# Eindexamen Biologie HAVO 2000 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2000/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

### Vraag 47 – Opgave 47

### Vraag 48 – Opgave 48

### Vraag 49 – Opgave 49

### Vraag 50 – Opgave 50

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO Biologie nieuwe stijl
Hoger
Algemeen
Voortgezet
Onderwijs
20|00
Tijdvak 2
Woensdag 21 juni
13.30 – 16.30 uur
Als bij een open vraag een verklaring, uitleg
of berekening wordt gevraagd, worden aan
het antwoord meestal geen punten toegekend
als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redeneringen worden
gevraagd en je geeft er meer dan twee redeneren,
worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.
Dit examen bestaat uit 50 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
000014 31 Begin

### Pagina 2

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

Senecio jacobaea

tekst 1 Veel planten maken stoffen die hen beschermen tegen vraat door insecten.
Plantenalkaloïden zijn zulke stoffen.
Bij het Jacobskruiskruid (*Senecio jacobaea*) blijkt het gehalte aan alkaloïden te
variëren van 0% tot 1% van het drooggewicht. Deze verscheidenheid berust
verschillen in genotypen. Een leerling verwachtte dat alle Jacobskruiskruidplanten een
hoog gehalte aan alkaloïden zouden hebben. Hij baseerde zijn verwachting op zijn
kennis van erfelijkheid.

1p 1 $\square$ Noem de naam van het proces dat kan leiden tot uitsluitend Jacobskruidplanten met
een hoog alkaloïdegehalte.

afbeelding 1
[FIGUUR: Tekening van een rups en twee vlinders op een plant met bloemen en bladeren. De rups is gestreept.]

De rupsen van de St.-Jacobsavlinder (*Tyria jacobaeae*), de zogenoemde zebrarupsen,
zijn niet gevoelig voor de alkaloïden in Jacobskruiskruid (zie afbeelding 1).
In een gebied waren op een bepaald moment bijna alle Jacobskruiskruidplanten door
zebrarupsen kaal gevreten. Er waren geen bloeiende planten meer aanwezig. Hier en
daar stonden kleine groepjes planten die aan de Vraat door zebrarupsen waren
ontkomen. Deze planten zaten allemaal vol met bladeren van de soort *Aphis
fabae*. Deze bladluizen leven van plantensappen. Ze staan onder bescherming
van mieren die de bladluizen verdedigen tegen allerlei belagers. Ook zebrarupsen die
door onderzoekers op de plant geplaatst werden, werden heftig aangevallen door de
mieren als ze probeerden in de plant te klimmen. Planten zonder bladluizen werden
niet of nauwelijks door mieren bezocht. De mieren leven van de suikers die de
bladluizen afscheiden.

bewerkt naar: Meijendel mededelingen afl. 27, mei 1994

2p 2 $\square$ Hoe noemen we de relatie tussen bladluizen en mieren? En de relatie tussen bladluizen
en zebrarupsen?

bladluizen en mieren bladluizen en zebrarupsen

A competitie competitie
B competitie symbiose
C symbiose competitie
D symbiose symbiose
E competitie predatie
F symbiose predatie

000014 31 2 Lees verder


### Pagina 3

2p 3 ☐ Behooren Tyria jacobaeae en Aphis jacobaeae tot hetzelfde genus (geslacht)?
En tot dezelfde soort?
Leg de beide antwoorden uit.

Om de relatie tussen het alkaloïdgehalte van jacobskruiskruid en de aanwezigheid van
bladluizen en mieren na te gaan, werden in een ander gebied dertien bloeiende
jacobskruiskruidplanten onderzocht met zeer veel bladluizen en mieren. De hoogte van
iedere plant werd gemeten en er werden bladeren geoogst voor een bepaling van het
alkaloïdgehalte. Ter vergelijking werd bij elk van deze dertien planten de dichtstbijzijnde
plant zonder bladluizen en mieren gezocht. Ook van deze buurplanten werd de hoogte
gemeten en werden bladeren geoogst. Er mag van worden uitgegaan dat mieren en
bladluizen tussen de planten konden kiezen en dat zij op grond van voor hen
aantrekkelijke factoren op een bepaalde plant zijn gaan zitten.
De resultaten van de metingen van het alkaloïdgehalte en de hoogte van de planten staan
in tabel 1.

[FIGUUR: Tabel 1 met twee kolommen: "planten met bladluizen en met mieren" en "planten zonder bladluizen en zonder mieren". De rijen zijn: "gemiddeld alkaloïdgehalte (% van het drooggewicht)" en "gemiddelde hoogte van de planten (cm)". De waarden zijn: 0,20 ± 0,02 en 0,32 ± 0,02 voor alkaloïdgehalte, en 64,8 ± 1,5 en 63,8 ± 1,5 voor hoogte.]

1p 4 ☐ Welke conclusie over de relatie tussen het alkaloïdgehalte van jacobskruiskruid en de
aanwezigheid van bladluizen en mieren kun je uit de gegevens in tabel 1 trekken?

Bij een tweede experiment werden tien paren planten gezocht. Elk paar bestond uit een
plant met bladluizen en mieren én een plant zonder bladluizen en mieren. Op elke plant
werd één zebrarups geplaatst. Na 15 minuten werd gecontroleerd of de rupsen nog
aanwezig waren. De resultaten van dit experiment staan in tabel 2.

[FIGUUR: Tabel 2 met twee kolommen: "planten met bladluizen en met mieren" en "planten zonder bladluizen en zonder mieren". De rijen zijn: "rups aanwezig" en "rups verdwenen". De waarden zijn: 2 en 10 voor "rups aanwezig", en 8 en 0 voor "rups verdwenen".]

Op grond van deze gegevens werd de conclusie getrokken dat de mieren zebrarupsen van
de planten verdrijven. Deze conclusie werd te snel getrokken. Er was geen controleexperiment gedaan.
Beschrijf dit controle-experiment.

1p 5 ☐ Beschrijf dit controle-experiment.

000014 31 3 Lees verder


### Pagina 4

Cell en celstructuren
afbeelding 2

[FIGUUR: Tekening van een plantencel met genummerde onderdelen.]

Afbeelding 2 geeft van één cel een volledige doorsnede weer. Verschillende delen van deze cel zijn in de tekening met cijfers aangegeven. Uit de afbeelding is op te maken dat het om een plantaardige cel gaat en niet om een dierlijke.
2p 6 ■ Welke cijfers geven delen aan waaruit dit is op te maken?
A de cijfers 1, 3 en 4
B de cijfers 1, 4 en 6
C de cijfers 1, 5 en 6
D de cijfers 2, 3 en 7
E de cijfers 2, 4 en 7
F de cijfers 3, 5 en 6

2p 7 ■ Welk cijfer geeft een orgaan dat eiwitten voor de cel produceert?
A 2
B 3
C 4
D 5
E 6
F 7

afbeelding 3

[FIGUUR: Elektronenmicroscoopfoto van een cel, met aanduiding van DNA.]

DNA

vergroting 7.000x

000014 31
4
Lees verder


### Pagina 5

In afbeelding 3 is een deel van een cel weergegeven.
Aangegeven is waar zich DNA bevindt.

1p 8 Is afbeelding 3 afkomstig van een lichtmicroscopisch preparaat of van een
elektronenmicroscopisch preparaat?
Geef een argument voor je keuze.

1p 9 Noem de functie van het orgaan waarin zich DNA bevindt.

2p 10 Voor het ontstaan van turgor bij een plantencel is een concentratieverschil nodig van
opgeloste stoffen binnen en buiten de cel.
Wat is nog meer nodig van het ontstaan van turgor bij een plantencel mogelijk te maken?
A alleen de aanwezigheid van het celmembraan
B alleen de aanwezigheid van de celwand
C alleen de aanwezigheid van het celmembraan en de celwand
D alleen de aanwezigheid van het celmembraan en de vacuole
E alleen de aanwezigheid van de celwand en de vacuole

tekst 2 Papier uit de lagune van Venetië

Het ondiepe, warme en halfzoute water van het strandmeer bij de stad Venetië is
een ideale groeiplaats voor algen. Door de regelmatige instroom van fosfaat en
nitraat is de hoeveelheid algen hier toegenomen tot een ware plaag. Door het
afsterven van de algen neemt de hoeveelheid organisch afval sterk toe. Er treedt
rotting op waarbij het zuurstofgehalte daalt en een doordringende stank
Italiaanse onderzoekers hebben een heel nieuwe bestemming gevonden voor
algen: de grondstof voor de fabricage van papier en karton. Van een kilo uitgelekte
algen houdt men 150 tot 200 gram droge stof over, die zo'n 150 gram cellulose kan
vervangen. Men heeft uitgerekend dat jaarlijks vijftigduizend ton algen uit het
strandmeer dertigduizend ton bomen kan vervangen.

bewerkt naar: Intermediair, sept. 1993

2p 11 Welke verklaringen voor het feit dat een toename van fosfaat en van nitraat leidt tot een
algenplaag, is juist?
A Algen hebben een breed tolerantiegebied voor fosfaat en nitraat.
B Algen zijn de enige organismen die fosfaat en nitraat kunnen opnemen.
C Door fosfaat en nitraat worden de natuurlijke vijanden van de algen gedood.
D Fosfaat en nitraat vormen in onvervuild water beperkende factoren voor de algengroei.

Een grote hoeveelheid organisch afval, bijvoorbeeld van afgestorven algen, leidt tot een
sterke daling van het zuurstofgehalte van het water.
2p 12 Geef hiervoor een verklaring.

Bij rotting komt 'een doordringende stank' vrij. Deze stank wordt veroorzaakt door
waterstofsulfide (H2S) en ammoniak (NH3).
2p 13 Bij de afbraak van welke organische stof of stoffen komen H2S en NH3 vrij?
A cellulose
B eiwitten
C vetten
D zetmeel

2p 14 Cellulose is het belangrijkste bestanddeel van papier.
Cellulose wordt uit algen gewonnen.
Uit welk deel of welke delen?
A uit bladgroenkorrels
B uit celmembranen
C uit celwanden
D uit cytoplasma

000014 31 5 Lees verder


### Pagina 6

Aardappels
Een leerling leest de volgende tekst in een boek over plantenfysiologie:
„Dat het licht een zeer sterke invloed heeft op de vorm van een plant, blijkt duidelijk uit
het simpele voorbeeld van het uitlopen van aardappels. Zolang de stengel zich onder de
grond bevindt, strekt deze zich zeer snel tot het aardoppervlak bereikt is. Daarna
strekken de cellen zich veel minder en de stengels worden, vooral als het nog koud is, zeer
gedrongen”.

Aardappels lopen ook uit als ze gedurende de winter droog worden bewaard.
Twee beweringen over dit uitlopen zijn:
1 Tijden het uitlopen neemt het versgewicht van de aardappel af.
2 Tijden het uitlopen neemt het drooggewicht van de aardappel af.
Welke van deze beweringen is of welke zijn juist?

A geen van beide beweringen
B alleen bewering 1
C alleen bewering 2
D beide beweringen

De leerling vraagt zich af welke factoren invloed hebben op de mate van strekking van de
bovengrondse delen van de uitlopende aardappel. Hij denkt aan:
1 de omgevingstemperatuur;
2 de verlichtingssterkte.
Welke van deze factoren heeft of welke hebben inderdaad invloed op de strekking van de
bovengrondse delen?

A geen van beide factoren
B alleen factor 1
C alleen factor 2
D zowel factor 1 als factor 2

tekst 3 Kleurenblindheid

Op het Stille-Zuidzee eiland Pingelap komt de aandoening 'maskun' voor. Bij deze
aandoening treedt totale kleurenblindheid op. De maskunpatiënten zien alles in
grijstinten. Het betreft hier een erfelijk recessieve aandoening die bij mannen en
vrouwen even vaak voorkomt en die veroorzaakt wordt door één gen. In 1775
woedde op dit kleine eiland de enorme wervelstorm Lengkiekj. Vrijwel al het
eiland liep onder. Veel mensen verdronken of stierven de hongerdood doordat alle
voedselplanten waren weggevaagd. Alleen een klein groepje hoogopgeleide
bestaande uit de nahnnari (het stamhoofd) en een aantal van zijn familieleden,
overleefde de ramp. Snel na het eiland liep het zeer redelijk bevolkt door
onderlinge voortplanting. Sinds 1820 wordt maskun op het eiland waargenomen, wat
voordien een zeldzame ziekte was. Bij de huidige populatie heeft ongeveer 8% deze
aandoening.

bewerkt naar: Oliver Sacks, Het eiland der kleurenblinden, 1997, 49-51

45 jaar na de wervelstorm werden de eerste kinderen met maskun geboren.
Leg uit waardoor maskun vele jaren na de ramp van 1775 bij ongeveer 8% van de
eilandbewoners kon worden waargenomen.

Twee, nu levende, kleurenziende Pingelapapen hebben een kleurenblind kind gekregen.
Hoe groot is de kans dat hun tweede kind wel kleuren kan zien?

A 0
B 1/4
C 1/2
D 3/4
E 1

000014 31 6 Lees verder

### Pagina 7

2p 19 Bij kleurenblinde Pingelapen werkt een bepaald deel van de ogen niet goed.
Welk deel van de ogen werkt bij maskun niet goed?
A de kegeltjes in het netvlies
B de kringspier in het regenboogvlies
C de lens
D het pigment in het regenboogvlies
E het pigment in het vaatvlies
F de staafjes in het netvlies
Het syndroom van Turner
In Engeland is onderzoek verricht bij tachtig vrouwen met het syndroom van Turner.
Turner-vrouwen hebben maar één X-chromosoom per cel; dit komt voor bij 1:10.000
pasgeboren meisjes. Turner-vrouwen zijn onvruchtbaar doordat de eierstokken
onderontwikkeld zijn.
Een afwijking in het aantal geslachtschromosomen is bijna altijd het gevolg van een fout
tijdens een meiotische deling: het erfelijke materiaal wordt niet goed verdeeld. Bij het
syndroom van Turner kan deze fout bij de vorming van spermacellen of bij de vorming van
eicellen zijn opgetreden. Een ouderpaar heeft een dochter met het syndroom van Turner.
Dit heeft geen invloed op de kans dat een volgend kind het syndroom van Turner wel of
niet heeft.
2p 20 Hoe groot is dan de kans dat het tweede kind van dat echtpaar een meisje is met het
syndroom van Turner?
A 1:10^12
B 1:10^8
C 1:2 . 10^4
D 1:10^4
2p 21 Stel dat de fout optreedt tijdens de vorming van een eicel.
Op welk moment of op welke momenten tijdens de meiose kan dat leiden tot een eicel
waaruit, na bevruchting met een normale spermacel, een kind met het syndroom van
Turner ontstaat?
A alleen tijdens meiose I
B alleen tijdens meiose II
C zowel tijdens meiose I als meiose II
Doordat de eierstokken niet ontwikkeld zijn, is de hormoonhuishouding bij vrouwen
met het syndroom van Turner afwijkend van die bij vrouwen zonder dit syndroom.
De concentratie oestradiol bij vrouwen met het syndroom van Turner is vergeleken met
die bij vrouwen met een normaal aantal chromosomen per lichaamscel.
1p 22 Is de concentratie oestradiol bij vrouwen met het syndroom van Turner hoger of lager
dan bij normale vrouwen? Leg je antwoord uit.
000014 31 7 Lees verder

### Pagina 8

tekst 4
Inundatie
Begin jaren tachtig startte een bollenteler met inundatie als alternatief voor dure
chemische grondontsmetting. Bij inundatie wordt op een bollenveld gedurende
zes weken ongeveer 10 cm water gezet. Aaltjes en schimmels worden daardoor
gedood en de onkruidense delen van onkruiden ook. De collega-bollentelers
stonden aanvankelijk wat aarzelend tegenover deze methode, maar hier gingen er
meer deze methode toepassen. In 1994 startte de Dienst voor Ruimte en Groen van
de provincie Noord-Holland een onderzoek naar de geïnundeerde bollenvelden.
Er werd onder andere vastgesteld dat:
– de levende biomassa in de bovenste bodemlaag onder water sterk toeneemt, terwijl
dat in het laagje water onder dat niveau niet het geval was;
– er geen botulisme (een dodelijke vogelziekte) ontstond in de onderzochte
gebieden;
– er grote aantallen vogels op deze gebieden afkwamen, waaronder bedreigde
soorten zoals kemphaan, slobeend en watersnip. Deze vogels eten voornamelijk
wormen, insectenlarven en kreeftachtigen.

bron: De Tringiaan, Inundatie goed voor milieu en vogels, 1996, 5

1p 23 [ ] Noem de hoofdoorzaak van de sterfte van de ondergrondse delen van onkruiden na
inundatie.

1p 24 [ ] Ontsmetting met gifstoffen is duurder dan inundatie. Bovendien heeft ontsmetting met
gifstoffen in vergelijking met inundatie nadelen voor het ecosysteem.
Noem zo'n nadeel.

2p 25 [■] Uit welke typen organismen bestaat de levende biomassa in de bovenste bodemlaag van
het geïnundeerde bollenveld?
A alleen uit consumenten
B alleen uit producenten
C alleen uit consumenten en reducenten
D uit consumenten en reducenten

3p 26 [ ] Drassig weiland is de normale leefomgeving voor vogels zoals de kemphaan, de slobeend,
de watersnip, de kievit en de grutto.
Kemphaan, slobeend en watersnip zijn kritische soorten. Daarmee wordt bedoeld dat zij
bij ontwatering van het weiland sneller in de problemen raken dan grutto of kievit.
Schets voor de watersnip en de kievit een mogelijke kromme die de tolerantie voor de
grondwaterstand weergeeft. Zet beide krommen in één assenstelsel. Maak het verschil in
tolerantie van beide vogelsoorten zichtbaar.
Benoem de assen.

000014 31 8 Lees verder

### Pagina 9

Emancipatie in prestatie?
tekst 5
„Mannen hebben gemiddeld dikkere spieren dan vrouwen, doordat mannen meer testosteron produceren dan vrouwen.
Testosteron is een hormoon dat de opbouw stimuleert van ...1... en aangezien spieren voornamelijk uit ...1... bestaan, is iemand met meer testosteron gespierder dan iemand met minder testosteron.
Mannen hebben gemiddeld een groter hart dan vrouwen. Afgezien van het feit dat mannen gemiddeld 5,6 liter bloed hebben en vrouwen gemiddeld ongeveer 4,5 liter, is de concentratie rode bloedlichaampjes per liter bloed bij mannen hoger dan bij vrouwen. Die bloedlichaampjes bevatten ...2..., een organische stof, die in staat is zuurstof te binden.
Tenslotte spelen spiervezels een belangrijke rol. In een spier zijn langzame en snelle spiervezels aanwezig. De langzame worden voornamelijk gebruikt tijdens duurinspanning en de snelle tijdens inspanningen van korte en zeer korte duur, zoals de honderd meter sprint. Het lijkt erop dat bij vrouwen het percentage langzame spiervezels in de beenspieren groter is dan het percentage langzame spiervezels in de beenspieren bij mannen. Bij vrouwen is de totale spiermassa gemiddeld 35,8% van het lichaamsgewicht en bij mannen 41,8%.
In de afgelopen jaren zijn de prestatieverschillen tussen mannen en vrouwen kleiner geworden en sommigen beweren zelfs dat vrouwen bezig zijn de mannen in te halen. Dit laatste is echter schijn”.
bewerkt naar: een artikel van Brenda Van Keeken in „Stilstaan en bewegen”
2p 27 ☐ Welk woord is bij 1 weggelaten? En bij 2?
Vier beweringen over snelle en langzame spiervezels zijn:
1 De snelle spiervezels verkrijgen tijdens de sprint voornamelijk energie uit aërobe dissimilatie.
2 De snelle spiervezels verkrijgen tijdens de sprint voornamelijk energie uit anaërobe dissimilatie.
3 De langzame spiervezels verkrijgen tijdens een duurloop voornamelijk energie uit aërobe dissimilatie.
4 De langzame spiervezels verkrijgen tijdens een duurloop voornamelijk energie uit anaërobe dissimilatie.
2p 28 ■ Welke van deze beweringen zijn juist?
A 1 en 2
B 1 en 3
C 1 en 4
D 2 en 3
E 2 en 4
F 3 en 4
Brenda van Keeken meent dat er prestatieverschillen zullen blijven bestaan tussen vrouwen en mannen.
2p 29 ☐ Geef twee argumenten waarmee wordt aangegeven dat het onwaarschijnlijk is dat vrouwen beter zullen worden in een duursport dan mannen en leg die argumenten uit.
000014 31 9 Lees verder

### Pagina 10

Edelherhten en wolven samen op de Veluwe?

tekst 6
De in 1990 overleden bioloog Harm van de Veen deed veel stof opwaaien met zijn
vurig pleidooi voor het uitzetten van wolven op de Veluwe. Hiermee wilde hij onder
andere een alternatief bieden voor de zijns inziens biologisch onjuiste wijze waarop
de groei van de populatie edelherhten op de Veluwe wordt beperkt, namely door op
deze dieren te jagen.
Edelherhten zijn herkauwende planteneters die veel verschillende typen plantaardig
materiaal als voedsel kunnen gebruiken: gras, vruchten, takjes en zelfs boomschors.
Bij edelherhten bevinden zich in de pens, een deel van het verteringsstelsel,
bacteriën die vetzuren uit plantencellen vrijmaken. Door de vetzuren daalt de pH in
de pens. Hierdoor worden de bacteriën na enige tijd geremd in hun activiteit.
Edelherhten gaan dan herkauwen: het voedsel komt uit de pens terug in de bek en
wordt tijdens het kauwen met een grote hoeveelheid speeksel vermengd terwijl het
extra fijngemauwd wordt. Hierin kunnen bacteriën de pens in, onderbroken
arbeid voortzetten. De edelherhten herkauwen liggend op een rustig plekje.
bewerkt naar: H. van de Veen en R. Lardinois, De Veluwe natuurlijk!, 1991, 41-43

afbeelding 4
[FIGUUR: Een hert met gewei staat in gras en opent zijn bek alsof hij brult.]

2p 30 [] Welk effect heeft één van de stoffen uit het speeksel van het edelherht op grond van
bovenstaande informatie in ieder geval? Noem het deel van de tekst waaruit dat blijkt.

Het terugbrengen van het voedsel van de pens naar de bek berust op een reflex.
Bij deze reflex zijn onder andere de volgende vijf lichaamsdelen betrokken:
1 motorische zenuwcellen;
2 schakelcellen;
3 sensorische zenuwcellen;
4 spieren in de penswand;
5 zintuigen in de penswand.

2p 31 ■ In welke volgorde zijn deze vijf lichaamsdelen betrokken bij de totstandkoming en
uitvoering van deze reflex?
A 3-5-2-1-4
B 3-5-4-2-1
C 5-3-2-1-4
D 5-4-3-2-1

000014 31 10 Lees verder


### Pagina 11

Edelherten leven in roedels. Een roedel bestaat uit herten van verschillende leeftijden.
Een oud en ervaren vrouwtjeshert, de leidhinde, heeft de leiding over de roedel.
Edelherten leren verororingen te vermijden. Nadat in het verleden een paar keer op de
leidhinde geschoten is, wordt er als ze de aanwezigheid van mensen opmerkt in de roedel
volgt haar dan. Na verloop van tijd vermijden alle herten in de roedel deze verstoringen.
Op welk type leerproces berust het vluchtgedrag van de leidhinde? En op welk dat van
andere herten?
A bij de leidhinde op conditionering, bij de andere herten op gewenning
B bij de leidhinde op conditionering, bij de andere herten op imitatie
C bij de leidhinde op gewenning, bij de andere herten op imitatie
D zowel bij de leidhinde als bij de andere herten op gewenning
Zonder predators op de Veluwe moet er wel op edelherten gejaagd worden, anders
neemt hun aantal te sterk toe. Jagers beweren de natuurlijke selectie een handje te helpen
door te jagen. Bij het jagen wordt vaak geselecteerd op het gewei. Op dieren met
symmetrische, grote gewien wordt niet geschoten. Van de Veen had kritiek op die wijze
van selectie.
Van welke veronderstelling gaan de jagers uit bij de keuze van de af te schieten herten?
Behalve edelherten zijn op de Veluwe nog andere grote grazers uitgezet, zoals runderen.
Men hoopt dat hierdoor het aantal plantensoorten op de Veluwe toeneemt.
Leg uit dat de aanwezigheid van meer soorten grote grazers kan leiden tot een groter
aantal plantensoorten in de vegetatie.
Naast de 'stroming Van de Veen' die, na het uitzetten van wolven, de natuur zijn gang wil
laten gaan (natuurontwikkeling), is er een andere stroming die natuurbehoud propageert.
Deze stroming wil vooral bestaande, waardevolle natuurgebieden behouden. Dat
betekent vaak dat er dor de mens moet worden ingegrepen. Als bijvoorbeeld een
bepaald heideterrein op de Veluwe behouden moet blijven, moeten er beheermaatregelen
genomen worden: begrazing door schapen of afplagen. Als dat niet gebeurt, verandert
het heideveld in loofbos.
Stel dat jij in een beleidscommissie voor de Veluwe zit. Je hebt dan te maken met de
discussie over natuurontwikkeling of natuurbehoud voor dit gebied.
Argumenten die door de verschillende leden in de beleidscommissie genoemd worden,
zijn:
1 In een climaxstadium is er een grotere diversiteit.
2 Het voorkomt het uitsterven van bepaalde soorten in Nederland.
3 Er vindt successie plaats.
4 Bijzondere ecosystemen blijven zo bestaan.
Plaats de genoemde argumenten zodanig in een tabel dat duidelijk wordt welk argument
voor natuurontwikkeling pleit en welk argument voor natuurbehoud pleit.

000014 31 11 Lees verder

### Pagina 12

Homeostase
De regulatie van de waterhuishouding is een voorbeeld van een homeostatisch
regels mechanisme. Daarbij spelen de nieren, de osmotische waarde van het bloed en het
hormoon ADH een belangrijke rol. Veranderingen in de osmotische waarde van het
bloed, bijvoorbeeld door sterke vocht opname, worden gesignaleerd door zogenoemde
osmosen sensoren die in de hypothalamus aanwezig zijn.

[FIGUUR: Diagram met pijlen die de relatie tussen vochtopname, osmotische waarde, ADH-productie en urinevorming weergeeft.]

afbeelding 5 sterke vocht opname
lage osmotische waarde -(remming)
OSMOSEN SENS OREN
hoge osmotische waarde
+(activering)
sterk vochtverlies
stijging osmotische waarde
minder ADH
meer ADH
toename hoeveelheid gevormde urine
afname hoeveelheid gevormde urine
daling osmotische waarde

3p 36 In afbeelding 5 zijn in een schema de relaties tussen de veranderingen van de osmotische
waarde van het bloed en de afgifte van ADH weergegeven. De concentratie van dit
hormoon in het bloed bepaalt de hoeveelheid gevormde urine.
Leg uit wat het effect van een sterke zout opname (door voedsel met veel zout) is op de
hoeveelheid gevormde urine. Gebruik in de uitleg gegevens uit het schema van
afbeelding 5.
Laat zien dat je hierbij te maken hebt met een homeostatisch regel mechanisme.

2p 37 ADH werkt in op cellen die dit hormoon kunnen herkennen met behulp van zogenoemde
ADH-receptoren.
Waar bevinden zich deze ADH-receptoren voornamelijk?
A op het celmembraan van cellen in de wand van de nierader
B op het celmembraan van cellen in de wand van de nierkanaaltjes
C op het celmembraan van cellen in de wand van de nierkapsels
D op het celmembraan van cellen in de wand van de nier slagader

2p 38 Het hormoon ADH wordt gemaakt in de hypothalamus en aan het bloed afgegeven in de
hypofyse.
Door welk proces komt dit hormoon vanuit de hypofyse in het bloed terecht?
A door actief transport
B door osmose
C door terugresorptie
D door ultrafiltratie

000014 31 12 Lees verder

### Pagina 13

Brazilië
In Brazilië heeft een verontruste wetenschapper zich ingezet voor het behoud van het
regenwoud. Hij heeft zich ontwikkeld tot zakenman en allerlei initiatieven genomen om
de export van andere landbouwproducten dan tropisch hardhout te bevorderen. Als
zakenlieden en de industrie de mogelijkheden van het woud zien, zullen veel mensen,
vooral in Brazilië zelf, zich realiseren dat kappen en afbranden dwaas is”.
Geef twee ecologische argumenten tegen het kappen en afbranden van regenwoud.

Voorbeelden van producten, die de zakenman op de markt brengt, zijn olie en geurige
stoffen van de copaibaboom. De olie werkt als geneeskrachtige balsem. De geurstoffen
worden gebruikt als grondstof voor reukwater zoals ‘Water voor de Hartschoft’ en ‘Loop
op de achterta’.
Planten maken dergelijke stoffen uit door henzelf gevormde glucose.

1p 40 Uit welke twee opgenen stoffen vormt de plant glucose?

3p 41 Leg uit hoe je met behulp van veredeling, dus zonder gebruik te maken van genetische
modificatie, copaibaplant kunt verkrijgen die meer oliën en geurige stoffen produceren.

In drie verschillende gebieden in het Noordoosten van Brazilië werd onderzoek verricht
naar de gemiddelde lichaamslengte van bevolkingsgroepen in deze gebieden. In een van
de drie gebieden waren de bewoners aanzienlijk kleiner dan in de andere twee gebieden.
De drie gebieden waren: de kuststrook, het droge binnenland en een tussenstrook.
De populaties van de gebieden zijn nauw verwant en de leden hebben overwegend
dezelfde lichaamslengte. Men vermoedt daarom dat voedsel de voornaamste
oorzaak is van dit verschil in lichaamslengte.
Aan de kust eten de bewoners voornamelijk vis. In de tussenstrook bestaat het voedsel
voornamelijk uit veel en deels gecultiveerde cassaveknol. Het binnenland is een typisch
veeteeltgebied waar vooral vlees, melk en kaas worden geproduceerd en gegeten.

2p 42 In welk gebied zijn de mensen naar verwachting gemiddeld het kortst?
A in de kuststrook
B in de tussenstrook
C in het binnenland

Kokendhete bronnen voor biotechnologie
Dat zelfs hele hoge temperaturen voor bepaalde micro-organismen niet altijd fataal zijn,
hebben Duitse onderzoekers geconstateerd. Zij ontdekten, in zwavelhoudende onderzeese
hete bronnen, micro-organismen die bestand zijn tegen temperaturen van 135°C.
De hittebestendige micro-organismen worden onder andere onderzocht op mogelijke
biotechnologische toepassingen. Onderzocht wordt of ze bruikbaar zijn in
kookwasmiddelen.

1p 43 Leg uit waarvoor micro-organismen in wasmiddelen gebruikt worden en waardoor deze
bacteriën uit zwavelhoudende bronnen zelfs in kookwasmiddelen gebruikt kunnen
worden.

2p 44 Noem twee redene waarom in de biotechnologie voor de productie van stoffen liever
gebruik wordt gemaakt van micro-organismen dan van planten of dieren.

000014 31 13 Lees verder
Voor alle eindexamens, zie ook www.ssileiden.nl. Voor de perfecte voorbereiding op je eindexamen, zie ook www.ssileiden.nl. Pagina: 2316

### Pagina 14

Blind date in het Victoriameer
tekst 7
In de jaren zeventig ontdekten Nederlandse biologen in het Afrikaanse Victoriameer
een zeer groot aantal soorten haplochrominen, kleine, vaak prachtig gekleurde
vissen. Het aantal soorten liep echter snel terug, vooral door het uitzetten van
nijlbaars voor de visserij. Uit onderzoek van Ole Seehausen blijkt dat de
haplochrominen vooral in diepere gedeelten van het meer hAPLOCHROMINEN eet.
De soorten in de ondiepere delen worden met rust gelaten. Toch loopt ook daar het
aantal soorten terug, vooral doordat het water troebeler wordt. De vrouwtjes kunnen
hun felgekleurde partners niet goed meer onderscheiden. Dat het water troebeler
wordt, heeft indirect ook met de nijlbaars te maken.
Om de gevangen nijlbaars te conserveren, worden ze gerookt. Dit daarvoor
benodigde hout wordt aan de oevers van het meer gekapt. Dit veroorzaakt
bodemerosie; de zeer vruchtbare bodem spoelt het meer in en zakt na de bodem.
Maar ook nadat de bodemdeeltjes bezonken zijn, blijft het water in het ondiepe deel
van het meer troebel.
bron: NRC, 20 september, 1997

2p 45 □ Leg uit hoe de bodemerosie er oorzaak van is dat het water van het meer troebel blijft.

Haplochrominen zijn vaak „muilbroeders”: het vrouwtje neemt de eieren na bevruchting
in de bek. Daar ontwikkelen de eieren zich.
Niet-muilbroeders kennen deze vorm van broedzorg niet. Zij produceren veel meer
eieren dan even grote haplochrominen.
Leg uit dat het functioneel is dat niet-muilbroeders veel meer eieren produceren.

1p 46 □

De soorten haplochrominen die gevonden zijn, blijken te verschillen in bijzondere
kleur, bouw van de bek en de diepte in het water waarop ze voorkomen.
Uit onderzoek is gebleken dat het grote aantal soorten haplochrominen in ruim
12.000 jaar uit één soort voortgekomen is ontstaan.
Vaak ontstaat een meer (mogelijk) dat het water helderder wordt. Hierdoor
contact meer (mogelijk) dat het water helderder wordt. Hierdoor
isolatie kan optreden.

1p 47 □ leg aan de hand van bovenstaande tekst uit, hoe in één groot meer, voor verschillende soorten
isolatie kan optreden.

Naast isolatie worden nog twee factoren genoemd die van invloed zouden kunnen zijn
geweest op de soortvorming bij haplochrominen in korte tijd:
1 mutatie;
2 selectie.

2p 48 ■ Welk van deze factoren speelt of welke spelen een rol bij soortvorming?
A geen van beide
B alleen 1
C alleen 2
D zowel 1 als 2

Wit licht bestaat uit een mengsel van lichtstralen met verschillende golflengten.
Zie afbeelding 6.

afbeelding 6 golflengte (nm) 750 700 650 600 575 550 525 500 475 450 400
kleur rood oranje oranje geel geel groen blauw blauw violet
rood groen groen
bandbreedte (nm)
P Q R

000014 31 14 Lees verder

### Pagina 15

In helder water wordt rood licht al op geringe diepte geabsorbeerd. In troebel
water worden violet en blauw licht wegggefilterd.
Bij Hap/ochromis ntyererei onderscheidt men twee typen die uiterlijk verschillen in
kleur: rood en blauw. Daarnaast komen vissen met minder felle kleuren voor. Deze
kleuren spelen een belangrijke rol bij de partnerkeuze. Seehausen onderzocht op
verschillende plaatsen (P,Q,R) waar Hap/ochromis ntyererei in het meer voorkomt, de
verscheidenheid in kleurenpatroon. Hij mat daartoe de golflengte van het licht dat op die
plaats doordrong.
Het verschil tussen de langste en de kortste gemeten golflengte noemde hij de bandbreedte.
Zijn gegevens zijn weergegeven in tabel 3.

tabel 3
[FIGUUR: Tabel met kolommen 'bandbreedte (in nm)', 'percentage felgekleurde vissen (blauw of rood)' en 'percentage tussenvormen (niet felgekleurd)'. Rijen met golflengtes '> 320 nm (P)', 'tussen 190 en 320 nm (Q)' en '< 190 nm (R)'.]

2p 49 [ ] Geef het verband dat je uit de tabel kunt aflezen tussen de bandbreedte en de kleur van
de vissen. Geef een verklaring voor het waargenomen verband.

Bij Hap/ochromis nyererei kiest het vrouwtje een partner. Zij reageert op de balts van het
mannetje dat feller rood of blauw gekleurd is dan andere mannetjes. Seehausen deed een
experiment over de partnerkeuze waarvan de opzet is gegeven in tabel 4. Hij gebruikte in
zijn experiment rode en blauwe mannetjes.
In geel licht zien de vissen geen verschil tussen rood en blauw.

tabel 4
Bak 1
mannetje blauw en
mannetje rood
+
vrouwtje blauw
vrouwtje blauw
wit licht
licht van één kleur
(geel)

Bak 2
mannetje blauw en
mannetje rood
+
vrouwtje rood
wit licht

Bak 3
mannetje blauw en
mannetje rood
+
vrouwtje blauw
licht van één kleur
(geel)

Bak 4
mannetje blauw en
mannetje rood
+
vrouwtje rood

Door deze onderzoeksproef probeerde Seehausen antwoord te krijgen op bepaalde vragen.
Hieronder is een aantal onderzoeksvragen geformuleerd.
1 Is er verschil in partnerkeus tussen rode en blauwe vrouwtjes?
2 Hoe erven de rode en de blauwe kleur bij Hap/ochromis nyererei over?
3 Speelt het zien van de kleur van de mannetjes een rol bij de partnerkeus door de
vrouwtjes?
4 Heeft de kleur van het licht invloed op het aantal nakomelingen van Hap/ochromis
nyererei.
2p 50 [■] Welke onderzoeksvraag of welke onderzoeksvragen probeert Seehausen met deze
proefopzet te beantwoorden?
A alleen 1
B alleen 3
C alleen 1 en 3
D alleen 1 en 4
E alleen 2 en 4

Einde

000014 31 15