# Eindexamen Biologie HAVO 2001 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2001/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

### Vraag 47 – Opgave 47

### Vraag 48 – Opgave 48

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
Biologie (nieuwe stijl en oude stijl)
Hoger
Algemeen
Voortgezet
Onderwijs
Tijdvak 2
Woensdag 20 juni
13.30 - 16.30 uur
20 01
Voor dit examen zijn maximaal 85 punten te
behalen; het examen bestaat uit 48 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Als bij een open vraag een verklaring, uitleg
of berekening wordt gevraagd, worden aan
het antwoord meestal geen punten toegekend
als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden
gevraagd en je geeft meer dan twee redenen,
dan worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.
100020 24
Begin

### Pagina 2

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.
Determinatie
Alle organismen zijn ingedeeld in vier groepen die men rijken noemt. Er is nog een vijfde
groep, maar die wordt niet tot de organismen gerekend. Door gebruik te maken van het
schema in afbeelding 1 kan men deze vijf groepen, aangeduid met P, Q, R, S en T
determineren.
afbeelding 1
1. Eigen stofwisseling?
ja
nee
P
2. Cellen met een kern?
ja
nee
Q
3. Cellen omgeven door een celwand?
ja
nee
R
4. Autotroof?
ja
nee
S
T
2p
1
Noteer de letters P, Q, R, S en T onder elkaar op je antwoordblad en vermeld achter de
letters de namen van de vijf bijbehorende groepen.
tekst 1
Algen als wapen tegen het broeikas effect
Het broeikaseffect is één van de grootste milieuproblemen. Door het gebruik van
olie, kolen en aardgas is de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer de laatste tientallen
jaren sterk gestegen. De rookgassen van electriciteitscentrales bevatten veel CO2.
Als de plannen doorgaan, wordt bij de electriciteitscentrale in Lelystad
(Flevocentrale) de grootste algenvijver van de wereld, terwijl het eveneens uniek is
dat er rechtstreeks CO2 in de vijver wordt gebracht. Een belangrijk doel van dit
project is om te kijken hoe efficiënt algen CO2 kunnen vastleggen en welke kosten
daarmee gemoeid zijn.
bewerkt naar: Volkskrant, 9 april 1994
Als de plannen doorgaan, worden bij de centrale op vier hectare vijvers van twee tot drie
decimeter diep aangelegd. Door een deel van de rookgassen door de vijvers te leiden,
kunnen algen meer CO2 voor hun groei gebruiken.
1p
2
Verklaar waardoor diepere vijvers nauwelijks een gunstiger effect opleveren dan deze
ondiepe vijvers.
In internationaal verband zijn er afspraken gemaakt om de toename van CO2 in de
atmosfeer te verminderen.
Maatregelen om dat te bereiken zijn onder andere:
1 energiebesparing;
2 energie opwekken zonder CO2-productie;
3 grote bossen aanplanten.
2p
3
Leg uit dat de aanplant van nieuw bos een grotere bijdrage kan leveren aan de
vermindering van het broeikaseffect dan het instandhouden van een volgroeid bos.
In de rookgassen zitten behalve CO2 ook andere gassen, die in het water kunnen worden
omgezet in opneembare stoffen.
1p
4
Geef de naam van een stof die in water wordt gevormd bij het doorvoeren van
rookgassen en die door algen wordt opgenomen.
100020
24
2
Lees verder

### Pagina 3

2p 5
Voor de proef bij de Flevocentrale wil men algensoorten gebruiken die door veevoer gemengd kunnen worden. Uit deze algen zou ook dieselbrandstof gemaakt kunnen worden. Leg uit dat als de algen aan het veevoer worden toegevoegd vrijwel geen bijdrage geleverd wordt aan het terugdringen van het broeikaseffect en als de algen als vervanger van dieselbrandstof worden gebruikt, wel.
Erfelijkheidsonderzoek
tekst 2
Sinds 1987 heeft de Vrije Universiteit van Amsterdam een tweelingregister dat voor onderzoek wordt gebruikt. De tweelingen worden opgespoord via de babyfelicitatiedienst. Het bestand van de VU bevat de gegevens van zeventienduizend tweelingen. Het betreft zowel eeneiige als twee-eiige tweelingen. De ouders krijgen om de twee jaar een vragenlijst voorgelegd waarmee informatie over het gedrag van hun tweeling verzameld wordt.
bron: Volkskrant, 28 juni 1997

2p 6
Van de zeventienduizend tweelingen zijn er x eeneiig en y twee-eiig. Hoe groot is het aantal tweelingen van verschillend geslacht dat je kunt verwachten?
A x
B y
C $\frac{1}{2}y$
D $x+\frac{1}{2}y$
E $\frac{1}{2}x + \frac{1}{2}y$

Om de invloed van de genen op het gedrag te onderzoeken worden vaak tweelingen vergeleken. De meeste informatie leveren eeneiige tweelingen waarvan de individuen in verschillende milieus opgroeid zijn. Het probleem is echter dat er niet zoveel van die tweelingen zijn. Daarom worden tweelingen onderling vergeleken. In het schema in afbeelding 2 is met cijfers aangegeven welke vergelijkingen voor dit onderzoek gemaakt kunnen worden.

afbeelding 2
[FIGUUR: Een schema met links "eeneiig" en rechts "twee-eiig". Onder "eeneiig" staan aan de linkerkant "jongens" en daaronder "meisjes". Een pijl met nummer 1 verbindt "jongens" en "meisjes". Naast "jongens" staat een lijn die wijst naar "Piet Jansen" en "Jan Jansen", die verbonden zijn door een dubbele pijl. Naast "meisjes" staat een lijn die wijst naar "Trees Bax" en "Truus Bax", die verbonden zijn door een dubbele pijl. Onder "twee-eiig" staan aan de linkerkant "jongens" en daaronder "meisjes". Naast "jongens" staat een lijn die wijst naar "Frits de Vries" en "Frans de Vries", die verbonden zijn door een dubbele pijl. Naast "meisjes" staat een lijn die wijst naar "Aleid Harms" en "Annet Harms", die verbonden zijn door een dubbele pijl. Een dubbele pijl met nummer 3 verbindt de groep "Piet Jansen" en "Jan Jansen" met "Frits de Vries" en "Frans de Vries". Een dubbele pijl met nummer 2 verbindt de groep "Trees Bax" en "Truus Bax" met "Aleid Harms" en "Annet Harms".]

Legenda:
←→ geeft de vergelijking tussen groepen van personen
↔ geeft de vergelijking tussen leden van een tweeling

2p 7
Welk cijfer geeft de vergelijking die de meeste informatie oplevert over de invloed van de genen op het gedrag?
A cijfer 1
B cijfer 2
C cijfer 3

Bij de VU spoort dr. Dorret Boomsma, samen met onderzoekers in Amerika en Australië, verbanden op tussen DNA en depressiviteit. Zij hoopt dat haar onderzoek kan leiden tot de ontwikkeling van een geneesmiddel tegen depressiviteit. In het volgende citaat van dr. Boomsma is een woord weggelaten

### Pagina 4

Infarcten en cholesterol
Cholesterol is een belangrijke stof voor het lichaam. Het is een bouwstof voor o.a.
geslachtshormonen en voor de celmembranen. Cholesterol lost niet op in water, dus ook
niet in bloedplasma. Daarom wordt deze stof vervoerd als eiwit-vet-verbinding:
lipoproteïne.
Twee soorten lipoproteïnen zijn: de LDL (Low Density Lipoproteins) en de HDL (High
Density Lipoproteins). De verhouding tussen beide is belangrijk in verband met de kans op
atherosclerose. Bij mensen met deze aandoening ontstaan plaques (een soort builtjes) van
vet op de wand van de slagaders. Hierdoor kan de bloedstroom geblokkeerd raken, met
name als een bloedstolsel er op vast komt te zitten. Als dit in de hersenen optreedt, ontstaat
een herseninfarct. Gebeurt dit in de kransslagaders, dan ontstaat een hartinfarct.
De HDL zorgen voor het verwijderen van cholesterol uit de bloedbaan door het te
binden en af te voeren naar de lever. De LDL zorgen ook voor het verwijderen van
cholesterol, maar doen dit in mindere mate.
Bij een onderzoek wordt van een grote groep mensen een gemiddelde HDL/LDL-
verhouding bepaald. Groep I heeft een gemiddelde waarde van 4.0 met een spreiding
van 0.5. Groep II heeft een gemiddelde waarde van 2.5 met een spreiding van 0.2.
bewerkt naar: Ouder worden van R.E. Ricklefs en Caleb E. Finch, p. 60–63
2p 9
Neem aan dat de totale hoeveelheid HDL en LDL samen voor elke persoon gelijk is.
Leg uit dat dan in groep II de kans op een hartinfarct groter is dan in groep I.
Bij iemand die een herseninfarct heeft gehad, kunnen allerlei uitvalsverschijnselen
optreden, zoals gevoelloosheid en verlammingen.
2p 10
Leg uit waardoor bij een herseninfarct uitvalsverschijnselen kunnen ontstaan.
Leg ook uit waardoor deze uitvalsverschijnselen in sommige gevallen tot gevoelloosheid
en in andere gevallen tot verlammingen kunnen leiden.
Cellen die cholesterol verwerken, hebben een celmembraan met LDL-receptoren. Dat zijn
eiwitten die er voor zorgen dat de cel LDL kan opnemen.
In afbeelding 3 is dit schematisch weergegeven. In de afbeelding zijn de moleculen en
organellen niet op dezelfde schaal getekend.
1p 11
Geef aan hoe de tekenaar de moleculen en/of organellen moet veranderen om de
onderdelen op dezelfde schaal te krijgen.
afbeelding 3
[FIGUUR: Een schematische tekening van een celmembraan met LDL-receptoren. Een LDL-deeltje bindt aan een receptor. Daarna wordt het deeltje in de cel opgenomen. In de cel worden cholesterol en aminozuren gescheiden. Cholesterol wordt naar buiten gebracht (mogelijk) en aminozuren worden verder verwerkt door mitochondriën (R). Er zijn ook structuren P en Q getekend.]
2p 12
Welk van de aangegeven delen P, Q, R of S produceert de LDL-receptoren?
A P
B Q
C R
D S
100020 24 4 Lees verder

### Pagina 5

Onder de inwoners van het afgelegen Italiaanse bergdorpje Limone aan het Gardameer bevindt zich een groep van 46 mensen met een variant van HDL die vet (en daarmee) cholesterol) sneller afvoert naar de lever dan normale HDL. Onderzoek heeft uitgewezen dat bij een voorouder uit de 18e eeuw een verandering in een gen voor een HDL-eiwit moet zijn opgetreden. Het dorpje lag lange tijd zeer geïsoleerd. Tot 1932 was er geen weg naar andere dorpen.
1p 13 ☐ Noteer de naam van zo'n verandering in een gen.
1p 14 ☐ Verklaar waardoor deze zeer zeldzame variant in Limone bij zoveel mensen voorkomt.
1p 15 ☐ Welk voordeel levert het bezit van deze HDL-variant deze 46 inwoners van Limone op?
Genetische modificatie
Besluit genetisch gemodificeerde organismen
kennisgeving van ontwerpbeschikkingen
- Kweekbedrijf ROPTA-ZPC v.o.f., te Metslawier, voor genetisch gemodificeerde, tegen coloradokevers resistente aardappelplanten. De werkzaamheden zijn voorgenomen plaatsen te vnden in de gemeenten Baexem, Dongeradeel, Dronteren, Ooststellingwerf, Smallingerland en Beuningen. De aanvraag is ingeschreven bij DGM/SVS onder nr. BGGO 97/04.
De Minister van VROM maakt bekend dat hij, gelezen de aanvragen van voornoemde introducties in het milieu van genetisch gemodificeerde organismen (paragraaf 3 van het besluit genetisch gemodificeerde organismen Wet milieugevaarlijke stoffen), voornemens is vergunning te verlenen aan:
- D.J. van der Have B.V., te Kapelle, voor niet- bloeiende genetisch gemodificeerde suikerbieten met diverse combinaties van modificatie ingebrachte eigenschappen in bedrijfsruimten, kassen en veiling. De werkzaamheden zijn voorgenomen plaats te vinden in de gemeenten 's-Gravenzande, Bergen op Zoom, Dronten, Kapelle, Noord-Beveland, Reimerswaal, Tholen, Vlijmen en Wouw. De aanvraag is ingeschreven bij DGM/SVS onder nr. BGGO 97/03.
De aanvragen liggen van 27 februari 1997 ter inzage in de bibliotheek VROM/NIROV, Rijnstraat 8, te Den Haag op werkdagen van 9.00 tot 16.00 uur en na telefonische afspraak (070-3394893) tot 20.30 uur. Gemotiveerde bedenkingen kunnen door een ieder tot en met 26 maart 1997 schriftelijk worden ingebracht en dienen te worden gezonden aan het Ministerie van VROM, Directoraat-Generaal Milieubeheer, Directie Stof-en Productveiligheid, Postbus 30945, 2500 GX Den Haag. Degene die bedenkingen indient, kan daarbij schriftelijk verzoeken zijn/haar persoonlijke gegevens niet bekend te maken.
bron: Volkskrant, 26 februari 1997
1p 16 ☐ Wat betekent de term 'genetisch gemodificeerd'?
1p 17 ☐ Noem een biologisch argument dat voorstanders van genetische modificatie kunnen aanvoeren om de ontwikkeling van aardappelplanten die resistent zijn tegen de coloradokever te rechtvaardigen.
Het Ministerie van VROM nodigt eenieder die gemotiveerde bezwaren heeft tegen de voorgenomen vergunningverlening uit deze bezwaren schriftelijk kenbaar te maken. Noem twee biologische argumenten die tegen de vergunningverlening zouden kunnen worden ingebracht.
2p 18 ☐
100

### Pagina 6

tekst 4
Groene daken
De laatste jaren is er een toenemende tendens om platte daken te voorzien van vegetatie. De vegetatie mag niet te diep wortelen en moet makkelijk te onderhouden zijn. In 1995 werd er in ons land op zo'n zeven hectare dak vegetatie aangebracht; in Duitsland zelfs op negenhonderd hectare.
In een aaneengesloten dakvegetatie ontwikkelt zich een speciale levensgemeenschap van onder andere muurpeper (een vetplant), mossen en kleine dieren.

bron: Natuur en Techniek, 4 april 1996

In afbeelding 4 is de gemiddelde temperatuurschommeling in de loop van een aantal zomer- en winterdagen te zien op een kaal plat dak en op een plat dak met vegetatie (in Oostenrijk).

[FIGUUR: Grafiek met op de y-as "gemiddelde temperatuur (°C)" van -20 tot 80, en op de x-as "uren van de dag". Er zijn vier lijnen getekend: een gestippelde lijn voor de winter op een kaal dak, een doorgetrokken lijn voor de zomer op een kaal dak, een gestippelde lijn voor de winter op een begroeid dak, en een doorgetrokken lijn voor de zomer op een begroeid dak. De legenda is zichtbaar met de labels "zomer", "winter", "kaal dak" en "begroeid dak".]

1p 19 Leg uit waardoor begroeiing ertoe bijdraagt dat de temperatuur op een plat dak met vegetatie in de zomer veel minder hoog oploopt dan op een kaal plat dak.

Als men een onderhoudsvrij groen dak wil maken, is de aanplant van mossen of muurpeper voldoende. Deze planten kunnen zowel in relatief droge als in natte omstandigheden, ook in voedselarme omstandigheden. Daarom krijgen ze een kleine starthoeveelheid voedingsstoffen en alleen de eerste twee jaar, naast de normale hoeveelheid regen, extra water. Tevens moeten in die periode ongewenste plantensoorten verwijderd worden.

2p 20 Leg uit waarom alleen de eerste twee jaren extra water gegeven hoeft te worden en daarna niet meer. Gebruik bij je uitleg het begrip tolerantiegebied.

1p 21 Leg uit waardoor na twee jaar, in zomers met genoeg water, andere kruiden zich toch niet op de nog open plekjes kunnen vestigen.

100020 24 6 Lees verder

### Pagina 7

Gebreksziekte
Een voorbeelde van een gebreksziekte is scheurbuik. Bij mensen, maar ook bij cavia's die
geen verse groenten of fruit eten, ontwikkelt zich na enige tijd de ziekte scheurbuik.
Bij ratten die nooit zulke verse producten krijgen, ontwikkelt zich geen scheurbuik.
Hierover worden drie beweringen gedaan:
1 Ratten beschikken over andere processen in hun stofwisseling dan mensen en cavia's.
2 Ratten hebben een natuurlijke immuniteit tegen scheurbuik.
3 Ratten produceren zelf alle organische stoffen die in groenten en fruit voorkomen.
22 Welke van de gedane beweringen is of welke zijn juist?
A alleen bewering 1
B alleen bewering 2
C alleen bewering 3
D alleen de beweringen 1 en 2
E alleen de beweringen 2 en 3
F de beweringen 1, 2 en 3

Bloedbank
In de bloedbank wordt een deel van het bloed dat door donoren is afgestaan, in
verschillende bestanddelen gesplitst. Eerst worden door centrifugeren de bloedcellen en
het bloedplasma gescheiden. Vervolgens kunnen deze bloedbestanddelen voor
uiteenlopende doeleinden gebruikt worden. Uit het bloedplasma kunnen onder andere
stollingsfactoren en antistoffen worden gehaald. Door deze uitsplitsing kan men elke
patiënt met deel van het donorbloed geven dat hij nodig heeft. Daardoor kan men meer
mensen met hetzelfde donorbloed helpen.
Patiënten met ernstige brandwonden verliezen door de huidbeschadiging veel weefselvocht.
23 Welk bestanddeel zal of welke bestanddelen van het bloed zullen aan deze patiënten
worden toegediend?
A antistoffen en stollingsfactoren
B bloedplasma
C rode bloedcellen
D alle genoemde bloedbestanddelen

24 Als gevolg van een geringe delingsactiviteit in het beenmerg treedt bij een bepaalde
patiënt onvoldoende bloedstolling op.
Welk bloedbestanddeel wordt of welke bloedbestanddelen worden aan deze patiënt
toegediend?
A bloedplaatjes
B bloedplasma
C fibrine
D rode bloedcellen
100020 24 7 Lees verder

### Pagina 8

Productiviteit
De productiviteit van twee landbouwgewassen, maïs en suikerriet, worden vergeleken.
In tabel 1 zijn de resultaten daarvan weergegeven. De getallen voor suikerriet zijn
afkomstig van het tropische eiland Hawaï, die voor maïs uit Nederland.

bron: Sands, Problems in ecology, p. 61

tabel 1
| Netto productiviteit | Maïs | Suikerriet |
|---|---|---|
| G/m² over het jaar berekend | 790 | (p) | 3430 | (q) |
| G/m² per dag over het jaar berekend | 2,2 | (r) | 9,4 | (s) |
| G/m² per dag over het groeiseizoen berekend | 4,4 | (t) | 9,4 | (u) |

2p 25 ☐ De gemiddelde productiviteit per dag, berekend over het groeiseizoen, van suikerriet is
hoger dan die van maïs, onder andere doordat de abiotische factoren op Hawaï
verschillen van die in Nederland.
Neem het onderstaande schema over op je antwoordblad. Noteer daarin twee abiotische
factoren waardoor de gemiddelde productiviteit per dag over het groeiseizoen van
suikerriet hoger is dan van maïs. Noteer ook het verschil in deze abiotische factoren.

| Abiotische factor | verschil |
|---|---|
| in Nederland | op Hawaï |
| | |

2p 26 ■ In tabel 1 zijn de gegevens met de letters p tot en met u aangegeven. Op Hawaï kan het
hele jaar door geproduceerd worden, in Nederland slechts gedurende een deel van het jaar.
Uit de vergelijking van welke gegevens kun je hiervoor een bevestiging vinden?
A p vergelijken met q
B r vergelijken met s
C t vergelijken met u
D p/q vergelijken met r/s
E p/r vergelijken met q/s
F r/t vergelijken met s/u

Van suikerriet worden de stengels gebruikt om sacharose (rietsuiker) te winnen. Uit zaden
van maïs worden zetmeel en vet (maïskiemolie) verkregen. Voor de productie van
sacharose, vetten en zetmeel heeft de plant in ieder geval de elementen C, H en O nodig.
2p 27 ■ Zijn in sacharose, vetten en zetmeel ook elementen als N, P of S ingebouwd?

voor de productie van
sacharose | vetten | zetmeel |
---|---|---|
A wel | wel | wel |
B wel | wel | niet |
C wel | niet | wel |
D niet | niet | niet |
E niet | wel | niet |

100020 24 8 Lees verder

### Pagina 9

tekst 5
De naakte molrat komt alleen voor in de savanne van Oost-Afrika. Daar leven deze
kleine knaagdiertjes in kolonies onder de door de zon geblakerde grond. Gemiddeld
tellen hun leefgemeenschappen zo'n 100 individuen.
Een kolonie bezit slechts één vrouwtje dat zich voortplant: de ,,koningin". De koningin
is agressief, voortdurend actief en dominant aanwezig. Onderzoekers denken dat ze
door dit gedrag duidelijk maakt dat ze een goed functionerende kolonie is.
Zij paart slechts met enkele van de (volwassen) mannetjes, ook al vormen alle
mannetjes sperma. Een vergelijking van het erfelijk materiaal van kolonieleden laat
zien dat dit verbazingwekkend uniform is. Naakte molratten van verschillende kolonies
in hetzelfde gebied vertonen iets grotere verschillen, maar de overeenkomsten zijn
toch opmerkelijk groot. Doordat er weinig genetische variatie is, zijn de naakte
molratten van een kolonie allemaal even goed aangepast aan hun milieu.
Naast de koningin en de mannetjes leven er in een kolonie ook werkers. Dit zijn
vrouwtjes die zich niet voortplanten, maar zich uitsluitend bezig houden met het
verzamelen van voedsel of het vegen van de gangen. Als ze klaar zijn met hun werk,
gaan ze naar de centrale ruimte in de kolonie en ‘ploffen’ op de soezende leden van
de kolonie. Door hun naakte huid houden de dieren elkaar warm.
In de kolonie bevindt zich een speciale ‘toiletruimte' waar alle leden van de kolonie
hun ontlasting deponeren. De koningin laat na een bezoek aan de toiletruimte een
bepaalde roep horen waardoor andere leden van de kolonie worden aangelokt. Deze
weren zich door de uitwerpselen/urine, waarmee voorkomen wordt dat andere
vrouwtjes dan de koningin zich gaan voortplanten.

bewerkt naar: Roes, Frans: De naakte molrat, blz. 20 e.v., Prometheus 1993

1p 28 $\Box$ Noem een nadeel van de geringe genetische variatie in een kolonie.
1p 29 $\Box$ Geef een mogelijke verklaring voor de grote mate van overeenkomst in genetisch
materiaal tussen de naakte molratten van verschillende kolonies in eenzelfde gebied.

Tussen de individuen van verschillende kolonies zijn de genetische verschillen
gemiddeld genomen groter dan de genetische verschillen tussen de individuen binnen een
kolonie. Hiervoor worden de volgende verklaringen gegeven:
1 Een koningin paart een aantal malen met verschillende mannetjes.
2 De koningin van de ene kolonie is genetisch niet identiek aan de koningin van de
andere kolonie.
3 De kans op genetisch verschillende mannetjes is in de ene kolonie groter dan in de
andere kolonie.

2p 30 $\boldsymbol{\bullet}$ Welke verklaring is of welke verklaringen zijn juist?
A alleen verklaring 1
B alleen verklaring 2
C alleen verklaring 3
D alleen verklaring 1 en verklaring 2
E alleen verklaring 2 en verklaring 3
F zowel verklaring 1, als verklaring 2, als verklaring 3

2p 31 $\Box$ Citeer uit de tekst een sleutelprikkel en vermeld de reactie die daarop volgt.

100020 24
9
Lees verder

### Pagina 10

De vroege evolutie van het leven
tekst 6
Over het ontstaan van leven op aarde zijn diverse theorieën. Een daarvan is de
volgende: De aarde is ongeveer 4,5 miljard jaar oud. Aanvankelijk zag de atmosfeer
er heel anders uit dan nu het geval is. In de dampkring zaten waarschijnlijk
methaan, waterstof, waterdamp en ammoniak. Bliksem en ultraviolette straling
waren toen veel intenser dan tegenwoordig. Onder deze omstandigheden vormden
zich organische stoffen. Die verzamelden zich in de oceanen en vormden de
zogenaamde „oersoep". Zo’n 3,5 miljard jaar geleden ontstonden in deze oersoep de
eerste levende cellen. Doordat op dat moment de atmosfeer nog heel anders
samengesteld was, konden gistingprocessen de voor het leven van deze cellen
noodzakelijke energie leveren. Vrijwel tegelijk met de ontwikkeling van de eerste
organismen verminderde de spontane vorming van organische stoffen buiten de
cellen.
Later ontstonden lichtabsorberende pigmenten die in staat waren zonlicht om te
zetten in chemisch gebonden energie. 2,5 Miljard jaar geleden was fotosynthese al
zo belangrijk geworden dat hierdoor voldoende organisch materiaal geproduceerd
werd om een toename van alle organismen die geen lichtabsorberende pigmenten
bezaten, mogelijk te maken.
bron: Scharf Weber, Stoffwechselphysiologie p. 7; Campbell Biology p. 487-489 en p. 507
2p 32 ■
Over de eerste levende cellen die op aarde ontstonden is niet veel bekend.
Als de bovenstaande theorie juist is uit de tekst af te leiden of de eerste cellen autotroof
dan wel heterotroof waren en of hun dissimilatie aëroob of anaëroob plaatsvond.
Wat is de meest aannemelijke combinatie?
A autotroof en aeroob
B autotroof en anaëroob
C heterotroof en aëroob
D heterotroof en anaëroob
3,5 Miljard jaar geleden werden de organismen op aarde geconfronteerd met een eerste
energiecrisis". Deze werd veroorzaakt doordat er langzamerhand een verandering
optred in de manier waarop organische stoffen geproduceerd werden.
Tijdens een presentatie wordt deze energiecrisis toegelicht met een grafiek.
Neem het onderstaande assenstelsel en de aangegeven waarden over op je antwoordblad
(afbeelding 5).
4p 33 □
Schets in dit assenstelsel een grafiek waarin je op basis van de gegevens in tekst 6 het
mogelijke verloop weergeeft van de totale hoeveelheid organische stof die van 4,5 miljard
tot 1,5 miljard jaar geleden op aarde voorkwam.
[FIGUUR: assenstelsel met de x-as gelabeld van 4,5 tot 0 miljard jaar geleden en de y-as gelabeld met totale hoeveelheid org. stof]
afbeelding 5
100020 24
10
Lees verder

### Pagina 11

Een wetenschappelijk artikel beschrijft de situatie op aarde, in de periode van 3,5 tot
2,5 miljard jaar geleden, als volgt:
"Er ontstond een selectiedruk ten gunste van autotrofe organismen".
Waardoor ontstond deze selectiedruk vooral?
34 (2p) ■ Door toename van de hoeveelheid niet door organismen gevormde organische stoffen.
A Door afname van de hoeveelheid niet door organismen gevormde organische stoffen.
B Door toename van de hoeveelheid organismen die leven van gistingsprocessen.
C Door afname van de hoeveelheid organismen die leven van gistingsprocessen.
D

Opgepast, hermelijnen!
tekst 7
De Nieuw-Zeelandse vliegenvanger is een vogelsoort die voorkomt in Nieuw-Zeeland
en op enkele eilanden in de buurt van Nieuw-Zeeland. Zo'n 120 jaar geleden werd de
hermelijn, een Europese roofdiersoort, in Nieuw-Zeeland ingevoerd. Er vielen
]]->
dagelijks veel (honderden) ongeroepen vogels. Tegenwoordig zijn de vogels in
Nieuw-Zeeland zeer kwetsbaar. Kort geleden belandden er ook hermelijnen op het
dichtbij Nieuw-Zeeland gelegen eiland Motiuara. Om te voorkomen dat de vrij kleine
populatie van de vliegenvanger op dit eiland uitsterft, geeft een groep biologen de
vogels een 'survival training': nagemaakte hermelijnen met een dode vliegenvanger
in hun bek worden aan een touw over de grond getrokken. Daarbij wordt de
alarmkreet van de vogels ten gehore gebracht. Deze biologen gaan er blijkbaar
vanuit dat de waakzaamheid ontwikkeld kan worden door een leerproces.

bron: Vogels, mei 1996, p. 6

35 (2p) ■ Van welk leerproces bij vliegenvangers proberen deze biologen gebruik te maken?
A conditionering
B gewenning
C imitatie
D inprenting
E trial and error

36 (3p) ■ In Nieuw-Zeeland heeft de populatie vliegenvangers zelf waakzaamheid ontwikkeld.
Leg uit hoe in Nieuw-Zeeland een blijvende waakzame populatie kon ontstaan na de
verspreiding van de hermelijnen uit Europa.
Hoe wordt het proces, waardoor zo'n waakzame populatie ontstaat, genoemd?

100020 24 11 Lees verder

### Pagina 12

Leven op de gekste plaatsen
Er is volop leven in de diepzee, maar plantaardige organismen komen daar niet voor.
Dat er wel andere levensvormen voorkomen, is meestal een gevolg van een continue
voedselstroom van algenstoven organismen uit hogere lagen. Soms is er echter sprake van
een volledig voedselweb. In de zogenaamde 'black smokers' bij Papoea-Nieuw-Guinea
komen autotrofe bacteriën voor. Smokers zijn grote kegelvormige bergen van
zwavelverbindingen op de bodem van de zee, waaruit oververhit water van 300 °C
omhoog spuit onder een druk van 265 atmosfeer. De genoemde autotrofe bacteriën zijn
in staat om bepaalde mineralen (bijvoorbeeld sulfiden/zwavelverbindingen), die in water
in flinke hoeveelheden oplossen, te oxideren. Hierbij komt energie vrij die benut wordt
voor de opbouw van organische moleculen.
bron: De Volkskrant, 31 januari 1998

2p 37 ■ Welke ecologische rol spelen de in de tekst genoemde bacteriën?
A die van consumenten
B die van producenten
C die van reducenten

Veel geleerden denken dat het leven in zee is ontstaan. Zij zijn tot dit idee gekomen
doordat uit onderzoek is gebleken dat bij het ontstaan van het leven de aarde niet omgeven
was door een ozonlaag. Gevolg was dat het ultraviolette straling tegenhoudt.
Volgens de geleerden was het voordelig voor de toenmalige organismen om in zee te
blijven en niet op het land te komen.

2p 38 ■ Welk voordeel bood het leven in de zee voor de toenmalige organismen ten opzichte van
het leven op het land?
A minder gevoelig voor de invloed van het broeikaseffect
B minder kans op een hoge mutatie-frequentie
C minder kans op oververhitting door teveel straling

[FIGUUR: Aangezichtsdeel van een worm met tentakels en een trofosoom.]
afbeelding 6

Behalve de bacteriën vind je bij de
smokers allerlei krabbetjes en wormen.
Een voorbeeld daarvan is de
merkwaardige worm, Riftia pachyptila
(afbeelding 6). Dit dier is een meter lang en
het heeft geen mond, ingewanden of anus.
Wel bezit het een merkwaardig orgaan dat
van veel bloedvaten voorzien is. Dit orgaan
wordt trofosoom genoemd. In het
trofosoom verblijven zeer veel sulfideafbrekende bacteriën: 35% van het gewicht
van het trofosoom wordt gevormd door
deze bacteriën.
Deze bacteriën voorzien Riftia van
voedingsstoffen en worden door Riftia
weer van zuurstof en sulfide voorzien.

trofosoom

2p 39 ■ Welk type relatie is het meest
waarschijnlijk tussen Riftia en de
bacteriën?
A commensalisme
B competitie
C mutualisme
D parasitisme
E predatie

bron: Geo Wissen, p. 56

100020 24 12 Lees verder

### Pagina 13

afbeelding 7
In afbeelding 7 is een schema weergegeven van de energievoorziening van de spieren van
Riftia met daarin vier genummerde pijlen.
[FIGUUR: Schema met een groot ovaal met daarin twee kleinere ovaalvormige gebieden. Eén gebied is gelabeld met 'trofosoom' en bevat een cirkel met 'bacterie' erin. Pijlen 1 en 2 wijzen vanuit de bacterie naar het trofosoom. Een ander gebied is gelabeld met 'spieren'. Pijlen 3 en 4 wijzen tussen het trofosoom en de spieren.]
1............. 2..............
3..................
4..................
2p 40 Hoeveel lijken familieleden op elkaar?
Als er een kind geboren wordt, is er altijd wel iemand die uitroept dat de baby sprekend
op een familielid lijkt. Dat is niet zo verwonderlijk, want familieleden hebben altijd voor
een groot deel dezelfde chromosomen.
2p 41 Hoe groot is de kans dat een kleinzoon het Y-chromosoom van de grootvader van
moeders kant heeft gekregen?
A 0
B $\frac{1}{4}$
C $\frac{1}{2}$
D 1
afbeelding 8
[FIGUUR: Een karyotype, een gerangschikte weergave van menselijke chromosomen. De chromosomen zijn gegroepeerd per nummer van 1 tot 22, gevolgd door de geslachtschromosomen X en Y. De individuele chromosomen zijn gekleurd of gearceerd om patronen weer te geven.]
In afbeelding 8 is een karyogram afgebeeld van een man. Met een pijl is aangegeven waarin een mutatie is opgetreden. Deze man krijgt twee kleinkinderen die
zijn neef en nicht van elkaar.
2p 42 Hoe groot is de kans dat in de chromosomen van beide kleinkinderen die mutatie
voorkomt?
A $\frac{1}{2}$
B $\frac{1}{4}$
C $\frac{1}{8}$
D $\frac{1}{16}$
100020 24 13 Lees verder
Voor alle eindexamens, zie ook www.ssileiden.nl. Pagina: 2235

### Pagina 14

Duiken
Als je onder water duikt veranderen de $O_2$- en $CO_2$-druk in je bloed. Dit wordt (voor een deel) veroorzaakt doordat onder water de borstkas wordt ingedrukt, waardoor gassen die zich in de longen bevinden, in het bloed worden geperst.
In het lichaam registreren chemoreceptoren constant de $O_2$- en $CO_2$-druk in het bloed. Als de $O_2$-druk tot een bepaalde waarde is gedaald, wordt vanuit de chemoreceptoren het ademcentrum geprikkeld. Maar de voornaamste prikkel wordt gegeven door de $CO_2$-chemereceptoren die het ademcentrum prikkelen als de $CO_2$-druk toeneemt. Van hieruit gaan er impulsen naar de inademingspieren die zich dan samentrekken. Wanneer je de inademing uitstelt, ontstaat er een gevoel van 'ademnood'. Onder water ervaar je dat als een signaal om op te stijgen.

Als je van 10 meter diepte geleidelijk opstijgt vermindert de $O_2$-druk in de longen wel, maar de $CO_2$-druk niet.
1p 43 Leg uit waardoor de $CO_2$-druk in de longen dan niet minder wordt.

$O_2$ en $CO_2$ verplaatsen zich zo dat het verschil in druk in de longen en het bloed(plasma) zo klein mogelijk blijft.
2p 44 Met welke term wordt een dergelijke verplaatsing van gasmoleculen aangegeven?
A actief transport
B diffusie
C osmose

2p 45 Waar ligt het ademcentrum?
A in de grote hersenen
B in de kleine hersenen
C in de hersenstam
D in het ruggenmerg

Het ademcentrum reguleert de werking van de spieren die bij de inademing betrokken zijn en van de spieren die bij diepe uitademing betrokken zijn.
2p 46 Verlopen de impulsen vanuit het ademcentrum naar de spieren die bij de inademing betrokken zijn via motorische of sensorische zenuwvezels? En de impulsen die vanuit het ademcentrum naar de spieren die bij de uitademing betrokken zijn, gaan?

tussen ademcentrum en inademingspieren tussen ademcentrum en uitademingspieren
A motorisch motorisch
B motorisch sensorisch
C sensorisch motorisch
D sensorisch sensorisch

100020 24 14 Lees verder

### Pagina 15

In afbeelding 9 zijn in een tekening de ribben (R), de tussenribspieren (2 en 3) en het
middenrif (1), een peesplaat met platte spierbundels, weergegeven.
[FIGUUR: Schematische tekening van het menselijk skelet met focus op de ribbenkast en diafragma tijdens in- en uitademen. Label R duidt de ribben aan, 1 het middenrif, 2 en 3 de tussenribspieren. Twee panelen tonen de beweging tijdens in- en uitademen met pijlen die de richting van de spierbeweging en de ribbenkast aangeven.]
ademing 9
inademen
uitademen
wervelkolom
3
2
3
2p 47 ■ Welke van de genummerde delen trekt of trekken samen bij een maximale uitademing?
A alleen 1
B alleen 2
C alleen 3
D alleen 1 en 2
E alleen 1 en 3
F alleen 2 en 3
Doofheid
Een bepaald type doofheid bij mensen is erfelijk.
In afbeelding 10 is een stamboom getekend van een familie waarin dit type doofheid
voorkomt.
afbeelding 10
generatie
I
1
2
3
4
Legenda:
niet dove vrouw
niet dove man
dove vrouw
dove man
II
1 2 3 4
5 6 7 8
III
1 2 3 4 5 6
7
IV
1 2 3
2p 48 ■ Hoe erft dit type doofheid over?
A dominant, niet X-chromosomaal
B recessief, niet X-chromosomaal
C dominant, X-chromosomaal
D recessief, X-chromosomaal
Einde
100020 24
15