# Eindexamen Biologie HAVO 2001 tijdvak 1 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2001/tijdvak-1 ## Vragen in dit examen ### Vraag 1 – Opgave 1 ### Vraag 2 – Opgave 2 ### Vraag 3 – Opgave 3 ### Vraag 4 – Opgave 4 ### Vraag 5 – Opgave 5 ### Vraag 6 – Opgave 6 ### Vraag 7 – Opgave 7 ### Vraag 8 – Opgave 8 ### Vraag 9 – Opgave 9 ### Vraag 10 – Opgave 10 ### Vraag 11 – Opgave 11 ### Vraag 12 – Opgave 12 ### Vraag 13 – Opgave 13 ### Vraag 14 – Opgave 14 ### Vraag 15 – Opgave 15 ### Vraag 16 – Opgave 16 ### Vraag 17 – Opgave 17 ### Vraag 18 – Opgave 18 ### Vraag 19 – Opgave 19 ### Vraag 20 – Opgave 20 ### Vraag 21 – Opgave 21 ### Vraag 22 – Opgave 22 ### Vraag 23 – Opgave 23 ### Vraag 24 – Opgave 24 ### Vraag 25 – Opgave 25 ### Vraag 26 – Opgave 26 ### Vraag 27 – Opgave 27 ### Vraag 28 – Opgave 28 ### Vraag 29 – Opgave 29 ### Vraag 30 – Opgave 30 ### Vraag 31 – Opgave 31 ### Vraag 32 – Opgave 32 ### Vraag 33 – Opgave 33 ### Vraag 34 – Opgave 34 ### Vraag 35 – Opgave 35 ### Vraag 36 – Opgave 36 ### Vraag 37 – Opgave 37 ### Vraag 38 – Opgave 38 ### Vraag 39 – Opgave 39 ### Vraag 40 – Opgave 40 ### Vraag 41 – Opgave 41 ### Vraag 42 – Opgave 42 ### Vraag 43 – Opgave 43 ### Vraag 44 – Opgave 44 ### Vraag 45 – Opgave 45 ### Vraag 46 – Opgave 46 ### Vraag 47 – Opgave 47 ### Vraag 48 – Opgave 48 ### Vraag 49 – Opgave 49 ### Vraag 50 – Opgave 50 ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen HAVO Biologie (nieuwe stijl en oude stijl) Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs 2001 Tijdvak 1 Dinsdag 22 mei 13.30 - 16.30 uur Als bij een open vraag een verklaring, uitleg of berekening wordt gevraagd, worden aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt. Voor dit examen zijn maximaal 88 punten te behalen; het examen bestaat uit 50 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. 100016 24 Begin ### Pagina 2 Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen. tekst 1 De Grote Peel Op de grens van Noord-Brabant en Limburg ligt een groot natuurgebied: de Grote Peel. Dit gebied wordt gekenmerkt door uitgestrekte hoogveenterreinen, plassen, heidevelden, vlakten met pijpenstrooïte (een grassoort) en zandruggen. De plassen zijn ontstaan door turfwinning. In de jaren '50 en '60 van de vorige eeuw zijn rond deze plassen bomen geplant. Hierdoor is een zeer gevarieerd landschap ontstaan. Men spreekt van hoogveen als veenmosplanten (zie afbeelding 1) geen contact meer hebben met het grondwater en dus voor hun water- en zoutenvoorziening volledig afhankelijk zijn van het regenwater. Hoogveen werkt als een spons. Het regenwater wordt er vastgehouden en de bodem wordt volledig verzadigd met water. Veenmos geeft waterstofionen af, waardoor het vastgehouden water zuur wordt. Door de grote verzilving en de geringe hoeveelheid lucht in de bodem gaan andere planten, zelfs bomen, dood en worden vervolgens overwoekerd door het veenmos. De dode resten van deze bomen, hierthout genaamd, bevinden zich in hoogveen en kunnen soms wel enige duizenden jaren oud zijn. De Grote Peel is bijzonder rijk aan diersoorten. Zo leven er veel soorten vogels, reptielen, vlinders en libellen. Het water is daarentegen soortenarm: als enige vissoort komt het Amerikaanse hondsèvisje voor. bron: Nationaal Park Brochure Staatsbosbeheer, okt. 1995 afbeelding 1 Veenmos 2p 1 Men spreekt bij de Grote Peel van een 'voedselarme' gebied. Welke stof is of welke stoffen zijn in dit voedselarme gebied weinig aanwezig? A alleen CO B alleen H₂O C alleen voedingszouten D CO₂ en H₂O E CO₂ en voedingszouten F H₂O en voedingszouten Om een aantal terreinen in het natuurgebied de Grote Peel in goede staat te houden, moet Staatsbosbeheer maatregeien treffen. Zo grazen er paarden en schapen om het open karakter van het landschap te handhaven. Het grazen beïnvloedt de kringlopen in dit gebied niet wezenlijk. Daarnaast worden delen afgeplagd en delen gemaaid. In beide gevallen wordt het materiaal afgevoerd. 1p 2 Leg uit dat door het afvoeren van het materiaal, verkregen door het afplaggen en maaien, de kringlopen in de Grote Peel wel worden verstoord. [FIGUUR: Een gedetailleerde tekening van veenmos met stengels en blaadjes.] bron: E. Strasburger e.a. Lehrbuch der Botanik, Stuttgart, 1978, 654 100016 24 2 Lees verder ### Pagina 3 Een leerling is verbaasd dat het kienhout in die duizenden jaren niet is vergaan. Hij vermoedt dat dit komt doordat het Peelwater een lage pH heeft. Hij zet op school een onderzoek op om het effect van water met een lage pH op de omzetting van organische stoffen na te gaan. 3a (2p) Welk materiaal kan de leerling het best kiezen voor zijn onderzoek als hij binnen een maand resultaat wil zien? A bladeren van een berkenboom B stukjes kienhout C stukjes turf 3b (3p) Beschrijf een werkplan waarmee de leerling zijn onderzoek naar het effect van water met een lage pH op de omzetting van organische stoffen kan uitvoeren. 3c (2p) Het Amerikaanse honds v isje wordt vrijwel uitsluitend in de Groote Peel aangetroffen; het even grote driedoornige stekelbaarsje komt daar niet voor, maar wel in veel andere wateren in Nederland. Schets in één assenstelsel de grafiek die het tolerantiegebied van het Amerikaanse hondsvisje en de grafiek die het tolerantiegebied van de driedoornige stekelbaars aangeeft voor de milieu factor pH. Geef op de as waarlangs je de pH uitzet de waarden aan; bij de andere as mag je volstaan met alleen aan te geven wat er is uitgezet, zonder waarden. In het voorjaar leeft in een sloot een populatie driedoornige stekelbaarsjes. Mannetjes van deze stekelbaarsjes krijgen in de voortplantings tijd een rode buik. Een mannetje verdrijft andere mannetjes met een rode buik uit een bepaald gebied in de sloot en bouwt daar zijn nest. Vrouwtjes zwemmen door de gehele sloot. Na de voortplantings tijd zwemmen driedoornige stekelbaarsjes naar zee. Ze blijven daar tot het volgend voorjaar. 6 (1p) Geef de biologische term voor het deel van de sloot waaruit één mannetje de andere mannetjes verdrijft. 7 (1p) In een kanaal dat met de spoort in verbinding staat, worden soms ook stekelbaarsjes aangetroffen, maar de mannetjes daar hebben nooit een rode buik. Leerling 1 zegt dat in het kanaal de stekelbaarsjes geen aparte populatie vormen. Leerling 2 zegt dat in het kanaal de stekelbaarsjes wel een aparte populatie vormen. Welk van deze leerlingen heeft gelijk? Leg je antwoord uit. 100016 24 3 Lees verder ### Pagina 4 Toet-anch-Amon en andere Egyptenaren Sommige mensen hebben een afwijkend aantal geslachtschromosomen. Eén op de 1000 mannen heeft twee X-chromosomen en een Y-chromosoom in elke celkern (het Klinefelter syndroom). Dit leidt tot bepaalde lichamelijke kenmerken die meestal pas in de puberteit zichtbaar worden. De geslachtsorganen zijn meestal weinig ontwikkeld. In 50% van de gevallen is er sprake van enige ontwikkeling van borsten. Op grond van afbeeldingen wordt vermoed dat de zeer beroemde farao Toet-anch-Amon het Klinefeltersyndroom had (zie afbeelding 2). [FIGUUR: Beeld van een Egyptische farao met werpmidddelen.] afbeelding 2 [FIGUUR: Stamboom van de Egyptische koninklijke familie met aanduidingen van individuen en hun relaties.] afbeelding 3 Ti Eje Joeja Toéja Amenophis III Nefertiti Aämen Teje Amenophis IV (Echnaton) Toet-anch- Amon Baketaton Meritaton Anchesenpaäton Neferneferoëro ? 100016 24 4 Lees verder ### Pagina 5 8 (2p) Afbeelding 3 geeft een mogelijke stamboom weer van een deel van de faraodynastie uit Tell-el Amarna, waartoe Toet-anch-Amon behoort. Over het eventuele voorkomen van het Klinefelter syndroom bij Toet-anch-Amon worden drie uitspraken gedaan: 1 Het extra X chromosoom kan afkomstig zijn van Amenophis III. 2 Het extra X chromosoom kan afkomstig zijn van Teje. 3 Het kan zijn dat bij de eerste deling van de bevruchte eicel geen goede scheiding van het Y chromosoom of X chromosoom is opgetreden. Welk van deze uitspraken is of welke van deze uitspraken zijn juist en geven een mogelijke verklaring voor het optreden van het Klinefelter syndroom bij Toet-anch-Amon? A alleen uitspraak 1 B alleen uitspraak 2 C alleen uitspraak 3 D alleen de uitspraken 1, 2 als 3 E zowel de uitspraken 1, 2 als 3 F geen van de drie uitspraken 9 (1p) Onder Egyptische farao's waren huwelijken tussen koninklijke verwanten (broer – zus, neef – nicht) zeer gebruikelijk. Er treedt dus inteelt op waardoor de kans op kinderen met erfelijke ziekten toeneemt. Leg uit waardoor deze kans toeneemt. 10 (4p) Bekijk de stamboom in afbeelding 3. Stel dat in deze stamboom Teje draagster is van een recessief niet X-chromosomaal gen dat een ziekte veroorzaakt. Geen van de in de stamboom weergegeven personen heeft de genoemde ziekte en Nefertiti en Amenophis III zijn beiden geen drager. Stel dat Baketaton en Neferneferoeroë samen een kind krijgen. Bereken de kans dat in dat geval een kind van Baketaton en Neferneferoeroë aan deze ziekte lijdt en laat daarbij de overerving verlopen. Bloeddonor Bij een bloeddonor wordt een halve liter bloed afgetapt uit een ader. Dit leidt tot een aantal veranderingen, zoals: 1 daling van de bloeddruk. 2 vermindering van het aantal rode bloedcellen per mm³ bloed. 3 verhoging van de waterresorptie in de nieren. 4 verhoging van de afgifte van het antidiuretisch hormoon (ADH). 11 (2p) In welke volgorde treden deze drie veranderingen op? A 1-2-3-4 B 1-4-3-2 C 2-1-3-4 D 2-1-4-3 E 3-2-1-4 F 4-2-1-3 Halvemaanvormige kleppen Over de halvemaanvormige kleppen (de kleppen aan het begin van de aorta en de longslagader) worden enkele beweringen gedaan: 1 De druk die tijdens de hartpauze (de hartspier is dan ontspannen) wordt uitgeoefend op de halvemaanvormige kleppen van de grote bloedsomloop is gemiddeld genomen even groot als de op de halvemaanvormige kleppen van de kleine bloedsomloop. 2 Door het terugstromen van bloed in het begin van de longslagader en de aorta worden de halvemaanvormige kleppen gesloten. 12 (2p) Welke van deze beweringen is of welke zijn juist? A De beweringen 1 en 2 zijn beide onjuist. B Alleen bewering 1 is juist. C Alleen bewering 2 is juist. D De beweringen 1 en 2 zijn beide juist. 100016 24 5 Lees verder ### Pagina 6 Verstijfd van schrik M. de Koning-Tijssen promoveerde in 1997 op hyperekplexia. Deze aandoening berust op een niet X-chromosomaal dominant gen (P). Iemand met deze aandoening verstijft bij schrik enige ogenblikken volkomen. De spieren van armen en/of benen blijven bij schrik te lang gespannen. 2p 13 Een man met hyperekplexia en een vrouw zonder die aandoening krijgen een gezond kind. Wat is het genotype van de moeder en wat is het genotype van de vader? ♀ ♂ A PP pp B PP Pp C Pp PP D PP pp E pp Pp Bij hyperekplexia wordt een afwijkend eiwit gevormd dat deel uitmaakt van het celmembraan van zenuwcellen. 2p 14 Waar wordt dit eiwit gesynthetiseerd? A aan de ribosomen B in de kern C in de mitochondriën D in de ruimte tussen de cellen E op het celmembraan afbeelding 4 [FIGUUR: Schematische weergave van zenuwbanen tussen de hersenen en een spier, met pijlen die de richting van een impuls aangeven. Vier delen zijn genummerd: 1, 2, 3 en 4. Er zijn symbolen voor synapsen en zenuwcellen.] In afbeelding 4 zijn schematisch zenuwbanen tussen de hersenen en een spier in een been getekend. Met pijlen is de richting waarin een impuls verloopt aangegeven. In deze tekening zijn vier delen met cijfers aangegeven. 2p 15 Benoem deze vier delen. Kies uit de volgende mogelijkheden: synaps, motorische zenuwcel, sensorische zenuwcel, schakelcel. Schrijf je antwoord als volgt op: 1 = 2 = 3 = 4 = De Koning-Tijssen ontdekte dat er onder patiënten die gerekend worden tot de groep met hyperekplexia, mensen zijn die het ,,verkeerde” gen niet hebben. Bij nader onderzoek bleek dat er onder de patiënten twee typen aandoeningen voorkomen: echte hyperekplexia en superschrik”. Mensen met superschrik zijn mensen die wel extreem schrikken maar niet stijf worden. Als patiënten om de twintig seconden een harde knal te horen krijgen, kunnen ze onderscheiden worden. Patiënten met echte hyperekplexia reageren na drie knallen niet meer, patiënten met superschrik veren ook na twaalf knallen nog even hard overeind. 1p 16 Geef de naam van het leerproces dat bij echte hyperekplexia wel en bij superschrik niet optreedt. 100016 24 6 Lees verder ### Pagina 7 Dit is een examenpagina (pagina 7 van 2205) met meerkeuzevragen en open vragen over biologieonderwerpen. De pagina bevat geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen, maar wel een tekstuele beschrijving van een biologisch experiment ('Evolutie in de praktijk') en een scenario ('Kat en hond') die dienen als basis voor de vragen.\n\nWiskundige/wetenschappelijke concepten die aan bod komen, zijn onder andere: Het aminozuur glycine en de rol ervan bij hyperekplexia, evolutietheorie (natuurlijke selectie, gedragsontwikkeling, uiterlijke kenmerken, genetische basis), ecologie (interacties tussen soorten, habitat), en fysiologie (adrenalineafgifte, bloedvaten, stressreactie).\n\nVan de student wordt gevraagd om: \n- Een voedingsmiddel te identificeren dat rijk is aan glycine (vraag 17).\n- Het ontstaan van verschillen in bouw, gedrag en uiterlijk tussen twee guppypopulaties te verklaren op basis van de evolutietheorie, inclusief een uitleg van de invloed van de omgeving (vraag 18).\n- Een hypothese over de erfelijkheid van kleurpatronen bij guppy’s te beoordelen en aan te geven welk resultaat deze hypothese zou verwerpen (vraag 19).\n- Een argument te geven voor de hypothese dat guppy’s uit één specifieke vijver eerder geslachtsrijp zijn (vraag 20).\n- Het bloedvat te identificeren waarin de adrenalineconcentratie het eerst verandert na een stressvolle stimulus (vraag 21).\n- Te bepalen of het adrenalinegehalte in het bloed van een kat onder een stressvolle situatie stijgt of daalt, met onderbouwing (vraag 22).\n\nDe vragen vereisen kennis van diverse biologische principes en het vermogen om deze toe te passen op specifieke scenario’s. De pagina is duidelijk gestructureerd met puntentelling per vraag. ### Pagina 8 tekst 3 Stikstof in zee houdt broeikasgas in de lucht Bij het centrum voor Marien Onderzoek in Yerseke is ontdekt dat in de diepzee veel meer nitraat wordt omgezet in stikstofgas (denitrificatie) dan ooit is gedacht. Dit gegeven is belangrijk, want door denitrificatie wordt indirect het broeikas- effect versterkt. Door versterking van het broeikaseffect, dat o.a. veroorzaakt wordt door CO$_2$ (g) – maar niet door N$_2$ (g) – wordt de gemiddelde temperatuur op aarde hoger. Stikstof doorloopt in de oceanen een cyclus. N$_2$ (g) wordt omgezet in nitriet en nitraat door bacteriën waaronder cyanobacteriën (blauwWieren). Dit proces heet stikstofixatie. Andere bacteriën gebruiken nitraat en onder zuurstofarme omstandigheden komt N$_2$ (g) vrij door denitrificatie. In de oceanen komen veel algen voor. Algen kunnen de versterking van het broeikaseffect tegengaan. Sommige algen hebben celwanden die naast cellulose ook kiezelsuur bevatten. Andere algen hebben celwanden met kalk. Dergelijke celwanden worden ook wel algenskeletjes genoemd. Als de algen afsterven, zakken de skeletjes ervan tot een diepte van vijfhonderd tot vijftienhonderd meter waar ze blijven zweven. bewerkt naar: De Volkskrant, 13 juni 1998 1p 23 $\Box$ Door welke eigenschap kunnen algen het broeikaseffect tegengaan? afbeelding 5 Algen (1000x) [FIGUUR: Schematische tekening van algen met indicatie van celwand, celkern en bladgroenkorrel.] Algen (zie afbeelding 5) maken zowel overdag als 's nachts aminozuren. De opname van stoffen voor de vorming van deze aminozuren is overdag en 's nachts niet gelijk. Welke stof of welke stoffen nemen algen ook 's nachts op voor de opbouw van aminozuren? A koolstofdioxide B nitraat C water D koolstofdioxide, nitraat en water 2p 24 ■ 3p 25 $\Box$ Leg uit dat denitrificatie gemo- tekst 3 indirect kan leiden tot versterking van het broeikaseffect. Algen kunnen in oceanen massaal voorkomen. Dit kan op plaatsen, waar de algen afsterven, soms ineens leiden tot een vermindering van de hoeveelheid zuurstof, die niet alleen verklaard kan worden door de verminderde productie. 1p 26 $\Box$ Waardoor vermindert de hoeveelheid zuurstof dan in korte tijd nog meer? 100016 24 8 Lees verder ### Pagina 9 tekst 4 Nieuwe suikerbiet maakt light-zoetstof Onderzoekers van het plantenveredelingsinstituut CPRO in Wageningen hebben een suikerbiet ontwikkeld die in plaats van sacharose, de caloriearme zoetstof Fructaan produceert. Niet-genetisch gemodificeerde suikerbieten slaan alleen Fructaan op. De nieuwe biet is ontstaan door erfelijkmateriaal uit de aardpeer over te brengen in de suikerbiet. Fructaan ontstaat o.a. in de biet doordat sacharose, onder invloed van het ingebrachte aardpeergen, wordt omgezet in Fructaan. De nieuwe bieten groeien net zo snel als de niet-genetisch gemodificeerde suikerbieten. Gunstig is ook dat ze te verwerken zijn in de traditionele suikerfabrieken. Volgens het CPRO is het de eerste keer dat genetische modificatie leidt tot een nieuw gewas dat de gezondheid bevordert. Tot nu toe wordt deze techniek vooral gebruikt om bestaande gewassen beter bestand te maken tegen ziekten en plagen. Het Fructaan bestaat uit een keten van Fructosemoleculen. Het wordt onder meer gebruikt in light-producten en als voedingssupplement voor een betere darmwerking. Het wordt niet verteerd en niet opgenomen en het veroorzaakt geen cariës (tandbederf). Het CPRO verwacht dat de productie ervan in gemodificeerde suikerbieten veel goedkoper kan verlopen dan met de tot nu toe gebruikte methode. Voorlopig is het nog niet zo ver. Er is nu een 'prototype' van de Fructaan-biet ontwikkeld. Er zijn nog geen plannen voor commercialisering. Komt het CPRO minstens vijf jaar duren voordat het te koop is. bewerkt naar: De Volkskrant, 3 juni 1998 1p 27 [ ] Fructaan wordt een `caloriearme' zoetstof genoemd in vergelijking met sacharose. Verklaar waarom een niet verteerbare stof als fructaan, biologisch gezien, `caloriearm' wordt genoemd. 2p 28 [ ] De wetenschappelijke naam van de suikerbiet is *Beta vulgaris*, die van de aardpeer *Helianthus tuberosus*. Het `nieuwe gewas' is door genetische modificatie tot stand gekomen. Het is niet mogelijk dit `nieuwe gewas' door klassieke veredeling te laten ontstaan. Leg dit uit. Dat Fructaan geen cariës veroorzaakt en ook niet wordt verteerd, is te herleiden tot dezelfde oorzaak. Zowel de mens als de cariësbacterie blijken een bepaald stof (P), die voor de omzetting van Fructaan nodig is, niet te kunnen maken. 1p 29 [ ] Tot welke groep stoffen behoort stof P? De nieuwe suikerbiet is ontstaan door genetische modificatie. In de tekst staat dat deze techniek tot nu toe vooral gebruikt werd om bestaande gewassen beter bestand te maken tegen ziekten en plagen. Bij genetische modificatie wordt een gen ingebracht. Twee mogelijke verklaringen voor de resistentie tegen een bepaalde plaag zijn: 2p 30 [■] 1 het gen is giftig, A geen van beide verklaringen B alleen verklaring 1 C alleen verklaring 2 D zowel verklaring 1 als 2 2 het gen bevat de code voor een enzym dat de vorming van een gifstof katalyseert (versnelt). Welke verklaring kan of welke verklaringen kunnen juist zijn? In de tekst staat: ,,Volgens het CPRO is het de eerste keer dat genetische modificatie leidt tot een nieuw gewas dat de gezondheid bevordert". Een voedingsdeskundige is van mening dat de bewering dat de gezondheid van een persoon door gebruik van dit middel wordt bevorderd, op zijn minst twijfelachtig is. 2p 31 [ ] Geef twee argumenten die een voedingsdeskundige kan gebruiken ### Pagina 10 Mariandl als gewrichtssmeer In afbeelding 6 is letterlijk een fragment afgedrukt uit een folder voor Mariandl Gelatinaat. De producent van ‘Mariandl Gelatinaat’ zegt dat zijn product, dat uit gelatine bestaat, goed is voor de gewrichten. afbeelding 6 MARIANDL GELATINAAT Mariandl Gelatinaat wordt voor 66,57% uit gelatinehydrolysaat, dat een bijzonder aminozuren- spectrum bevat, aminozuren verbinden zich met elkaar in ketens waarvan duizenden combinaties mogelijk zijn. Veel combinaties komen overeen met een soort eiwit dat in een bepaald lichaams- onderdeel is terug te vinden. De aminozurenketen van Mariandl Gelatinaat vindt zich terug in het kraakbeen van de gewrichten en in het bindweefsel. Mariandl Gelatinaat wordt in de volksmond „gewichtsmeer” genoemd, omdat is gebleken, dat het goed is voor de instandhouding van de flexibiliteit van de gewrichten als gevolg van slijtage of éénzijdige belasting van de gewrichten. Al van oudsher is bekend, dat gelatine goed is voor de gewrichten. Maar de gelatine die deel uitmaakt van Mariandl Gelatinaat is gehydrolyseerd en is van een hogere zuiverheid, waardoor het voor het menselijk organisme beter benutbaar is, dat wil zeggen, het lichaam heeft minder energie en tijd nodig om de aminozuren uit de eiwitbrokstukken vrij te maken. Sommige gebruikers constateren al bij het eerste pak de weldadige invloed op de gewrichten. Bij anderen kan het drie maanden duren alvorens men duidelijk iets merkt. * Mariandl Gelatinaat is eveneens goed voor de huid, de haren en de nagels. * Mariandl Gelatinaat draagt bij aan het behoud van sterke botten. * Mariandl Gelatinaat kan in de opgegeven dosering, over lange tijd worden ingenomen. * Mariandl Gelatinaat laat zich uitstekend oplossen in water of vruchtensap. Bij het oplossen in melkproducten kan enige klontering ontstaan. * Mariandl Gelatinaat is aangenaam van geur en neutraal van smaak. * Aan Mariandl Gelatinaat is geen suiker toegevoegd. Het bevat ook geen natuurlijke suikers. * Mariandl Gelatinaat bevat geen cholesterol en nucleïne zuren (dus purine- vrij). * Mariandl Gelatinaat is glutenvrij en bevat geen gist. Het aminozuren-spectrum per 100 gram Mariandl gelatinehydrolysaat is: Alanine 10,5 gram Histidine 1,8 gram Proline 16,0 gram Arginine 9,9 gram Hydroxylysine 0,9 gram Serine 3,3 gram Asparaginezuur 6,7 gram Hydroxyproline 11,9 gram Threonine 2,1 gram Cysteïne 0,4 gram Isoleucine 1,7 gram Tyrosine 0,4 gram Fenylalanine 2,0 gram Leucine 3,4 gram Valine 3,0 gram Glutaminezuur 11,7 gram Lysine 4,1 gram Glycine 27,1 gram Methionine 0,5 gram Het totaal komt hoger uit dan 100 gram doordat zich in de afzonderlijke aminozuren water bevindt. Mariandl Gelatinaat wordt ingenomen door 7,5 gram van deze stof op te lossen in een kopje water of vruchtensap. Het belangrijkste bestanddeel is gelatine, een eiwit. Geef aan waarom Mariandl Gelatinaat niet direct door het lichaam kan worden, maar eerst moet worden omgezet. 1p 32  Geef met de nummers uit afbeelding 7 aan ### Pagina 11 afbeelding 7 [FIGUUR: Schematische tekening van het menselijk circulatiesysteem met legendanummering] Legenda: 1 haarvaten in het bovenste deel van het lichaam 2 halsslagader 3 longslagader 4 haarvaten in long 5 longader 6 linker boezem 7 linker kamer 8 aorta 9 leverslagader 10 darmslagader 11 haarvaten in de darm 12 nierslagader 13 haarvaten in de nieren 14 haarvaten in het onderste deel van het lichaam 15 bovenste holle ader 16 rechter boezem 17 onderste holle ader 18 rechter kamer 19 haarvaten in de lever 20 poortader 21 nierader In de tekst worden acht eigenschappen van Mariandl Gelatinaat met een sterretje (*) aangegeven. Mariandl Gelatinaat bevat waarschijnlijk geen bestanddelen waaruit DNA direct kan worden opgebouwd. 1p 34 □ Citeer de zin waaruit dat blijkt. Van sommige van de genoemde aminozuren kan een grotere hoeveelheid in het voedsel aanwezig zijn dan wordt gebruikt voor de opbouw. Overtollige aminozuren worden onder andere omgezet in andere aminozuren. 2p 35 ■ In welk orgaan gebeurt dat vooral? A uileesklier B dunne darm C lever D nier Het is de vraag of de tijd en de energie die wordt gebruikt voor de vertering tot aminozuren, alleen afhangt van de zuiverheid van de gelatine zoals in de folder genoemd wordt. Neem aan dat de schommelingen in de lichaamstemperatuur nauwelijks van invloed zijn. 2p 36 □ Noem twee factoren die in het maagdarmkanaal kunnen variëren en die een grote invloed hebben op de verteringssnelheid in het maagdarmkanaal. 100016 24 11 Lees verder ### Pagina 12 Broedende vogels In Noord-Holland bevindt zich de ruïne Nuwendoorn. De in 1960 teruggevonden resten van deze oude burcht uit de tijd van Floris V bestaan uit de contoren van een kasteel, een slotgracht en een waterput. In de jaren tachtig is er een heemtui n aangelegd. Een heemtuin is een tuin waarin wilde planten uit de omgeving zijn samengebracht. Het gebied is ongeveer 1 ha groot. Zie afbeelding 8. [FIGUUR: Overzicht van het terrein Nuwendoorn met een windroos en legenda.] afbeelding 8 Overzicht terrein Nuwendoorn Legenda: bos of haag weiland slotgracht en brug heemtuin In het hele terrein Nuwendoorn heeft de mens ingegrepen en komt dus geen natuurlijke ecosystemen voor. Indien men het beheer van het terrein zou stoppen zou in de verschillende kunstmatige ecosystemen een climaxvegetatie kunnen ontstaan. 37 (2p) Welk ecosysteem op het terrein van Nuwendoorn moet de langste successiereeks ondergaan om zich tot een climaxvegetatie te ontwikkelen? A het bos B de heemtuin C de slotgracht D het weiland In de periode maart-juni 1997 werd het gebied door Mary Markx geïnventariseerd op de aanwezigheid van broedvogels. De inventarisatie werd uitgevoerd door het aantal zingende vogels van elke soort te bepalen. Dit aantal is een maat voor het aantal nesten. In tabel 1 staan de resultaten van de inventarisatie. tabel 1 Soort wetenschappelijke aanduiding aantal nesten Heggenmus Prunella modularis 2 Fitis Phylloscopus trochilus 2 Kleine karekiet Acrocephalus scirpaceus 2 Meerkoet Fulica atra 1 Merel Turdus merula 1 Ringmus Passer montanus 4 Tjiftjaf Phylloscopus collybita 1 Tuinfluiter Sylvia borin 2 Wilde eend Anas platyrhynchos 1 Winterkoning Troglodytes troglodytes 1 Zwarte kraai Corvus corone 1 bron: Tringa, Broedvogelverslag, 1997, 19 38 (2p) Leid uit tabel 1 af hoeveel vogelpopulaties er minimaal in dit gebied vertegenwoordigd zijn. Tot hoeveel vogelgeslachten (genera) behoren deze populaties? 100016 24 12 Lees verder Voor alle eindexamens, zie ook www.ssl.nl. Pagina: 2210 ### Pagina 13 Twee van de beschreven broedvogels, de kleine karekiet en de heggenmus, worden geparasiteerd door de koekoek (zie afbeelding 9). Het koekoeksvrouwtje legt haar ei in een nest van de zangvogel, waarbij het koekoeksjong door de pleegouders wordt verzorgd. Andere jongen zijn er niet want het koekoeksjong verwijdert alle andere eieren of jongen uit het nest. Opvallend is dat de nakomeling later weer een van dezelfde pleegoudersoort opzoekt. In veel schoolboeken wordt de opengesperde bek van het koekoeksjong die aan de binnenkant rood is gekleurd, beschreven als een voorbeeld van een supranormale prikkel voor de pleegouder. 1p 39 Leg uit dat alleen veldwaarnemingen niet voldoende zijn om de conclusie te rechtvaardigen dat de open rode bek van het koekoeksjong een supranormale prikkel voor de ouders is. Nicholas Davies en Michael Brooke voerden een aantal experimenten uit waarbij ze steeds twee karekieten aan elkaar vastmaakten, één met een karekietjonge en één met een koekoeksjong. Er was steeds slechts één karekietenouderpaar dat de zorg voor beide jongen op zich kon nemen. Het paar bleek beide jonge vogeltjes evenveel voedsel aan te bieden. De presentatie in de schoolboeken is dus op grond van de resultaten van de experimenten van Davies en Brooke onjuist. 2p 40 Hoe zou de presentatie die in de schoolboeken is opgenomen, vóór de experimenten van Davies en Brooke, eigenlijk genoemd moeten worden? A conclusie B hypothese C waarneming afbeelding 9 [FIGUUR: Afbeelding van drie vogels: een karekiet, een heggenmus en een koekoek.] Opvallend is dat koekoeken die hun eieren leggen in het nest van een karekiet, eieren produceren die heel erg veel lijken op die van de karekiet. Bij koekoeken die hun eieren leggen in het nest van een heggenmus lijken de eieren ook op die van een heggenmus. Davies en Brooke ontdekten met behulp van experimenten dat heggenmussen, in tegenstelling tot karekieten, weinig neiging vertonen 'vreemde eieren' uit het nest te verwijderen. Ook vonden zij dat slechts 2% van de heggenmusnesten door koekoeken wordt bezocht tegen 16% van de karekietnesten. Zij opperden dat de relatie tussen heggenmus en koekoek pas veel later in de evolutie tot stand gekomen is dan die tussen karekiet en koekoek. 3p 41 Deze mening is gebaseerd op feiten uit de tekst hierboven. Noem drie feiten uit deze tekst die deze mening ondersteunen. 100016 24 13 Lees verder ### Pagina 14 Groei in biomassa In verband met een ecologisch onderzoek naar productiviteit werden in een laboratorium vier diergroepen onderzocht: tabel 2 diergroep lichaamstemperatuur plaats in de voedselketen rups van een vlinder eent echool constant constant salimander niet constant spitsmuis constant consumen van de eerste orde consumen van de eerste orde consumen van de tweede orde consumen van de tweede orde afbeelding 10 [FIGUUR: Afbeeldingen van een rups, een eekhoorn, een salamander en een spitsmuis.] Van de dieren (zie afbeelding 10) werd onderzocht wat er gebeurt met het opgenomen voedsel. Alle dieren zijn in rust. De resultaten zijn in afbeelding 11 weergegeven. afbeelding 11 rups echool salimander spitsmuis Er is tussen de salamander en de spitsmuis een verschil in het percentage voedsel dat gebruikt wordt voor verbranding. 2p 42 Geef daarvoor een verklaring op basis van de gegevens in tabel 2 en afbeelding 11. 2p 43 Welk dier heeft de hoogste productiviteit? A de eekhoorn B de rups C de salamander D de spitsmuis 100016 24 14 Lees verder ### Pagina 15 Het percentage van het voedsel dat terechtkomt in de urine en/of de feces is bij de rups groter dan bij de salamander en bij de eekhoorn groter dan bij de spitsmuis. 2p 44 Geef hiervoor een verklaring. Roerdomp A.F.J. Portielje, medewerker van Artis, was één van de eersten die experimenten deed met behulp van modellen. Wanneer de roerdomp, een in Nederland zeldzame reigersoort, merkt dat er gevaar dreigt, neemt hij de ‘paalhouding’ aan (zie afbeelding 12). Wordt de bedreiging sterker, dan pikt de roerdomp naar de ogen van de aanvaller. Portielje kon deze afweerreactie steeds weer opwekken met één bepaald model: een kartonnen vlak met twee opgeplakte schijven. [FIGUUR: Tekening van een roerdomp in paalhouding] afbeelding 12 1p 45 Geef de biologische term voor een model dat een bepaalde reactie oproept, zoals bij de roerdomp de oogpikbeweging. Een roerdomp reageert niet altijd even heftig op het kartonnen model. 1p 46 Geef hiervoor de verklaring. De oogpikbeweging van een roerdomp kan erfelijk vastgelegd zijn. Ook is het mogelijk dat dit gedrag wordt aangeleerd. 3p 47 Beschrijf de opzet van een experiment waarmee je kunt vaststellen of het naar de ogen pikken bij de roerdomp erfelijk vastgelegd is en niet is aangeleerd. Je mag bij de proefopzet ervan uitgaan dat de roerdomp geen zeldzame vogel is en dat er beschikking hebt over een aantal broedende roerdompen. Geef aan welke uitkomst van het experiment tot de conclusie kan leiden dat het gedrag erfelijk is vastgelegd. De roerdomp heeft als leefgebied het vochtige rietland. Het aannemen van de paalhouding is van belang voor de vergroting van de overlevingskans van de roerdomp. 1p 48 Leg dit uit. Lang st het waterkant is deze vogel op zoek naar vis. Een volwassen roerdomp heeft eigenlijk geen natuurlijke vijand. Het mannetje laat in de paartijd een ver drijvend, resonnerend ‘boehoem’ horen, dat sommige mensen aan het brullen van een stier doet denken. Mannetjes en vrouwtjes zien er hetzelfde uit: ze hebben een bruinzwart gestreept verenkleed. 1p 49 Leg uit dat het in verband met zijn leefomgeving functioneel is dat het mannetje bij de balts een geluidssignaal gebruikt. Dat roerdompen steeds zeldzamer worden komt onder andere door het voortdurend maaien van rietlanden. Dat maaien gebeurt hoofdzakelijk in de winter, als er ijs ligt omdat de maaiers dan makkelijker bij het riet kunnen komen. 2p 50 Leg uit hoe juist de combinatie van deze twee factoren, maaien als er ijs ligt, de sterfte onder de roerdomp in de winter versterkt. Einde 100016 24 15