# Eindexamen Biologie HAVO 2002 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2002/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

### Vraag 47 – Opgave 47

### Vraag 48 – Opgave 48

### Vraag 49 – Opgave 49

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
Biologie (nieuwe stijl en oude stijl)
Hoger
Algemeen
Voortgezet
Onderwijs
20 02
Tijdvak 1
Donderdag 30 mei
13.30-16.30 uur
Voor dit examen zijn maximaal 84 punten te
behalen; het examen bestaat uit 49 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Voor de uitwerking van de vragen 8 en 12 is een
bijlage toegevoegd.
Als bij een open vraag een verklaring, uitleg
of berekening wordt gevraagd, worden aan
het antwoord meestal geen punten
toegekend als deze verklaring, uitleg of
berekening ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden
gevraagd en je geeft er meer dan twee, dan
worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.
200017 24
Begin

### Pagina 2

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.
Brandend maagzuur
tekst 1
Sommige mensen hebben last van brandend maagzuur. Brandend maagzuur ontstaat doordat te veel maagzuur wordt geproduceerd, dat ook in de slokdarm terecht kan komen. Typische symptomen hiervan zijn:
– maagpijn en/of maagkrampen;
– een brandend gevoel in de maagstreek en/of achter het borstbeen;
– zure oprispingen.
Maagzuur stimuleert de vertering van bepaalde voedselbestanddelen en maagzuur doodt bacteriën. Normaal gesproken veroorzaakt dit zuur geen problemen.
naar folder: Zantac 75, zuurbranden en zure oprispingen
2p 1□ Leg uit waardoor het zuur in de maag vertering bevordert.
2p 2■ Waar komt het zuur vandaan dat in de maag een rol speelt bij de vertering?
A Het ontstaat in de maagholte bij de vertering van vetten tot glycerol en vetzuren.
B Het wordt gemaakt door de speekselklier en komt via een afvoerbuis in de maagholte.
C Het wordt gemaakt door de lever en komt via een afvoerbuis in de maagholte.
D Het wordt gemaakt door maagwandklierjes en komt via afvoerbuisjes in de maagholte.
Dierproeven
tekst 2
Bij dieren komt genetische modificatie in twee vormen voor. Het meest bekend zijn de transgene dieren. Bij deze dieren is één gen van een andere soort ingebracht. Hiervoor spuit de onderzoeker met een naald een gen rechtstreeks in de celkern van een bevruchte eicel.
Daarnaast is het ook mogelijk om in een celkern van een bevruchte eicel een eigen gen van een dier uit te schakelen. Men spreekt dan van een knock-out gen.
Proefdieren met een knock-out gen en transgene proefdieren vormen een belangrijke schakel in biomedisch onderzoek. Onderzoekers moeten voor dierproeven toestemming vragen bij de overheid, die voor de beoordeling drie onafhankelijke commissies heeft ingesteld. Elk onderzoek moet voldoen aan de wettelijke kaders van de Gezondheids- en Welzijnswet voor Dieren, de Wet Milieugevaarlijke stoffen en de Wet op de Dierproeven. Bij deze wetten geldt het ‘nee-tenzij-principe’: er wordt pas toestemming verleend als aan een aantal criteria voldaan is.
bron: A. Cornelissen, Genetische modificatie van dieren, ook in Nederland!, Natuur en Techniek, jan '97, p. 89-94
2p 3□ - Leg uit waarom voor genetische modificatie een bevruchte eicel gebruikt wordt en
- leg uit waarom niet een cel uit een later stadium in de embryonale ontwikkeling gebruikt wordt.
Om conclusies te trekken over de werking van een ingebracht gen dat niet voorkomt bij de betreffende soort, is een controlegroep nodig.
1p 4□ - Is een dier met een knock-out gen geschikt als controlegroep bij een experiment met transgene dieren?
- Leg je antwoord uit.
1p 5□ Noem een criterium, dat naar jouw mening in de wet op de Dierproeven opgenomen zou moeten zijn, en niet in de al andere in tekst 2 genoemde wetten, om de dierproeven te verbieden.
200017 24 2 Lees verder

### Pagina 3

tabel 1 Het gebruik van verschillende soorten proefdieren voor medisch onderzoek

[FIGUUR: Tabel met diersoorten en de aantallen per categorie: Vaccins of andere biologische producten, Geneesmiddelen, Kanker, Andere ziekten, Andere wetenschappelijke vraag, Overige toepassingen en Totaal. De rijen zijn: Muizen, Ratten, Andere knaagdieren, Apen, Honden, Katten, Grote landbouwhuisdieren, Vogels, Andere, Totaal 1994, Totaal 1993, Totaal 1992, Totaal 1991.]

bron: A. Cornelissen, Genetische modificatie van dieren, ook in Nederland, Natuur en Techniek, jan '97, p. 87-94

In tabel 1 wordt een onderscheid gemaakt tussen vaccins (kolom 2) en geneesmiddelen (kolom 3).

1p 6 □ Wat is, gelet op de taak van deze middelen in het lichaam van de mens, het verschil tussen vaccins enerzijds en geneesmiddelen anderzijds?

1p 7 □ Voor dierproeven in de medische sector worden voornamelijk zoogdieren gebruikt. Geef hiervoor een verklaring.

Voor een presentatie wil je de gegevens uit de tabel zo ordenen dat de ontwikkeling in het gebruik van het totale aantal proefdieren in de loop van de jaren 1991 tot en met 1994 direct te zien is.
2p 8 □ In de bijlage is een stuk millimeterpapier afgedrukt. Teken daarin een assenstelsel van 8 bij 8 centimeter en maak hierin een staafdiagram van dit gebruik aan proefdieren waarbij je op de Y-as uitsluitend het bereik van 760.000 – 900.000 uitzet.

Tijdens de presentatie geef je aan in een toelichting bij het diagram dat er elk jaar evenveel biomedisch onderzoek is geweest, terwijl het aantal dierproeven is afgenomen. Een van de toehoorders vraagt hoe dat kan. Jij antwoordt dat de druk van de publieke opinie op dierproeven de onderzoekers er toe brengt om het aantal dierproeven te verminderen.
1p 9 □ Geef een mogelijkheid voor wetenschappers om bij evenveel biomedisch onderzoek het aantal proefdieren toch te verminderen.

200017 24 3 Lees verder


### Pagina 4

Seksualiteit en seksueel overdraagbare aandoeningen
In de onderstaande tabellen 2 en 3 staan gegevens over Seksueel Overdraagbare
Aandoeningen (SOA) en seksualiteit bij jongeren.
tabel 2 De SOA top 9

SOA Aantal nieuwe
infecties per jaar in
Nederland
Chlamydia 60.000
Genitale wratten 15.000
Herpes genitalis 12.000
Gonorroe 6.000
Hepatitis B 3.000
Trichomonas enkele duizenden
Syphilis 750
HIV 500
Gardnerella enkele duizenden
bron: Lesbrief 'Ik vrij veilig ook op vakantie', Stichting SOA-bestrijding, mei 1996
tabel 3 Risico-inschatting door jongens (n = 215) van de kans op een SOA bij
geslachtsgemeenschap zonder condoomgebruik

grote kans niet zo groot klein geen kans weet niet
Als je soms met een ander meisje 76% 18% 5% 0% 1%
vrijt
Als je het meisje niet goed kent 59% 30% 7% 0% 4%
Als het meisje de pil gebruikt 59% 28% 10% 0% 2%
bron: Condoomschroom, P. Tennix, P. Curfs en E. Ketting, 1993

2p 10 Uit de gegevens in tabel 3 blijkt dat 28% van de jongens denkt dat bij pilgebruik de kans
om een SOA te krijgen niet zo groot is.
– Leg uit waarom de redenering van deze jongens onjuist is.
– Leg uit dat een condoom de kans op een SOA wel verkleint.

In sommige gevallen kan ongewenste kinderloosheid opgeheven worden door kunstmatige
inseminatie en/of door in-vitrofertilisatie (IVF). Bij kunstmatige inseminatie kan het zaad
van de eigen partner gebruikt worden (KI-D) of het zaad van een (anonieme) donor (KI-D).
Als gevolg van een Chlamydia-infectie zijn bij een vrouw de eileiders verstopt geraakt. Zij
kan daardoor langs natuurlijke weg niet zwanger worden. Zij en haar partner willen toch
graag kinderen.
2p 11 Welke methode komt of welke methoden komen in aanmerking om deze ongewenste
kinderloosheid op te heffen?
A alleen IVF
B alleen KI-D
C alleen KI-E
D zowel KI-D als IVF
E zowel KI-E als IVF
F zowel KI-D als KI-E als IVF

200017 24 4 Lees verder


### Pagina 5

Diabetes
Bij iemand met een bepaalde vorm van diabetes (suikerziekte) maakt de alvleesklier te weinig insuline. Tot in de jaren '70 werden patiënten onderworpen aan een glucosebelastingtest. Bij een glucosebelastingtest krijgt een nuchtere persoon op verschillende tijdstippen glucose toegediend. Vervolgens wordt het verloop van het glucosegehalte in zijn bloed bepaald.
Een persoon die geen diabetes heeft, krijgt op tijdstip nul een glas water waarin 50 gram glucose is opgelost te drinken.
Legenda:
---- diabetes
---- -- normaal
[FIGUUR: Grafiek met op de y-as de glucosegehalte van het bloed in mg% (met waarden 0, 100, 200, 300, 400, 500) en op de x-as de tijd in uren (met waarden 0, 1, P, 2, 3). Er zijn twee lijnen getekend: een doorgetrokken lijn die eerst stijgt en dan daalt, en een gestippelde lijn die constant stijgt.]
afbeelding 1
bron: 'Physiologie des Menschen', Max Schneider, 366-371; Springer Verlag, 1966
In het diagram in afbeelding 1 is in een grafiek het verloop van het glucosegehalte van zijn bloed te zien. In hetzelfde diagram is in een grafiek het verloop te zien van het glucosegehalte van het bloed van iemand met diabetes na toediening van slechts 20 gram opgeloste glucose. Het diagram slaat ook op de bijlage.
Op tijdstip P wordt aan de diabetespatiënt nog eens 20 gram opgeloste glucose toegediend en aan de gezonde persoon 50 gram opgeloste glucose.
2p 12
Schets in het diagram op de bijlage een mogelijk verder verloop van de twee grafieken vanaf tijdstip P tot 3 uur.
200017 24
5
Lees verder

### Pagina 6

Korstmossen
Op bomen, stenen en op droge zandgrond groeien korstmossen. Vroeger kregen ze die naam
omdat ze op mossen lijken en men ze toen nog niet microscopisch onderzocht had. Later
bleken korstmossen geen mossen te zijn. Ze bestaan uit wieren en schimmels.
In afbeelding 2(A) zijn drie verschillende korstmossen getekend.
In afbeelding 2(B) is een doorsnede van een korstmos weergegeven.
afbeelding 2
[FIGUUR: Afbeelding 2(A) toont drie verschillende korstmossen. Afbeelding 2(B) toont een doorsnede van een korstmos met de onderdelen sporen, wier en schimmel.]
bron afbeelding A: E. Strassburger 1978, p. 637. Afbeelding B: N.A. Campbell 1999, p. 584.
2p 13 []
- Wat is de functie van wieren in een korstmos?
- Waardoor is de bovenzijde een geschikte plaats voor die wieren?
1p 14 []
De term 'soort' voor een korstmos is strikt genomen niet van toepassing.
Leg uit dat de term soort hier niet van toepassing is.
2p 15 []
In Noord-Scandinavië leven rendieren voornamelijk van korstmossen.
Welke ecologische rol vervullen de korstmossen en welke de rendieren in NoordScandinavië?
korstmos
rendier
A producent
B producent
C reducent
D reducent
consument
reductent
consument
reductent
200017 24 6 Lees verder

### Pagina 7

Hieronder, in afbeelding 3, staan drie diagrammen over veranderingen die zich in een korstmos op een bepaalde plaats kunnen afspelen.
[FIGUUR: Drie grafieken op een pagina. De bovenste grafiek toont de opname/afgifte van CO2 in mg over een periode van 24 uur. De middelste grafiek toont het watergehalte van korstmossen in % over een periode van 24 uur. De onderste grafiek toont de temperatuur in °C en de verlichtingssterkte in Kilolux over een periode van 24 uur.]
Legenda:
----- temperatuur ...... verlichtingssterkte
bron: Biologie/Geologie première, S. Hatier
In de grafieken van afbeelding 3 zijn zes perioden te onderscheiden;
Periode 1: 20.00-24.00 uur
Periode 2: 24.00- 5.00 uur
Periode 3: 5.00- 6.00 uur
Periode 4: 6.00- 9.00 uur
Periode 5: 9.00-19.00 uur
Periode 6: 19.00-20.00 uur
1p 16 □ Leid uit de diagrammen van afbeelding 3 af in welke periode of in welke perioden de biomassa van het korstmos toeneemt.
2p 17 □ In welke van de hierboven genoemde perioden (in de gehele periode of in een deel ervan) vindt er zowel fotosynthese als dissimilatie plaats?
2p 18 ■ Welke van onderstaande factoren is om negen uur 's morgens bij dit korstmos beperkend voor de fotosynthese?
A het CO2-gehalte
B de temperatuur
C de verlichtingssterkte
D het watergehalte
200017 24 7 Lees verder

### Pagina 8

Cholesterol
De lever maakt per etmaal ongeveer 1 gram cholesterol. Daarnaast wordt cholesterol
opgenomen met het voedsel. Cholesterol is een vetachtige stof die een belangrijke rol speelt
bij de opbouw van celmembranen en die dient als grondstof voor de productie van bepaalde
hormonen.
Onder normale omstandigheden bestaat er een evenwicht tussen de hoeveelheden vet en
cholesterol die door de lever wordt opgenomen en die wordt afgegeven aan het bloed.
Het hormoon insuline heeft invloed op dit evenwicht. Het evenwicht kan verstoord raken,
bijvoorbeeld wanneer de voeding een te grote hoeveelheid verzadigde vetten bevat, of
wanneer iemand een aandoening heeft, zoals suikerziekte.
Cholesterol wordt in het bloed getransporteerd, gebonden in LDL of in HDL. Het LDLcholesterol kan zich in de wand van bloedvaten ophopen en heet daarom ook wel het
'slechte' cholesterol. HDL kan cholesterol uit de vaatwand opnemen en naar de lever terug
vervoeren. HDL-cholesterol heet het 'goede' cholesterol.
In het lichaam wordt hemoglobine van 'versleten' rode bloedcellen afgebroken. Uit het
niet-eiwitdeel van hemoglobine wordt ijzer onttrokken; wat overblijft wordt bilirubine, een
geelbruine stof die in de lever verder wordt verwerkt. Het eiwitdeel kan door de lever
worden afgebroken tot ureum.
2p 19 ■ Langs welke weg verlaten de afbraakproducten van hemoglobine het lichaam?
A bilirubine voornamelijk via de darm en ureum via de nieren
B bilirubine voornamelijk via de nieren en ureum via de darm
C zowel bilirubine als ureum alleen via de darm
D zowel bilirubine als ureum alleen via de nieren
Naast de productie van cholesterol, de verwerking van bilirubine en de vorming van ureum
heeft de lever nog een aantal andere functies.
2p 20 □ Noem nog twee andere functies van de lever.
LDL-cholesterol kan zich in de wand van een bloedvat ophopen.
2p 21 ■ Welke gevolgen heeft dit voor de zuurstofvoorziening van de weefsels die door dat bloedvat
worden voorzien en voor de bloeddruk vóór de plaats van ophoping?
zuurstofvoorziening bloeddruk
A neemt af daalt
B neemt af stijgt
C neemt toe daalt
D neemt toe stijgt
200017 24 8 Lees verder

### Pagina 9

In sommige families komt een verhoogd cholesterolgehalte meer voor dan in andere
families. Soms is dit het gevolg van een afwijkende erfelijke factor. Eén
afwijkingen is familiaire hypercholesterolemie (FH). Mensen met FH hebben een te hoog
gehalte aan LDL-cholesterol. Er zijn in Nederland tussen de 30.000 en 40.000 mensen die
lijden aan deze aandoening.
FH is het gevolg van een mutatie in het gen dat codeert voor de LDL-receptor. Receptoren
zijn bestanddelen van celmembranen die specifiek bepaalde stoffen kunnen binden.

In afbeelding 4 is schematisch de bouw
van de LDL-receptor met de
daarvoor coderende gen getekend.
2p 22 ☐ Tot welke categorie van stoffen behoort
de getekende LDL-receptor?
A tot de eiwitten
B tot de koolhydraten
C tot de ribonucleïneïn-
D tot de vetten

Mensen met een verhoogd
cholesterolgehalte wordt geadviseerd om
hun eet- en leefgewoonten aan te passen:
minder cholesterolbe-attende
voedingsmiddelen eten, voedingsmiddelen
gebruiken die cholesterol verlagend zijn
(voedingsmiddelen met meervoudig
onverzadigde vetzuren), meer bewegen en
niet roken.

[FIGUUR: Schematische weergave van een LDL-receptor met gen, genummerd 1 t/m 18.]

Tabel 4 is een deel van de Nederlandse Voedingsmiddelentabel.

[FIGUUR: Tabel met voedingsmiddelen en hun voedingswaarde (energie, eiwit, vet, koolhydraten, cholesterol, vezels, water).]

Legenda:
kh = koolhydraten
chol = cholesterol
tot = totaal
verz = verzadigd

2p 23 ☐ Geef twee redenen waarom een boterham met pindakaas beter past in een
cholesterolverlagend dieet dan een boterham met Edammer kaas.

200017 24 9 Lees verder

### Pagina 10

Is de mens een wateraap?
Apen lopen voornamelijk op vier poten. Mensen lopen op twee benen: zij lopen rechtop.
Dat rechtop lopen is lang geleden ontstaan. Volgens veel biologen ontstond het rechtop
lopen op de savanne, maar volgens Elaine Morgan ontstond dat in het water: de wateraap-
theorie. Die theorie gaat ervan uit dat vroege mensachtigen circa 7 miljoen jaar geleden een
periode in het water hebben doorgebracht en daar de rechtopgaande houding ontwikkelden.
Pas daarna zouden zij zich over de savanne verspreid hebben. Morgan wijst, om haar idee
kracht bij te zetten, op bepaalde nadelen van het rechtop lopen, die op het land wel en in het
water niet of in mindere mate optreden.
Zo zitten de billen bij de mens lager dan het hart. Bij apen steken ze gewoonlijk boven het
hart uit.

[FIGUUR: Een chimpansee die op handen en voeten loopt en een mens die rechtop staat met een stok.]
afbeelding 5

In de aders in de wand van de endeldarm komen geen kleppen voor. Daardoor kunnen
aambeien ontstaan. Aambeien zijn spataders rond de anus. Bij sommige mensen komen
spataders in de benen voor.
1p 24 □ Leg met behulp van deze gegevens uit dat bij de mens gemakkelijker rond de anus aambeien
kunnen ontstaan dan bij apen.

Het energiegebruik van chimpansees verschilt, afhankelijk van hun houding. Het
energieverbruik van een rechtopstaande chimpansee wordt vergeleken met dat van een
chimpansee die op vier poten staat.
1p 25 □ - Welke van beide heeft het hoogste energieverbruik?
- Leg je antwoord uit.

Alle landzoogdieren hebben het verschijnsel van tranen als reactie op kou of irritatie van de
ogen. Vergelegen met alle landzoogdiersoorten is de mens de enige soort die echt kan
huilen: tranen die onmiddellijk na een moment van grote vreugde of intense verdriet ‘over de
wangen biggelen’. Wanneer bepaalde zenuwen (de nervus trigeminus), die van de hersenen
naar de traanklieren lopen, worden geblokkeerd, stopt het verschijnsel van tranen als reactie
op kou of irritatie, terwijl het echte huilen kan blijven doorgaan.
Een leerling trekt uit bovenstaande informatie de conclusie dat het echte huilen niet door
het zenuwstelsel, maar door hormonen wordt geregeld.
1p 26 □ - Is dat op grond van bovenstaande informatie een juiste conclusie?
- Leg je antwoord uit.

Volgens Elaine Morgan zijn ‘echte tranen’ hypotonisch ten opzichte van de bloedvloeistof:
het traanvocht heeft een lagere concentratie aan opgeloste deeltjes (een lagere osmotische
waarde) dan de bloedvloeistof.
Om te testen of dit waar is, brengt een leerling een druppel bloed en een traan op een
voorwerpglaasje met elkaar in contact.
2p 27 ■ Wat neemt hij/zij waar als de menselijke rode bloedcellen gelijk heeft?
A De rode bloedcellen blijven even groot.
B De rode bloedcellen krimpen.
C De rode bloedcellen zwellen.

200017 24 10 Lees verder

### Pagina 11

Hieronder staat in tabelvorm een lijst van eigenschappen die Elaine Morgan gebruikt voor haar wateraap-theorie.

tabel 5
Eigenschap
ontbreken van vacht
op twee benen/poten lopen
gedaalde keelholte
willekeurige ademhaling
180 graden hoek tussen onderste deel wervelkolom en achterbenen/poten
constante vetvoorraad
buik op buik copuleren/paren
veel talgklieren
aanwezigheid van melkklieren
mens
ja
ja
ja
ja
ja
ja
ja
ja
ja
savanne zoogdieren
nee
nee
nee
nee
nee
nee
nee
nee
nee
water- zoogdieren
ja
nee
ja
ja
ja
ja
ja
ja
ja

2p 28
- Noem een eigenschap uit tabel 5 die haar theorie niet ondersteunt.
- Leg uit waarom je die eigenschap kiest.

Veeteelt
Een doel van de veeteelt is onder andere het produceren van vlees tegen zo laag mogelijke kosten, zodat er optimaal winst gemaakt kan worden.
Er is nogal wat prijsverschil tussen vlees dat afkomstig is van verschillende diersoorten.
Een van de redenen hiervoor is dat de productie kosten per kg vlees per diersoort verschillen.
In tabel 6 staat een aantal gegevens over runderen en konijnen.

tabel 6
Dier(en)
Slachtgewicht minus geboortegewicht
Voedselverbruik
1 ton hooi is voldoende voor
Warmteverlies per kg lichaamsgewicht
Toename biomassa per dag
één rund
600 kg
ca. 7,5 kg / dag
133 dagen
140 kJ / dag
0,9 kg
300 konijnen
600 kg
ca. 30 kg / dag
33 dagen
560 kJ / dag
3,6 kg

bron: Linder Biologie, J. B. Metzler, p. 99

2p 29
Stel dat een rund uitsluitend hooi krijgt als voedsel.
Bereken dan in 1 decimaal nauwkeurig hoeveel ton hooi nodig is voor het ontstaan van de vermelde 600 kg biomassa.

1p 30
Het warmteverlies per kilogram lichaamsgewicht per dag is bij konijnen veel hoger dan bij een rund.
Wat is hiervan de oorzaak?

2p 31
De productiekosten van een gelijke hoeveelheid biomassa van konijnen en runderen per dag worden onderling vergeleken. Uit deze vergelijking blijkt dat de productiekosten voor konijnen lager zijn.
Leg dit uit met behulp van de gegevens over voedselverbruik, de tijd waarin het voedsel wordt verbruikt en de toename van de biomassa van tabel 6.

200017 24 11 Lees verder

### Pagina 12

Zebravink oefent zang tijdens slaap
Als jonge zebravinken slapen, repeteren zij het gezang dat zij, als ze wakker zijn, van hun
ouders horen. Zo leggen zij deze klanken in hun hersenen vast. Dit concluderen onderzoekers
van de Universiteit van Chicago na proeven met zebravinken. De onderzoekers observeerden
de activiteit in het hersengebied dat bij zebravinken dat betrokken is bij hun zang. Overdag
vertoonden de neuronen in dit gebied een regelmatige, relatief zwakke activiteit. Tijdens de
slaap waren echter plotseling uitbarstingen van grote activiteit waar te nemen van dezelfde
neuronen.
2p 32 In welk deel van de hersenen leggen de jonge zebravinken het gezang dat zij van hun
ouders hebben gehoord, vast?
A in de grote hersenen
B in de hersenstam
C in de kleine hersenen
2p 33 Wat hebben de onderzoekers bij metingen aan de neuronen waargenomen tijdens
uitbarstingen van grote activiteit?
A toename van de impulsfrequentie
B toename van de impulssterkte
C toename van het aantal synapsen
D toename van het aantal uitlopers

„Surrogaatspechten”
[FIGUUR: Afbeelding 6 toont vier spechten: een jonge grote bonte specht, een volwassen grote bonte specht, een kleine bonte specht en een groene specht.]
afbeelding 6
jonge grote
bonte specht
volwassen grote
bonte specht
kleine
bonte specht
groene
specht
1
2
3
4
bron: Elseviers Gids van de Europese Vogels, tweede druk, H. Henzel e.a., 1975, p. 193,
195.
In Nederland komen spechten voor. Deze vogels leven voornamelijk in bosrijke gebieden.
Ze zijn aangepast aan het leven in bomen. Hun voedsel bestaat voornamelijk uit insecten
die ze met hun snavel uit de spleten in de boomschorrs halen. Sommige spechten hakken in
stammen van omgevallen bomen om daaruit larven van houtetende insecten te halen.
In afbeelding 6 zijn vier spechten afgebeeld:
• figuur 1 een jonge grote bonte specht (Dendrocopos major);
• figuur 2 een volwassen grote bonte specht (Dendrocopos major);
• figuur 3 een kleine bonte specht (Dendrocopos minor);
• figuur 4 een groene specht (Picus viridis).
2p 34 Tot hoeveel soorten en drie genera (geslachten) horen deze vier spechten?
A tot vier soorten en drie genera
B tot vier soorten en twee genera
C tot drie soorten en drie genera
D tot drie soorten en twee genera
E tot twee soorten en twee genera
F tot twee soorten en één genus

200017 24
12
Lees verder

### Pagina 13

afbeelding 7
[FIGUUR: Tekening van een vleesetende plant met een insect dat erin zit.]
[FIGUUR: Close-up van een vogelkop met een lange, dunne snavel.]
[FIGUUR: Close-up van een vogelkop met een gebogen, scherpe snavel.]
[FIGUUR: Close-up van de hand van een lemur met lange, gebogen klauwen.]
1
2
3
4
Legenda:
1 = hon ingkruiper
2 = spe chtvink
3 = gevlekte opossum
4 = aye-aye
bron: Scientific American, sept. 1978, p. 131
Op bepaalde eilanden groepen worden geen spechten aangetroffen; daar vindt men echter
wel andere boombewonende insecteneters, zoals de spechtvink op de Galapagos-eilanden,
de hon ingkruiper op Hawaï, de gevlekte opossum op Nieuw-Guinea en de aye-aye op
Madagaskar (afbeelding 7). De spechtvink en de hon ingkruiper behoren tot de vogels, de
opossum tot de buideldieren en de aye-aye tot de placentale zoogdieren. Deze soorten
hebben zich ontwikkeld uit voorouders op het vasteland. Naast deze manier van
soortvorming kan er op het eiland zelf ook een nieuwe soort ontstaan die deze ecologische
plaats (niche) op het eiland overneemt.
Drie factoren die bij soortvorming een belangrijke rol spelen, zijn:
1 isolatie
2 mutatie
3 natuurlijke selectie
2p 35 ■ Aan welke factor of aan welke factoren moet tenminste zijn voldaan om op het eiland zelf
de nieuwe soort die daar ontstaat, deze niche te laten overnemen van de soort die deze niche
daarvóór op dit eiland innam?
A alleen aan 1
B alleen aan 2
C alleen aan 3
D alleen aan 1 en 2
E alleen aan 1 en 3
F alleen aan 2 en 3
200017 24
13
Lees verder

### Pagina 14

Bij de gevlekte opossum is de vierde vinger verlengd; bij de aye-aye is de derde vinger verlengd. Zo'n extra lange vinger wordt gebruikt bij het vangen van insecten.
Bij deze soorten is voor het vangen van insecten niet dezelfde vinger verlengd. Welke verklaring hiervoor is juist?
2p 36 ■
A Dat is door het toeval bepaald.
B De groep van de buideldieren is op andere plaatsen ontstaan dan de groep van de placentale zoogdieren.
C Het milieu op Madagaskar is anders geweest dan het milieu op Nieuw Guinea.

De Serengeti-hoogvlakte en de Ngorongoro-krater
Op de Serengeti-hoogvlakte komen veruit de grootste populaties in het wild levende hoefdieren ter wereld voor. In het begin van de jaren zestig van de vorige eeuw lukte het in deze regio, de runderpest uit te roeien. In de jaren zeventig werd de jaarlijkse terugkerende droge tijd veel minder droog. Met name het aantal wildebeesten (gnoes) nam toen sterk toe. Afbeelding 8 geeft de belangrijkste relaties in het Serengeti-ecosysteem weer. Met pijlen zijn voedselrelaties en relaties tussen abiotische en biotische factoren in het onderzochte gebied aangegeven.
afbeelding 8
[FIGUUR: Een ecologisch model met vakken voor jachtluipaard, leeuw/hyena, buffel/topi/wrattenswijn, wilde hond, wildebeest, giraffe, olifant, kruiden, groen gras, jonge bomen, grote bomen en regen in het droge seizoen. Pijlen geven relaties aan met + voor toename en - voor afname. Er is een legenda die + toename en - afname aangeeft.]

Legenda:
+ leidt tot toename
– leidt tot afname

1p 37 ■ Noem de twee abiotische factoren die in afbeelding 8 zijn weergegeven.

Bij hormonen wordt het begrip negatieve terugkoppeling gebruikt. Dit begrip is ook van toepassing op populaties in ecosystemen.
2p 38 ■ Hoeveel voorbeelden van negatieve terugkoppeling (feedback) zijn in afbeelding 8 weergegeven?
A 1
B 2
C 3
D 4

2p 39 ■ Welke term is van toepassing op de relatie tussen wrattenswijn en wildebeest?
A concurrentie
B parasitisme
C predatie
D symbiose

Door de toename van het aantal wildebeesten ontstaan veranderingen in de vegetatie (plantengroei).
3p 40 ■ – Noem deze veranderingen in de vegetatie
– Noem de diersoorten die daarvan direct voordeel hebben.

200017 24 14 Lees verder

### Pagina 15

De Ngorongoro-krater is een soort mini-Serengeti. Er zijn twee belangrijke verschillen:
– er valt meer regen;
– de bodem is vruchtbaarder.
Door deze verschillen is er in de Ngorongoro-krater per m² meer plantengroei.
Over het gevolg daarvan voor de dichtheid aan hoefdieren in vergelijking met de Serengeti-
hoogvlakte worden drie beweringen gedaan:
1 De dichtheid wordt hoger dan die in de Serengeti, doordat de hoefdieren relatief meer
voedsel hebben;
2 De dichtheid blijft gelijk aan die in de Serengeti, doordat beide systemen maximaal bezet
zijn met hoefdieren;
3 De dichtheid wordt lager dan die in de Serengeti, doordat de Ngorongoro-krater veel
kleiner is.
2p 41 ■ Welke van deze beweringen is juist?
A bewering 1
B bewering 2
C bewering 3

De Nederlandse bioloog Hans Kruuk ontdekte dat in de Ngorongoro-krater vrijwel nooit
een wildebeesten doodging van ouderdom of door een ziekte. Op de Serengeti-hoogvlakte
kwam dat regelmatig voor.
2p 42 ■ Welke rol van de gevlekte hyena verklaart het best de waarnemingen van Hans Kruuk?

rol van de gevlekte hyena in de Ngorongoro
A aasetser
B predator
C aasetser
D predator

rol van de gevlekte hyena in Serengeti
aasetser
predator
aasetser
predator

Vleermuizen

afbeelding 9

[FIGUUR: Tekening van een vleermuis met vleugels uitgespreid.]

Vleermuizen zijn zoogdieren die kunnen vliegen met behulp van een vlieghuid die
gespannen is tussen de ledematen en de staart (zie afbeelding 9). De vlieghuid is vrijwel
kaal, elastisch en sterk doorbloed. Eventuele verwondingen genezen snel.

Enkele weefsellagen van de huid van de mens zijn de hoornlaag, de kiemlaag en de lederhuid.
2p 43 ■ Welke van deze lagen is of welke zijn ook in de vlieghuid van de vleermuis aanwezig?
A alleen de hoornlaag
B alleen de kiemlaag
C alleen de lederhuid
D alleen de hoornlaag en de kiemlaag
E alleen de hoornlaag en de lederhuid
F zowel de hoornlaag als de kiemlaag als de lederhuid

In Nederland overwinteren vleermuizen houden een winterslaap. Vleermuizen in de
tropen gaan niet in winterslaap.
1p 44 ■ Door welke biotische milieu-factor kunnen vleermuizen in de tropen overleven zonder
winterslaap?

200017 24 15 Lees verder


### Pagina 16

Een vergeten mensaap
In 1929 werd ontdekt dat er behalve de toen bekende soorten mensapen (gorilla,
chimpansee en orang-oetan), nog een soort bestaat: de dwergchimpansee of bonobo.
Bonobo en chimpansee lijken in bouw erg op elkaar, maar verschillen sterk in gedrag. Met
name de rolpatronen van man en vrouw verschillen. Bij chimpansees zijn de mannen
dominant over de vrouwen. De mannen sluiten onderling coalities. Hierdoor verkrijgen zij
het beste voedsel. Daarnaast biedt zo'n coalitie toegang tot seksueel actieve vrouwen.
Conflicten worden met veel vertoon van macht opgelost.
Bij bonobo’s zijn er veel minder conflicten. Hier sluiten de vrouwen coalities. Zij
domineren de mannen. Met behulp van seksueel gedrag voorkomen zij geweld van de
mannen en hebben zij als eerste toegang tot het voedsel. Tussen mannen en vrouwen zijn
coalities gesloten. Bonobovrouwen zijn zeer frequent seksueel actief, met vrijwel
uitsluitend hooggeplaatste mannen. Chimpanseevrouwen zijn alleen rond de ovulatie seksueel actief, met vrijwel uitsluitend hooggeplaatste mannen.

In afbeelding 10 is op een kaart van een westelijk deel van Afrika rond de evenaar de
mogelijke verspreiding weergegeven van enige groepen mensapen omstreeks 1900.
[FIGUUR: Een kaart van een deel van West-Afrika met de verspreidingsgebieden van de
bleekgezicht chimpansee, zwarte gezicht chimpansee, bonobo en langharige chimpansee.
De Atlantische Oceaan is aan de linkerzijde zichtbaar. Er is een schaal van 0, 500, 1000 km.]

Legenda:
Bleekgezicht chimpansee : Pan troglodytes verus
Bonobo : Pan paniscus
Langharige chimpansee : Pan troglodytes schweinfurthii
Zwartgezicht chimpansee: Pan troglodytes troglodytes

bron: ‘Bonobo, de vergeten mensaap’, Frans de Waal en Frans Lanting, 1997, p. 10

Over deze groepen mensapen in dit deel van Afrika en hun verspreidingsgebied worden de
volgende beweringen gedaan:
Bewering 1: Er is één populatie weergegeven namelijk die van de mensapen.
Bewering 2: Er zijn twee populaties weergegeven namelijk bonobo’s en chimpansees.
Bewering 3: Er zijn vier populaties weergegeven met verspreidingsgebied komt één
populatie voor.
Bewering 4: Er zijn geen afzonderlijke populaties weergegeven; in één verspreidingsgebied
kunnen meer populaties voorkomen.

2p 45 ■ Welk van deze beweringen is juist?
A Bewering 1
B Bewering 2
C Bewering 3
D Bewering 4

Bij zowel chimpansees als bonobo’s verwisselen opgroeiende vrouwen hun geboortegroep
voor een andere groep.
1p 46 ■ Leg uit welk probleem er ontstaat als mannen en vrouwen beide in hun geboortegroep
zouden blijven.

200017 24 16 Lees verder

Voor alle eindexamens, zie ook www.ssileiden.nl. Voor de perfecte voorbereiding op je eindexamen, zie ook www.ssileiden.nl. Pagina: 2165

### Pagina 17

In afbeelding 11 zijn de menstruatie en de zwelling van de uitwendige geslachtsorganen
weergegeven bij bonobo-(1) en chimpansee vrouwen (2).
[FIGUUR: Grafieken die de menstruatie en zwelling van de uitwendige geslachtsorganen van bonobo's en chimpansees over een periode van 96 dagen weergeven.]
Legenda:
■ = menstruatie
1
2
2p 47 □ - Leid uit de gegevens in de tekst en de grafieken af wat een mogelijke sleutelprikkel voor
bonobomannen is om tot paren te komen.
- Verklaar waardoor bonobomannetjes vaker seksueel actief zijn dan chimpanseemannetjes.

Bij chimpansees komt regelmatig kindermoord voor. Een man doodt dan een of meer jongen
in de groep. De wetenschapper Sarah Blaffer Hrody uitte de veronderstelling dat de
evolutionaire achtergrond van dit gedrag is dat een man de jongen die niet van hem zijn,
uitschakelt. Zijn genen hebben dan meer kans zich in de populatie te handhaven.
2p 48 ■ Hoe noemt men deze veronderstelling van Sarah Blaffer Hrody?
A een conclusie
B een hypothese
C een resultaat
D een waarneming

1p 49 □ Verklaar naar aanleiding van de veronderstelling van Sarah Blaffer Hrody dat bij
chimpansees wel regelmatig kindermoord voorkomt en bij bonobo's niet.

Einde

200017 24 17