# Eindexamen Biologie HAVO 2002 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2002/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

### Vraag 47 – Opgave 47

### Vraag 48 – Opgave 48

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
Biologie (nieuwe stijl en oude stijl)
Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs
20 02
Tijdvak 2 Woensdag 19 juni 13.30 - 16.30 uur
Voor dit examen zijn maximaal 84 punten te behalen; het examen bestaat uit 48 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed antwoord kunnen worden.
Als bij een open vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
200028 24
Begin

### Pagina 2

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

Het vrouwtje van Bakkum
Van 1980 tot 1993 werd in de duinen bij Bakkum een zwarte specht (Dryocopus martius)
gevolgd. Dit was een 'vrouwtje', het 'vrouwtje van Bakkum'.
Het onderzoek leverde veel kennis op over het leven van deze vogelsoort. Zwarte spechten
bezitten in oude bossen een territorium van minimaal 5 km². Ze leven van insecten die ze
uit de spleten in de bast van de dennen halen. Ze slapen in abelen (zilverpopulieren). In de
vrij zachte stam van zo’n abeel wordt een gat uitgehakt, dat als slaap- en nestholte dient.
Het vrouwtje van Bakkum deelde lange tijd een slaapboom met een grote bonte specht (Picus
viridis) en een grote bonte specht (Dendrocopos major). Deze vogels eten allemaal
insecten.
Uit het onderzoek bleek verder dat de volgende waarin ze gingen slapen vastlag: eerst de
groene specht, dan de zwarte specht en tenslotte de grote bonte specht. Als de groene specht
toch eens laat arriveerde werd de vogel flink afgefloten door de grotere zwarte specht. Na
enige tijd kwam de groene specht altijd eerder naar de slaapboom dan de zwarte specht.

[FIGUUR: Afbeeldingen van een grote bonte specht, een zwarte specht, een groene specht en een schematische weergave van nestgaten in een boomstam.]
Bron: Bewogen kustlandschappen, Roos R, 60-63

afbeelding 1

2p 1 $\Box$ - Tot hoeveel soorten horen de in de tekst genoemde spechten?
- En tot hoeveel genera (geslachten)?

Over de grootte van het territorium van de zwarte specht worden drie beweringen gedaan:
Bewering 1: de zwarte specht heeft zo'n groot territorium om aan voldoende voedsel te
komen.
Bewering 2: de zwarte specht heeft zo'n groot territorium nodig omdat hij zeldzaam is in de
duinen.
Bewering 3: sterke vogels bezitten altijd grote territoria.
2p 2 $\Box$ Welke bewering is juist?
A bewering 1
B bewering 2
C bewering 3

200028 24 2 Lees verder


### Pagina 3

2p 3 ■ Met welke term wordt dit type leergedrag aangeduid?
A conditionering
B gewenning
C inprenting
D inzicht

De grote bonte specht is, anders dan zijn naam doet vermoeden, veel kleiner dan de groene en de zwarte specht.
1p 4 ■ Leg aan de hand van afbeelding 1 uit waardoor de zwarte specht bij de slaapboom wel agressief gedrag vertoont ten opzichte van de groene specht maar niet ten opzichte van de grote bonte specht, als die bij de slaapboom aankomt.

Het vrouwtje van Bakkum werd regelmatig lastiggevallen door kauwtjes, die probeerden haar nestholte in te nemen. Jaarlijks werden enkele van haar jongen uit het nest geroofd door een boommarter.
Tussen organismen komen verschillende relaties voor zoals bijvoorbeeld commmensalisme, competitie, mutualisme, parasitisme en predatie.
2p 5 ■ - Met welke van de genoemde termen geeft men de relatie aan tussen deze kauwtjes en de zwarte specht?
- En met welke term geeft men de relatie aan tussen de boommarter en de jongen van de zwarte specht?

Metromuggen in Londen
Muggen van de soort Culex pipiens raakten honderd jaar geleden, bij de aanleg van de metro in Londen, ingesloten. Voor deze muggen zijn vogels de natuurlijke gastheer. Vogels zijn er echter niet veel in de metrotunnels; muizen en ratten daarentegen wel. De metromuggen zijn in relatief korte tijd geëvolueerd tot een soort, die zich voedt met het bloed van muizen en ratten. De omstandigheden in de metrogangen zijn gunstig voor de muggen. De temperatuur is er relatief hoog en er zijn waterplassen. De metromuggen zijn vrijwel niet meer in staat om nog te paren met de oorspronkelijke soort Culex pipiens.

Bewerkt naar: Volkskrant, 5-9-1998

1p 6 ■ - Kun je, uitsluitend op grond van het feit dat de metromuggen een andere gastheer hebben dan Culex pipiens, concluderen dat het om verschillende soorten gaat, zoals in het krantenbericht is vermeld?
- Leg je antwoord uit.

1p 7 ■ Leg uit waardoor een relatief hoge temperatuur een snelle ontwikkeling van de muggen bevordert.

3p 8 ■ Leg uit dat een snelle voortplanting kan leiden tot een evolutie in een relatief korte tijd.

De muggen in het Londense metrostelsel zetten hun eitjes in het water af. De larven die uit deze eitjes komen, leven in het water. Door gebrek aan licht kan de voedselketen waar deze larven deel van uitmaken, hier niet met producenten beginnen.
2p 9 ■ Waarmee zal de voedselketen, waar de muggenlarven deel van uitmaken, beginnen?
A met binnendringend regenwater en CO2
B met bloed van metroreizigers
C met organisch afval
D met uit het beton vrijkomende zouten

200028 24 3 Lees verder

### Pagina 4

Behandeling van prostaatklachten
Sommige oudere mannen hebben plasproblemen. Deze problemen worden dikwijls
veroorzaakt door een vergroote prostaat. Operatief verwijderen van (een deel van) de
prostaat was tot voor kort in zo'n geval de enige oplossing.
Er bestaan tegenwoordig andere behandelingsmethoden. Eén daarvan is thermotherapie.
Met thermotherapie wordt prostaatweefsel verhit via een in de urinebuis gebrachte katheter
die microgolven uitzendt. Thermotherapie gebeurt poliklinisch onder plaatselijke verdoving
en duurt een uur.
Na operatief verwijderen is er een verbetering van de plasstraalkracht van 150 procent tegen
75 procent na thermotherapie. Na operatief verwijderen zegt één op de drie patiënten
problemen te hebben met de erectie en de meeste patiënten hebben geen normale zaadlozing
meer. Bij thermotherapie heeft 17 procent problemen met de erectie en meldt ongeveer 30
procent geen normale zaadlozing meer te hebben.
Bron: Volkskrant, mei 1998
2p 10 ■ Zijn in afbeelding 2 primaire
geslachtskenmerken weergegeven? En
secundaire?
A alleen primaire geslachtskenmerken
B alleen secundaire geslachtskenmerken
C zowel primaire als secundaire
geslachtskenmerken
[FIGUUR: Een zwart-witfoto van een staande naakte man van voren, met de nadruk op de anatomische kenmerken.]
2p 11
Noem een functie van de zaadblaasjes.
Noem een functie van de bijballen.
1p 12
Leg uit waardoor een vergroote prostaat kan
leiden tot plasproblemen.
Thermotherapie gebeurt onder plaatselijke verdoving. Bij plaatselijke verdoving wordt een
stof ingespoten die de activiteit van een bepaald type cellen beïnvloedt, waardoor een deel
van het lichaam verdoofd wordt.
2p 13 ■ Op welk type cellen werkt deze stof in?
A blaasslijmvliescellen
B blaasspiercellen
C prostaatkliercellen
D sensorische zenuwcellen
Er zijn klieren die hun product via een afvoerbuisje afgeven. Een voorbeeld daarvan is een
speekselklier. Er zijn ook klieren die geen afvoerbuisje hebben. Dit zijn zogenoemde
hormoonklieren, die hun product rechtstreeks aan het bloed afgeven. Een voorbeeld daarvan is de schildklier.
Er zijn ook gemengde klieren zoals de alvleesklier. Deze produceert hormonen en daarnaast
worden verteringssappen aan de darm afgegeven. Ook de prostaat is een klier.
2p 14 ■ Met welke klier komt de prostaat het meest overeen?
A met de alvleesklier
B met de schildklier
C met een speekselklier
Tijdens een erectie wordt de penis hard, doordat de hoeveelheid bloed in de penis toeneemt.
Dit komt door verandering in de diameter van bloedvaten van de penis.
2p 15 ■ Welke veranderingen veroorzaken de erectie?
A Slagadertjes worden nauwer, adertjes worden wijder.
B Slagadertjes worden wijder, adertjes worden nauwer.
C Zowel slagadertjes als adertjes worden nauwer.
D Zowel slagadertjes als adertjes worden wijder.
200028 24 4 Lees verder

### Pagina 5

Klassieke biotechnologie
Al heel lang worden biotechnologische processen gebruikt bij de voedselbereiding.
Het is vrij gemakkelijk om deze processen op kleine schaal toe te passen. Je vult
bijvoorbeeld een fles met druivensap en voegt er wat gist aan toe. Daarna sluit je de fles af
met een waterslot. Hierdoor gaat gas wel naar buiten, maar niet naar binnen
(zie afbeelding 3). Zo verloopt de gisting onder anaërobe omstandigheden (fase 1).
Daarna verwijder je het waterslot. Nu kan er lucht de fles in. In die lucht bevinden zich
azijnzuurbacteriën. Azijnzuurbacteriën zetten met behulp van zuurstof een deel van de
gistcellen (geproduceerde) ethanol om in azijnzuur (fase 2).
[FIGUUR: Schema van een gistingsvat met druivensap en een waterslot, en daarnaast een vat met wattenprop en zuurstofbelletjes.]
afbeelding 3
wattenprop
fles
Bron: Thuis gemaakte landwijnen en bieren, Herman Wijn1, 1979, 19
2p 16 Verandert de massa van de inhoud van de fles tijdens fase 1? Zo ja, hoe verandert de
massa?
A ja, de massa neemt af
B ja, de massa neemt toe
C nee, de massa verandert niet
1p 17 Welke stof wordt geproduceerd door de gistcellen en vervolgens gebruikt door
azijnzuurbacteriën?
2p 18 Stijgt of daalt de pH tijdens fase 2, of blijft hij gelijk?
- Leg je antwoord uit.
2p 19 Tot welke van de volgende groepen worden gistcellen gerekend?
A consumenten
B predatoren
C producenten
D reducenten
200028 24 5 Lees verder

### Pagina 6

Een nieuwe diersoort
In 1995 ontdekten de Deense biologen Peter Funch en Reinhardt Kristensen een nieuwe
diersoort die zij bij geen enkele diergroep konden onderbrengen. Ze gaven deze de naam
Symbion pandora.
Het diertje leeft op de monddelen van een Noorse kreeft (Nephrops norvegicus) en voedt
zich met deeltjes die overblijven als de kreeft zijn voedsel naar binnen werkt. Om de
voeding op te nemen en te verwerken ontwikkelt het dier een voedingsstructuur.

[FIGUUR: Schematische weergave van de levenscyclus van Symbion pandora met afbeeldingen van verschillende stadia.]

afbeelding 4

Vrijzwemmend d
zoekt een voedingsstructuur met een o

Voedingsstructuur
waarbinnen
zich een o
ontwikkelt

Seksueel

Aseksueel

Binnenin
een volwassen
voedingsstructuur
ontwikkelt
zich een
aseksuele
pandoralarve

Volwassen
voedingsstructuur

d zet zich op
een voedingsstructuur
met een 9
en bevrucht het o

Het bevruchte o
verlaat de voedingsstructuur

Het bevruchte o
zet zich op
de monddelen
van dezelfde
kreeft; inwendig
ontwikkelt zich een
cordoïdarve

De cordoïdarve
zwemt rond
en zoekt
een nieuwe kreeft

De cordoïdarve komt vrij
en zet zich vast op
de monddelen van dezelfde kreeft
en ontwikkelt zich tot
een nieuwe voedingsstructuur

De pandoralarve komt vrij
en zet zich vast op
de monddelen van dezelfde kreeft
en ontwikkelt zich tot
een nieuwe voedingsstructuur

Een nieuwe voedingsstructuur
wordt gevormd ofwel uit
de cordoïdarve, ofwel uit
de pandoralarve

bron: Symbion pandora. Stamboomen van een pas ontdekt diertje, Birgitta Winnepenninckx en
Thierry Backeljau, Natuur & Techniek 2 (99), 58–67.

200028 24

6

Lees verder


### Pagina 7

2p 20 ■ Symbion pandora kan zich, afhankelijk van de milieuomstandigheden, zowel geslachtelijk
(aseksueel) als ongeslachtelijk (seksueel) voortplanten (zie afbeelding 4).
Onder welke milieuomstandigheden, gelijkblijvende of wisselende, biedt geslachtelijke
voortplanting dan wel ongeslachtelijke voortplanting meer voordeel voor Symbion pandora?

gelijkblijvende milieuomstandigheden wisselende milieuomstandigheden
A geslachtelijk geslachtelijk
B geslachtelijk ongeslachtelijk
C ongeslachtelijk geslachtelijk
D ongeslachtelijk ongeslachtelijk

1p 21 ■ Symbion pandora produceert twee typen larven: de pandoralerve en de chordoidlarve.
De pandoralerve ontstaat na ongeslachtelijke voortplanting en is diploïd.
- Geldt ook voor de chordoidlarve dat deze diploïd is?
- Leg je antwoord uit.

2p 22 ■ Symbion pandora is zo speciaal dat hij in een aparte hoofdafdeling is geplaatst. Om te
onderzoeken met welke andere diergroep het dier verwant is of met welke diergroep het
gemeenschappelijk voorouder heeft, onderzoekt men het DNA.
Wat onderzoekt men van het DNA om verwantschap te bepalen?
A de basenvolgorde in DNA-moleculen
B de lengte van DNA-moleculen
C het aantal DNA-moleculen per cel

Kinkhoest
In 1996 was het aantal gevallen van kinkhoest in Nederland relatief hoog. Kinkhoest is een
infectieziekte van de luchtwegen die door aanhoesten wordt overgebracht. De verwekkers
zijn de bacteriën Bordetella pertussis en Bordetella parapertussis. Kinderen zijn na
vaccinatie 10 tot 15 jaar immuun tegen de ziekteverwekker.
Er werden drie hypothesen bedacht om de toename van het aantal kinkhoestgevallen in
1996 te verklaren.
hypothese 1: Het vaccin werkt niet meer zo goed.
hypothese 2: Er zijn kwaadkariger bacteriën in omloop dan voorheen.
hypothese 3: Huisartsen letten beter op en stellen vaker de diagnose kinkhoest.
Kinderen worden na kinkhoestvaccinatie immuun voor kinkhoest en kinderen die kinkhoest
doormaken, zijn daarna ook immuun.
2p 23 ■ Leg uit waardoor in beide gevallen dezelfde immuniteit voor kinkhoest wordt ontwikkeld.

2p 24 ■ - Beschrijf een mogelijke proefopzet van een experiment om hypothese 2 te toetsen. Ga
ervan uit dat de onderzoekers de beschikking hebben over een buis met kinkhoestbacteriën
uit 1996 en een buis met kinkhoestbacteriën uit 1990. Ga uit van een groot aantal
proefdieren van één soort die onder gelijke omstandigheden worden gehouden en die even
gevoelig voor kinkhoest zijn als de mens.
- Geef aan bij welke resultaten hypothese 2 moet worden verworpen.

### Pagina 8

Mestvijvers
In Nederland is sprake van een mestoverschot. Om dat probleem op te lossen heeft een aantal boeren besloten een algenkwekerij te beginnen. In die kwekerij wordt dunne varkensmest gebruikt om algen te laten groeien. Varkensmest bestaat uit anorganische en organische stoffen. Men zou ervoor dat het mengsel van water en varkensmest blijft stromen. Als na verloop van tijd de algen voldoende ontwikkeld zijn, wordt de algenmassa gescheiden van het water. De groene brij die in het filter achterblijft wordt gedroogd en vermalen tot poeder.
Dit poeder bevat eiwitrijke verbindingen en vitaminen. Het is geschikt voor de verwerking in veevoer, levensmiddelen en vitaminenpillen. Wanneer de geoogste algen weer gebruikt worden als veevoer voor varkens, is er binnen een bedrijf een complete kringloop van stikstof.

Bewerkt naar: De Volkskrant 26-6-98; HP/De Tijd 2-10-98

1p 25 ☐ - Wanneer alle mest van eigen varkens in een mestvijver wordt omgezet en geen andere stoffen of mest worden toegevoegd, is het dan mogelijk om al het benodigde voer voor eigen varkens weer uit de mestvijver te betrekken?
- Leg je antwoord uit.

Het gebruik van plastic mestvijvers voorkomt dat ureum in het milieu terecht komt. Een hoge concentratie ureum in het milieu is schadelijk. In de mestvijver wordt ureum omgezet in andere stikstofverbindingen die als laatste een stikstofverbinding die door algen kan worden gebruikt bij de opbouw. In afbeelding 5 is een schema van zo'n kringloop van bepaalde stikstofverbindingen weergegeven, zoals die voorkomt binnen een dergelijk bedrijf.

[FIGUUR: Schema met drie rechthoekige vakken boven elkaar, met pijlen ertussen, en een pijl die teruggaat naar het onderste vak. De vakken zijn gelabeld: varkens -- ureum, mestvijver, algen --.]
afbeelding 5

2p 26 ☐ Neem dit schema over op je antwoordblad en vul vijf namen van stikstofverbindingen op de juiste plaats in.

De aangelengde varkensmest in de mestvijver wordt rondgepompt en daardoor belucht. Om duidelijk te maken waarom het belangrijk is dat dit mengsel belucht wordt, formuleren leerlingen twee stellingen:
Stelling 1: 's Nachts dient het mengsel belucht te worden om de bacteriën, die de organische meststoffen omzetten in anorganische meststoffen, zo optimaal mogelijk van zuurstof te voorzien.
Stelling 2: Overdag dient het mengsel belucht te worden om de algen van voldoende CO₂ te voorzien. Immers hoe meer CO₂ de algen opnemen hoe meer ze produceren.

2p 27 ■ Welke stelling is of welke stellingen zijn juist?
A Beide stellingen zijn juist
B Alleen stelling 1 is juist
C Alleen stelling 2 is juist
D Beide stellingen zijn onjuist

200028 24 8 Lees verder

### Pagina 9

Naast beluchting zijn in Nederland ook andere abiotische factoren van invloed op de efficiëntie van mestvijvers. Een aantal abiotische factoren zijn: temperatuur, licht, bodem en pH.
1p 28 ☐ Welke van deze factoren zijn van invloed op de enzymwerking van de bacteriën in deze mestvijver?

Genthherapie

tekst 1 Een biotechnologiebedrijf in de USA dat zich bezighoudt met humane gentherapie, kan genen leveren die de actie op plaatsen waar nieuwe bloedvaatjes nodig zijn. Een patiënt die het laatstelse in de benen onder de knieën bijna volledig was vernietigd, is met succes behandeld. Door de gentherapie is in zijn benen het aanmaken van nieuwe vertakkingen van bloedvaten gestimuleerd. Inmiddels zijn tientallen patiënten met succes behandeld. Men hoopt dat de nieuwe techniek ook goed uitpakt bij patiënten na een hartinfarct. Bij deze patiënten sterft een deel van het hart af als gevolg van dichtgeslibde bloedvaten. Men hoopt de groei van nieuwe bloedvaten rond die vaten te kunnen stimuleren. De techniek is uitgeprobeerd bij varkens en de resultaten waren veelbelovend. De varkens ondergingen een open hartoperatie waarbij een slagadertje van het hart werd afgeklemd. Na een periode van drie weken werden de varkens sloom en wilden niet meer lopen op een rolband. Vervolgens kreeg een groep van deze varkens een hartinjectie met het nieuwe gen. Na drie tot vijf weken konden deze dieren de rolband weer aan. Analyse van de bloedstroom in het hart toonde aan dat deze compleet hersteld was en dat een netwerk van nieuwe bloedvaten aangelegd rondom de kunstmatige blokkade van het afgeklemmde hartbloedvat.
Bron: NVOX, nr. 6, juni 1999

Drie technieken zijn:
1 Het maken van een karyogram voor erfelijkheidsadvisering;
2 Produceren van insuline met behulp van bacteriën;
3 Produceren van yoghurt.

2p 29 ■ Welke van deze technieken zijn voorbeelden van biotechnologie?
A alleen 1
B alleen 2
C alleen 3
D 1 en 2
E 1 en 3
F 2 en 3

De gentherapie is uitgetest in een onderzoek met varkens. Bij dit onderzoek werd ook gebruikgemaakt van een controlegroep varkens.
2p 30 ■ Welke van onderstaande groepen varkens kan het beste als controlegroep dienen bij het testen van de gentherapie?
A Een groep varkens die geen behandeling heeft ondergaan.
B Een groep varkens waarbij wel een slagadertje werd afgeklemd, maar die niet verder werd behandeld.
C Een groep varkens waarbij wel een slagadertje werd afgeklemd en die vervolgens een hartinjectie kreeg met water.
D Een groep varkens waarbij wel een slagadertje werd afgeklemd en die vervolgens een hartinjectie kreeg met een fysiologische zoutoplossing.

Bij de hartinjectie worden genen geïnjecteerd. Deze genen moeten op een bepaalde plaats terechtkomen om effect te hebben.
2p 31 ■ Welke plaats is dit?
A in cellen in de hartwand
B in de boezem- of kamerholte
C in het bloedplasma
D in rode bloedcellen

200028 24 9 Lees verder

### Pagina 10

Hydrostatisch model van de bloedsomloop
Bij het oefenen van technis-instrumentele vaardigheden houden twee leerlingen zich
bezig met een opstelling om de stroming in het bloedvatensstelsel te bestuderen. Ze willen
onderzoeken hoe een schakelwijze uitstroom van het bloed uit het hart wordt omgezet in
een continue stroom van bloed door de bloedvaten.
Zij bouwen een opstelling zoals is getekend in afbeelding 6.
afbeelding 6
[FIGUUR: Schematische weergave van een hydrostatisch model van de bloedsomloop, met een reservoir, een 'drukkamer' gevuld met gas en vloeistof, een pompmechanisme met kleppen en variabele weerstanden, en een manometer (druk meter).]
Bron: Bernards en Bouman, Fysiologie van de mens, 1974, 22
32 2p
In de opstelling zijn twee kleppen opgenomen, klep 1 en klep 2. Met welke kleppen in de
bloedsomloop komen deze kleppen overeen?
A klep 1 met de kleppen in de aders en klep 2 met de kleppen tussen boezem(s) en kamer(s)
B klep 1 met de kleppen tussen boezem(s) en kamer(s) en klep 2 met de kleppen tussen
kamers en slagaders
C klep 1 met de kleppen tussen kamers en slagaders en klep 2 met de kleppen in de aders
33 2p
Een onderdeel van de opstelling is de drukkamer. Deze is deels gevuld met lucht.
Waarmee komt de werking van de drukkamer in deze proefopstelling het meest overeen?
A met de elasticiteit van de grote slagaders
B met de volumeveranderingen van de haarvaten
C met het opslaan van bloed in de grote aders
34 2p
Met welk deel van het bloedvatensstelsel komt het deel dat aangegeven is met 'variabele
weerstanden' het meest overeen?
A met aders
B met het hart
C met slagadertjes
35 2p
Door welk deel van het zenuwstelsel wordt de doorstroming van het lichaam met bloed
geregeld?
A alleen door het orthosympathische deel van het autonome zenuwstelsel
B alleen door het parasympathische deel van het autonome zenuwstelsel
C door zowel het orthosympathische deel als het parasympathische deel van het autonome
zenuwstelsel
D alleen door het motorische deel van het animale zenuwstelsel
E alleen door het sensorische deel van het animale zenuwstelsel
F door zowel het motorische als het sensorische deel van het animale zenuwstelsel
200028 24
10
Lees verder

### Pagina 11

De proefopstelling blijkt te zijn om de bloedstroom van een deel van de bloedsomloop te demonstreren.
2p 36 Welk deel is of welke delen zijn dit?
A uitsluitend de kleine bloedsomloop
B uitsluitend de grote bloedsomloop
C de kleine bloedsomloop óf de grote bloedsomloop

Maagzweren
Tientallen jaren ging de medische wetenschap ervan uit dat maagzweren werden veroorzaakt door stress. Maar toen keek Bill Marshall, een jonge Australische ziekenhuisarts, onder de microscoop naar een door maagzweren aangetast stukje maagweefsel. Hij zag dat dit vol zat met bacteriën die tot de soort *Helicobacter pylori* bleken te behoren. Hij vond deze bacteriën vaker bij maagzweren, dus begon hij te vermoeden dat zij de oorzaak waren van de zweren. Toen hij dit vermoeden uitte, kreeg hij van zijn professoren te horen: "Absoluut niet. Onmogelijk. We weten dat maagzweren veroorzaakt worden door stress. Stress veroorzaakt overmatige productie van maagsap. Wat je ziet is niets anders dan een infectie van een zwer die er al zit."
Marshall deed eerst epidemiologisch onderzoek. Hierbij wordt gekeken of er tussen patiënten die lijden aan een bepaalde ziekte, zoals maagzweren, bepaalde overeenkomsten in lichamelijke toestand of gedrag bestaan. Marshall vond een sterk verband tussen het vóórkomen van *Helicobacter pylori* bij patiënten en het vóórkomen van maagzweren. Maar zijn collega's waren niet overtuigd. Uit pure vertwijfeling slikte hij een bacteriecultuur en
tonde een paar weken later aan dat zijn maagdarmkanaal vol zweren zat. Vervolgens toonde hij met een officiële klinische proef aan dat maagzweerpatiënten die behandeld werden met een combinatie van antibiotica en twee andere stoffen sneller herstelden dan patiënten die de klassieke behandeling met maagzuurremmers kregen.
Bewerkt naar een fragment uit "Het bizarre brein" van Vilayanur Ramachandran en Sandra Blakeslee, 15-16.
1p 37 Wat is de onderzoeksvraag die Marshall zich stelde?
In maagsap komen zoutzuur (HCl) en peptase (pepsine) voor. De binnenkant van de maag is bedekt met een laag slijm. Dit slijm bevat o.a. eiwitten.
2p 38 Leg uit dat een beschadiging van de maagwand niet bij een normale productie van maagsap optreedt, maar wel bij een overmatige productie van maagsap optreedt.
Marshall trok de conclusie dat *Helicobacter pylori* de oorzaak is van maagzweren. Zijn professoren trokken de conclusie dat *Helicobacter pylori* een voorbeeld is van een bacteriële infectie van al bestaande maagzweren.
2p 39 Geeft de uitkomst van het epidemiologisch onderzoek uitsluitsel over wie er gelijk heeft?
A nee
B ja, Marshall
C ja, zijn professoren
Marshall heeft op meerdere manieren geprobeerd aan te tonen dat *Helicobacter pylori* maagzweren veroorzaakt.
2p 40 Een van zijn methoden was om zelf een bacteriecultuur te slikken. Geef twee argumenten waarom dit geen natuurwetenschappelijke methode mag worden genoemd.
200028 24 11 Lees verder

### Pagina 12

Geneesmiddelen testen
In afbeelding 7 is schematisch weergegeven op welke manier de werkzaamheid van een
geneesmiddel voor een bepaalde ziekte getest wordt. Het antwoord op de kernvraag bij punt
drie zou afgeleid kunnen worden uit de twee grafieken onderaan. De tekenaar heeft de assen
van de grafieken echter niet benoemd.

afbeelding 7 Testen werkzaamheid geneesmiddel

[FIGUUR: Schema van een geneesmiddelentest met twee groepen proefpersonen, één die een pil krijgt en één die een placebo krijgt. Na de testperiode wordt de gezondheid van beide groepen beoordeeld. Gegevens worden opgeslagen en vergeleken.]

bron: Algemeen Dagblad, 1-5-1999

2p 41 Stel dat het middel tegen hoofdpijnaanvallen werkt. Wat moet er dan op de X-as van beide
grafieken staan? En wat moet er op de Y-as van beide grafieken staan?
op de X-as
op de Y-as

A tijd
B tijd
C uren met hoofdpijn
D uren zonder hoofdpijn
uren met hoofdpijn
uren zonder hoofdpijn
tijd
tijd

2p 42 Om een verantwoorde conclusie te kunnen trekken over de werking van het geneesmiddel,
moet het aantal proefpersonen in beide groepen groot zijn.
Geef twee andere criteria waaraan de beide groepen proefpersonen moeten voldoen.

200028 24 12 Lees verder

### Pagina 13

1p 43 Het geneesmiddel waarvan in afbeelding 7 sprake is, wordt toegediend in de vorm van
pillen die met water worden ingenomen.
Het is niet waarschijnlijk dat het werkzame bestanddeel een eiwit is. Leg uit om welke
reden.

2p 44 Waarop zal een geneesmiddel tegen hoofdpijn met name effect hebben?
A op de hersenstam
B op de hersenvliezen
C op de hypofyse
D op de kleine hersenen
E op de motorische centra van de grote hersenen
F op de sensorische centra van de grote hersenen

Eilanden en evolutie
Eilanden worden wel eens de ‘laboratoria van de evolutie’ genoemd, omdat daar
soortvormingsprocessen voortdurend zichtbaar worden.
In dit verband wordt onder een eiland verstaan een gebied dat voor bepaalde soorten
geïsoleerd ligt ten opzichte van overkomstoge andere gebieden. Voorbeelden van dit
soort gebieden van Afrika zijn: de eilanden Annobon, São Tomé, Principe en Fernando Poo
en het geïsoleerde berggebied Mount Cameroon (zie afbeelding 8).

afbeelding 8
[FIGUUR: Kaart van een deel van de Atlantische Oceaan en West-Afrika, met daarop aangeduid: NIGERIA, Mt. Cameroon (4070), KAMEROEN, Fernando Poo, ATLANTISCHE OCEAAN, Principe, São Tomé, Annobon, EQ. GUINEE, GABON]

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

200028 24 13 Lees verder

### Pagina 14

In deze vijf gebieden voorspelde men het aantal soorten broedende landvogels met behulp
van een model waarin drie omgevingsfactoren verwerkt waren:
X₁: het oppervlak van het gebied;
X₂: het hoogteverschil in het gebied;
X₃: de afstand van het gebied tot een gebied waar de dichtstbijzijnde populaties van de
vogelsoorten leefden.
Vervolgens werden de werkelijke aantallen soorten bepaald.
Zie voor de voorspellingen en de werkelijke aantallen afbeelding 9.
afbeelding 9 Voorspelling (lijnen) vanuit kennis van omgevingsfactoren en telling (staven)
van het aantal soorten broedende landvogels in verschillende gebieden.
[FIGUUR: Grafiek met op de y-as 'aantal soorten' (van 0 tot 140) en op de x-as de gebieden 'Annobon', 'Príncipe', 'São Tomé', 'Mt. Cameroon (bergbos)', 'Fernando Poo'. Er zijn drie lijnen: een gestippelde lijn, een stippellijn en een streeplijn. Er zijn vier grijze staven. Een legenda geeft aan: gestippelde lijn = Y voorspelling bij oppervlakte (X₁), streeplijn = Y voorspelling bij hoogteverschil (X₂), stippellijn = Y voorspelling bij isolatie (X₃), grijze staven = werkelijke aantallen.]
bron: T.H. Hamilton: Process and pattern in evolution (1967), 48 e.v.
2p 45 ■ Uit afbeelding 9 kan afgeleid worden welke van de drie onderzochte factoren het meest
geschikt is om het aantal soorten te voorspellen. Welke factor is dit?
A factor X₁
B factor X₂
C factor X₃
1p 46 ■ Leg uit dat dit model niet bruikbaar is voor zeevogels.
Mount Cameroon is een berg met daarop een vegetatie die 'bergbos' wordt genoemd. Deze
berg ligt midden in het laagland, maar kan in bepaalde opzichten als een eiland worden
beschouwd.
1p 47 ■ Leg uit dat voor broedvogels in het bergbos op Mount Cameroon dit gebied als eiland kan
worden beschouwd.
Als enkele individuen van een roofdier-soort zich vestigen op een klein eiland met een
overvloed aan voedsel, ontstaat van deze soort meestal toch geen levensvatbare populatie.
1p 48 ■ Leg dit uit.
Einde
200028 24 14