiervoor de concentratie van twee hormonen die voorkomen in ochtendurine
en die de menstruatiecyclus regelen. De fabrikant geeft voor Persona een betrouwbaarheid
van 94 % op, voor vrouwen die gedurende een jaar dit anticonceptiemiddel toepassen.
2p 49 Wat wil in dit geval een betrouwbaarheid van 94 % zeggen voor vrouwen die gedurende een
jaar Persona gebruiken?
A Dat er bij hen bij 94 van de 100 keer gemeenschap geen kans bestaat op zwangerschap.
B Dat er bij hen bij 94 vrouwen gemiddeld 6 zwanger worden.
C Dat er bij hen van 94 vrouwen zeker 6 zwanger worden.
D Dat er bij hen van 100 vrouwen gemiddeld 6 zwanger worden.
E Dat er bij hen van 100 vrouwen zeker 6 zwanger worden.

informatie
De bijsluiter van Persona bevat de volgende informatie over de menstruatiecyclus:
In het begin van de menstruatiecyclus komt er in een van de eierstokken een eicel tot
ontwikkeling in een follikel; deze eicel zal later vrijkomen. De groeiende follikel
produceert steeds meer oestrogeen. Oestrogeen zorgt ervoor dat de binnenbekleding van de
baarmoeder dikker wordt. Ongeveer in het midden van de cyclus bereikt de
oestrogeenconcentratie een maximum. Dit zorgt weer voor een snelle stijging van een ander
hormoon: het luteïniserend hormoon (LH). Het LH zorgt ervoor dat de follikel openspringt
en de eicel vrijkomt. De eissprong vindt 24 tot 36 uur na de snelle stijging van LH plaats.
Daarna daalt LH weer net zo snel als het gestegen is. Na de eisprong kan de eicel gedurende
ongeveer 24 uur worden bevrucht. Gebeurt dit niet, dan sterft de eicel af en de eileider.
De lege follikel ontwikkelt zich tot geel lichaam. Dat produceert nog 12 dagen oestrogeen
en een ander hormoon: progesteron. Als deze productie stopt dan zorgt de snelle daling van
de beide hormoonconcentraties ervoor dat de binnenbekleding van de baarmoeder wordt
afgestoten: de menstruatie.

Als in een cyclus op dag 15 de eisprong plaatsvindt, heeft het baarmoedervlies nog niet
de maximale dikte bereikt.
1p 50 Waarom is dit geen probleem voor de innesteling van de blastula (= het ontwikkelend
embryo)?

In de gebruiksaanwijzing van Persona staat het volgende:
Persona meet op bepaalde momenten in de cyclus de concentraties in de urine van twee
hormonen: E3G (een vorm van oestrogeen) en LH.
Als het groene lampje brandt, is het met het oog op ongewenste zwangerschap veilig om
gemeenschap te hebben zonder gebruik van een aanvullend anticonceptiemiddel.
Als het rode lampje brandt, is het niet veilig om onbeschermd gemeenschap te hebben.
2p 51 Welke van onderstaande afbeeldingen geeft in een cyclus van 30 dagen een juiste weergave
van de veilige en onveilige dagen?

[FIGUUR: Grafiek A toont een periode van veilige dagen van dag 1 tot dag 25, daarna onveilige dagen van dag 25 tot dag 30.]
[FIGUUR: Grafiek B toont een periode van veilige dagen van dag 1 tot dag 15, daarna onveilige dagen van dag 15 tot dag 30.]
[FIGUUR: Grafiek C toont een periode van veilige dagen van dag 1 tot dag 12, daarna