# Eindexamen Bedrijfseconomie HAVO 2023 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/bedrijfseconomie/2023/tijdvak-2

## Vraag 1 – Invloed van bedrijfsnieuws op aandelenkoers (2 punten)

[VRAAGTEKST NIET BESCHIKBAAR IN DE VERSTREKTE PAGINA'S]

Wat kun je verwachten: Je legt uit hoe een specifieke gebeurtenis bij een bedrijf de aandelenkoers kan beïnvloeden. Je moet de keten van oorzaak en gevolg duidelijk maken.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat de aandelenkoers wordt beïnvloed door de verwachtingen van beleggers over het toekomstige bedrijfsresultaat. Je moet weten dat een positieve verwachting de vraag naar een aandeel kan vergroten, wat de koers doet stijgen.

Wat moet je kunnen: Je kunt een causale keten opstellen die een gebeurtenis verbindt met het bedrijfsresultaat en vervolgens met de aandelenkoers. Je kunt de impact van verwachtingen op de beurs uitleggen.

Waar op letten: Let erop dat je de volledige keten van gebeurtenis naar bedrijfsresultaat en vervolgens naar de aandelenkoers uitlegt. Vergeet niet dat de koers reageert op *verwachtingen* over de toekomst, niet alleen op feiten die al gebeurd zijn.

Kernbegrippen: aandelenkoers, bedrijfsresultaat, beursverwachtingen, stakeholders

Veelgemaakte fouten:
- De causale keten (gebeurtenis → resultaat → koers) niet volledig uitleggen.
- Vergeten dat de koers reageert op verwachtingen over de toekomst, niet alleen op gerealiseerde feiten.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/bedrijfseconomie/2023/tijdvak-2/vraag/1

## Vraag 2 – Aandelenemissie en Agio berekenen (2 punten)

De vraagtekst voor vraag 2 is niet aanwezig in de verstrekte afbeeldingen.

Wat kun je verwachten: Je berekent de emissiekoers en het agio per aandeel bij een aandelenemissie.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat de emissiekoers de prijs is waartegen nieuwe aandelen worden uitgegeven. Je moet weten dat agio het verschil is tussen de emissiekoers en de nominale waarde van een aandeel. Je moet de formules kennen voor het berekenen van de emissiekoers per aandeel en het agio per aandeel.

Wat moet je kunnen: Je kunt de emissiekoers per aandeel berekenen door het totale emissiebedrag te delen door het aantal uitgegeven aandelen. Je kunt het agio per aandeel berekenen door de nominale waarde per aandeel af te trekken van de emissiekoers per aandeel.

Waar op letten: Let op dat je de nominale waarde en de emissiekoers niet door elkaar haalt. Zorg ervoor dat je het agio per aandeel berekent en niet over het totale bedrag. Gebruik de juiste getallen voor het totale emissiebedrag, het aantal aandelen en de nominale waarde.

Kernbegrippen: emissiekoers, agio, aandelenemissie, nominale waarde

Veelgemaakte fouten:
- Nominale waarde en emissiekoers verwarren
- Agio berekenen over het totale bedrag in plaats van per aandeel
- Verkeerde getallen gebruiken uit de (ontbrekende) bijlage

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/bedrijfseconomie/2023/tijdvak-2/vraag/2

## Vraag 3 – Rentabiliteit Eigen Vermogen (REV) berekenen (2 punten)

Bereken de rentabiliteit van het eigen vermogen (REV) over 2021.

Wat kun je verwachten: Je berekent de rentabiliteit van het eigen vermogen (REV) over een specifiek jaar.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat de formule voor de Rentabiliteit Eigen Vermogen (REV) is: (Resultaat na belasting / Gemiddeld eigen vermogen) × 100%. Je moet ook weten dat het gemiddeld eigen vermogen wordt berekend als (Eigen vermogen begin van het jaar + Eigen vermogen eind van het jaar) / 2.

Wat moet je kunnen: Je leest het resultaat na belasting af uit de winst- en verliesrekening. Je leest het eigen vermogen aan het begin en einde van het jaar af uit de balans. Je berekent het gemiddeld eigen vermogen. Je berekent de REV met de juiste formule.

Waar op letten: Let op dat je het gemiddeld eigen vermogen gebruikt en niet alleen het eigen vermogen aan het einde van het jaar. Gebruik de boekwaarde van het eigen vermogen en niet de beurswaarde. Zorg ervoor dat je het resultaat ná belasting gebruikt.

Kernbegrippen: Rentabiliteit Eigen Vermogen (REV), Gemiddeld eigen vermogen, Jaarrekening analyse, Winst- en verliesrekening, Balans

Veelgemaakte fouten:
- Gebruik van eindbalans EV in plaats van gemiddeld EV
- Verkeerde waarde voor EV gebruiken (bijvoorbeeld beurswaarde in plaats van boekwaarde)
- Resultaat voor belasting gebruiken in plaats van na belasting

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/bedrijfseconomie/2023/tijdvak-2/vraag/3

## Vraag 4 – Arbeidsongeschiktheidsverzekering: Levens- of Schadeverzekering? (2 punten)

Is een arbeidsongeschiktheidsverzekering een levensverzekering of een schadeverzekering? Leg je antwoord uit.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een arbeidsongeschiktheidsverzekering en moet bepalen of dit een levens- of schadeverzekering is. Je moet je antwoord uitleggen.

Wat moet je kennen: Je moet het verschil kennen tussen een levensverzekering en een schadeverzekering. Je moet weten dat een schadeverzekering tot doel heeft om je schadeloos te stellen na het optreden van een verzekerd risico.

Wat moet je kunnen: Je moet een arbeidsongeschiktheidsverzekering kunnen classificeren als een levens- of schadeverzekering. Je moet je keuze kunnen onderbouwen met de juiste definitie van het type verzekering.

Waar op letten: Let op het correct onderscheiden van levens- en schadeverzekeringen. Zorg ervoor dat je de uitleg geeft waarom een arbeidsongeschiktheidsverzekering onder een specifieke categorie valt, door het doel van dat type verzekering te benoemen (bijvoorbeeld 'schadeloos stellen').

Kernbegrippen: Arbeidsongeschiktheidsverzekering, Schadeverzekering, Levensverzekering, Schadeloosstelling

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen een schadeverzekering en een levensverzekering (of sommenverzekering).
- Het geven van een onjuiste of onvolledige toelichting, bijvoorbeeld door het begrip 'schadeloos stellen' niet te noemen.
- Het niet kunnen toepassen van de theorie op de casus van Zara.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/bedrijfseconomie/2023/tijdvak-2/vraag/4

## Vraag 5 – Locatiekeuze op basis van marktgegevens (2 punten)

Geef op basis van de marktgegevens twee argumenten om te kiezen voor Groningen in plaats van Haarlem.

Wat kun je verwachten: Je moet twee argumenten geven waarom Express zou kiezen voor Groningen in plaats van Haarlem, gebaseerd op de verstrekte marktgegevens.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat een bedrijf bij een locatiekeuze kijkt naar de aantrekkelijkheid van de markt, zoals het potentiële aantal bestellingen of de totale marktomvang.

Wat moet je kunnen: Je leest relevante gegevens af uit een tabel met marktgegevens. Je vergelijkt deze gegevens tussen twee locaties. Je formuleert op basis van deze vergelijking concrete argumenten voor een locatiekeuze.

Waar op letten: Let erop dat je twee verschillende argumenten geeft. Zorg ervoor dat je argumenten de keuze voor Groningen ondersteunen en niet voor Haarlem. Baseer je antwoord uitsluitend op de gegevens uit de tabel.

Kernbegrippen: Marktanalyse, Potentiële afzet, Locatiekeuze, Concurrentieanalyse

Veelgemaakte fouten:
- Slechts één argument geven in plaats van de gevraagde twee.
- Argumenten baseren op data die de keuze voor Haarlem ondersteunen, zoals het hogere besteedbaar inkomen.
- De vraag verkeerd interpreteren en argumenten voor Haarlem geven.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/bedrijfseconomie/2023/tijdvak-2/vraag/5

## Vraag 6 – Procentuele verandering en B2B marketing (2 punten)

In maart 2020 zijn thuiswerken en thuisblijven het advies van de overheid om verspreiding van het coronavirus te voorkomen. Het effect van deze maatregelen is duidelijk te zien in de kijkcijfers op televisie. In de tweede helft van maart 2020 is er meer televisie gekeken dan voorheen. Ondanks de gestegen kijkcijfers worden veel tv-reclames door bedrijven geannuleerd, wat resulteert in kortere reclameblokken met minder adverteerders op televisie.

De publieke omroep (NPO) verliest de meeste minuten per reclameblok. Bij de NPO duurde in week 12 van 2020 een blok gemiddeld 2 minuten en 50 seconden. In 2019 duurde in week 12 een reclameblok 4 minuten en 58 seconden.

29. Bereken met hoeveel procent de lengte van een reclameblok bij de NPO in week 12 van 2020 korter is geworden ten opzichte van dezelfde week van 2019.

De marketingafdeling van RTL verkoopt reclameminuten aan bedrijven. Met deze inkomsten wordt de productie van de verschillende programma’s gefinancierd.

30. De marketingafdeling van RTL doet bij de verkoop aan:
A B2B marketing.
B B2C marketing.
C C2B marketing.
D C2C marketing.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een tekst over de impact van overheidsmaatregelen op de televisiemarkt en reclame-inkomsten. Je moet een procentuele verandering berekenen en een marketingterm herkennen.

Wat moet je kennen: Je moet weten hoe je een procentuele verandering berekent. Je moet weten wat B2B marketing inhoudt.

Wat moet je kunnen: Je moet minuten en seconden correct omrekenen naar een consistente tijdseenheid (bijvoorbeeld seconden). Je moet de formule voor procentuele verandering toepassen: (nieuw - oud) / oud * 100%. Je moet de juiste basis (oude waarde) kiezen voor de procentuele berekening. Je moet de context van de vraag analyseren om de juiste marketingvorm te identificeren.

Waar op letten: Let goed op het omrekenen van minuten en seconden naar een totaal aantal seconden. Zorg ervoor dat je de oude waarde (2019) als basis gebruikt voor de procentuele berekening. Verwar B2B marketing niet met andere marketingvormen zoals B2C, C2B of C2C.

Kernbegrippen: Procentuele verandering, B2B marketing, Marketing, Omrekenen tijdseenheden

Veelgemaakte fouten:
- Incorrect omrekenen van minuten naar seconden (bijv. 2 minuten en 50 seconden is 170 seconden, niet 2,5 minuut).
- De verkeerde waarde als basis (noemer) gebruiken voor de procentuele berekening; de oude waarde (2019) moet de basis zijn.
- Verwarring tussen de verschillende marketingvormen (B2B, B2C, etc.).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/bedrijfseconomie/2023/tijdvak-2/vraag/6

## Vraag 7 – Berekening netto jaarpremie arbeidsongeschiktheidsverzekering (3 punten)

Zara wil een arbeidsongeschiktheidsverzekering afsluiten. De verzekering keert een bedrag uit waarmee 97% van de totale constante kosten van 2022 kan worden betaald. De jaarpremie voor deze verzekering is 4% van het verzekerde bedrag. De premie is fiscaal aftrekbaar tegen een tarief van 35%.
Bereken de jaarpremie die Zara netto moet betalen.

Wat kun je verwachten: Je berekent de netto jaarpremie voor een arbeidsongeschiktheidsverzekering, rekening houdend met het verzekerde bedrag, het premiepercentage en het fiscale voordeel.

Wat moet je kennen: Je moet weten hoe je een verzekerd bedrag berekent op basis van een percentage van de kosten. Je moet weten hoe je een jaarpremie berekent als percentage van het verzekerde bedrag. Je moet weten dat een fiscaal aftrekbare premie een belastingvoordeel oplevert en hoe je dit voordeel verrekent om de netto premie te bepalen.

Wat moet je kunnen: Je kunt de totale constante kosten voor 2022 identificeren en berekenen uit de gegeven informatie. Je kunt het verzekerde bedrag berekenen door de totale constante kosten te herleiden naar 100%. Je kunt de jaarpremie berekenen door het premiepercentage toe te passen op het verzekerde bedrag. Je kunt het belastingvoordeel berekenen en dit aftrekken van de brutopremie om de netto jaarpremie te vinden.

Waar op letten: Let goed op dat je de totale constante kosten correct berekent en gebruikt als basis. Zorg ervoor dat je het verzekerde bedrag correct herleidt naar 100% van de kosten, niet 97%. Pas het belastingvoordeel correct toe door het af te trekken van de brutopremie.

Kernbegrippen: verzekerd bedrag, premie, fiscale aftrekbaarheid, netto kosten, constante kosten, jaarpremie, netto premie

Veelgemaakte fouten:
- Verkeerde basis voor premieberekening (97% i.p.v. 100% van de kosten)
- Belastingvoordeel incorrect toepassen (bijvoorbeeld optellen i.p.v. aftrekken)
- Reken- of overnamefout van de constante kosten uit de vorige vraag

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/bedrijfseconomie/2023/tijdvak-2/vraag/7

## Vraag 8 – Berekening netto-uitkering bij arbeidsongeschiktheid (1 punt)

Bereken de netto-uitkering per jaar die Zara ontvangt van SureThing als ze een heel jaar arbeidsongeschikt wordt.

Wat kun je verwachten: Je berekent de netto-uitkering per jaar die Zara ontvangt van SureThing als ze een heel jaar arbeidsongeschikt is.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat een uitkering bij arbeidsongeschiktheid belast wordt met loonbelasting. Je moet weten hoe je een nettobedrag berekent uit een brutobedrag door een percentage af te trekken.

Wat moet je kunnen: Je kunt een bruto bedrag omrekenen naar een netto bedrag door een percentage (loonbelasting) af te trekken. Je kunt een correcte berekening uitvoeren om de netto-uitkering te bepalen.

Waar op letten: Let op dat je de loonbelasting (35%) correct aftrekt van de bruto-uitkering. Gebruik niet de bruto-uitkering als antwoord en trek de belasting niet alleen af zonder deze van het brutobedrag af te halen. Zorg ervoor dat je geen rekenfout maakt bij het bepalen van de nettofactor (1 - 0,35 = 0,65).

Kernbegrippen: netto-uitkering, loonbelasting, arbeidsongeschiktheidsverzekering, bruto-netto berekening

Veelgemaakte fouten:
- Bruto-uitkering gebruiken in plaats van de netto-uitkering.
- Alleen de belasting berekenen (35% van het bruto bedrag) en vergeten deze af te trekken.
- Een rekenfout maken bij het bepalen van de nettofactor (1 - 0,35 = 0,65).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/bedrijfseconomie/2023/tijdvak-2/vraag/8

## Vraag 9 – Besluitvorming binnen een vereniging (1 punt)

Welk orgaan binnen een vereniging keurt de voorgestelde besluiten binnen het broodfonds goed of af?

Wat kun je verwachten: Je beantwoordt een vraag over welk orgaan binnen een vereniging besluiten goed- of afkeurt.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat de Algemene Ledenvergadering (ALV) is en welke rol deze heeft binnen de besluitvorming van een vereniging. Je moet het verschil kennen tussen de verantwoordelijkheden van het bestuur en de ALV binnen een vereniging.

Wat moet je kunnen: Je kunt de juiste rechtsvorm (vereniging) herkennen en de bijbehorende organisatiestructuur en besluitvormingsprocessen benoemen. Je kunt informatie uit een bron interpreteren om de structuur van een vereniging te begrijpen.

Waar op letten: Let goed op dat je de Algemene Ledenvergadering (ALV) noemt en niet het bestuur. Het bestuur bereidt besluiten voor, maar de ALV keurt ze goed of af. Verwar de structuur van een vereniging niet met die van andere rechtsvormen.

Kernbegrippen: Vereniging, Algemene Ledenvergadering (ALV), Rechtsvormen, Besluitvorming

Veelgemaakte fouten:
- Het bestuur noemen in plaats van de ALV.
- De organisatiestructuur van een vereniging verwarren met die van een andere rechtsvorm (zoals een BV).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/bedrijfseconomie/2023/tijdvak-2/vraag/9

## Vraag 10 – Vergelijking Broodfonds en Arbeidsongeschiktheidsverzekering (2 punten)

Geef een voordeel en een nadeel van het broodfonds voor Zara ten opzichte van een arbeidsongeschiktheidsverzekering bij SureThing. Leg het antwoord uit.

Wat kun je verwachten: Je moet een voordeel en een nadeel van een broodfonds ten opzichte van een arbeidsongeschiktheidsverzekering kunnen benoemen en uitleggen, specifiek voor de situatie van Zara.

Wat moet je kennen: Je moet de kenmerken van een broodfonds en een arbeidsongeschiktheidsverzekering (AOV) kennen. Je moet weten dat een broodfonds geen winstoogmerk heeft, minder controle kent, en een beperkte uitkeringsduur heeft. Je moet weten dat een AOV preventie en re-integratie kan bieden en een langere uitkeringsduur kan hebben.

Wat moet je kunnen: Je moet de voor- en nadelen van een broodfonds en een arbeidsongeschiktheidsverzekering kunnen vergelijken. Je moet je antwoord kunnen uitleggen.

Waar op letten: Let erop dat je zowel een voordeel als een nadeel noemt. Zorg ervoor dat je elk punt uitlegt. Vergelijk specifiek het broodfonds met de AOV van SureThing, niet alleen algemeen.

Kernbegrippen: Arbeidsongeschiktheidsverzekering, Broodfonds, Risicobeheer, Voor- en nadelenanalyse

Veelgemaakte fouten:
- Vergeten het antwoord uit te leggen.
- Niet specifiek vergelijken met de AOV van SureThing, maar een algemeen antwoord geven.
- Slechts een voordeel of een nadeel noemen in plaats van beide.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/bedrijfseconomie/2023/tijdvak-2/vraag/10

## Vraag 11 – Broodfonds: Schenking en Voorwaarden (2 punten)

Toon met een berekening aan of Zara zich zal aansluiten bij broodfonds Broodnodig. Betrek voorwaarde a en b in je conclusie (zie informatiebron 3).

Wat kun je verwachten: Je moet met een berekening aantonen of Zara zich zal aansluiten bij een broodfonds. Je betrekt hierbij twee specifieke voorwaarden uit de informatiebron in je conclusie.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat een broodfonds een alternatief is voor een arbeidsongeschiktheidsverzekering. Je moet begrijpen dat een schenking uit een broodfonds een maandelijks bedrag is dat je ontvangt bij langdurige ziekte. Je moet de voorwaarden a en b uit de informatiebron kunnen interpreteren.

Wat moet je kunnen: Je kunt het maandelijkse schenkingsbedrag omrekenen naar een jaarbedrag. Je kunt dit jaarbedrag vergelijken met de bedragen die genoemd worden in voorwaarde a en b. Je kunt op basis van deze vergelijkingen een onderbouwde conclusie trekken of Zara zich zal aansluiten bij het broodfonds.

Waar op letten: Let erop dat je het maandelijkse schenkingsbedrag omrekent naar een jaarbedrag. Zorg ervoor dat je de juiste bedragen gebruikt voor de vergelijking met voorwaarde a en b. Vergeet niet een duidelijke conclusie te trekken op basis van je berekeningen en de voorwaarden.

Kernbegrippen: Broodfonds, Schenkkring, Arbeidsongeschiktheid, Vergelijken van alternatieven

Veelgemaakte fouten:
- Maandbedrag niet omrekenen naar jaarbedrag
- Verkeerde bedragen gebruiken voor de vergelijking
- Geen conclusie trekken op basis van de berekeningen

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/bedrijfseconomie/2023/tijdvak-2/vraag/11

## Vraag 12 – Berekening jaarlijkse huuruitgaven na huurtoeslag (2 punten)

Bereken de jaarlijkse huuruitgaven na aftrek van de huurtoeslag in 2022 en 2023 voor Djainy en Jan-Willem.

Wat kun je verwachten: Je berekent de jaarlijkse huuruitgaven na aftrek van huurtoeslag voor twee verschillende jaren, waarbij je rekening houdt met een huurverhoging en het wegvallen van de huurtoeslag.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat jaarlijkse uitgaven berekend worden door maandelijkse uitgaven te vermenigvuldigen met 12. Je moet weten hoe je een procentuele verandering toepast op een bedrag. Je moet weten dat huurtoeslag een vermindering is op de huuruitgaven.

Wat moet je kunnen: Je leest de maandelijkse huurtoeslag af uit een tabel op basis van het jaarinkomen. Je berekent de maandelijkse huur na aftrek van huurtoeslag. Je berekent de jaarlijkse huuruitgaven. Je past een procentuele huurverhoging toe op de maandhuur.

Waar op letten: Let op dat je de huurtoeslag correct aftrekt in het juiste jaar. Vergeet niet de maandelijkse bedragen te vermenigvuldigen met 12 om de jaarlijkse uitgaven te krijgen. Pas de huurverhoging van 3% correct toe voor het jaar 2023.

Kernbegrippen: huuruitgaven, huurtoeslag, jaarinkomen, procentuele verandering

Veelgemaakte fouten:
- Vergeten te vermenigvuldigen met 12 voor de jaaruitgaven
- De huurtoeslag niet of onjuist aftrekken
- De huurverhoging van 3% verkeerd toepassen op het jaar 2023

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/bedrijfseconomie/2023/tijdvak-2/vraag/12

## Vraag 13 – Huuruitgaven in procenten van inkomen berekenen (1 punt)

Toon met een berekening aan dat de jaarlijkse huuruitgaven na aftrek van huurtoeslag in procenten van het gezamenlijke jaarinkomen in 2023 gedaald zijn ten opzichte van 2022.

Wat kun je verwachten: Je moet aantonen dat de jaarlijkse huuruitgaven na aftrek van huurtoeslag, in procenten van het gezamenlijke jaarinkomen, in 2023 gedaald zijn ten opzichte van 2022. Dit doe je door de percentages voor beide jaren te berekenen en te vergelijken.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat huurtoeslag een bijdrage is van de Belastingdienst in de huuruitgaven. Je moet weten hoe je een percentage berekent: (deel / geheel) * 100%.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit de inleidende tekst en een tabel kunnen halen. Je moet de jaarlijkse huuruitgaven voor 2022 en 2023 kunnen berekenen, rekening houdend met huurtoeslag en huurverhoging. Je moet het gezamenlijke jaarinkomen voor beide jaren kunnen identificeren. Je moet de huuruitgaven na aftrek van huurtoeslag in procenten van het jaarinkomen kunnen berekenen voor zowel 2022 als 2023. Je moet de berekende percentages kunnen vergelijken om de daling aan te tonen.

Waar op letten: Let op dat je de netto huur (na aftrek van huurtoeslag) gebruikt en niet de bruto huur. Zorg ervoor dat je met jaarbedragen rekent en niet met maandbedragen. Vergeet niet de huurtoeslag voor 2022 af te trekken en de huurverhoging voor 2023 toe te passen.

Kernbegrippen: Jaarinkomen, Huuruitgaven, Huurtoeslag, Verhoudingsgetallen

Veelgemaakte fouten:
- Bruto huur gebruiken in plaats van netto huur (na aftrek huurtoeslag).
- Maandbedragen gebruiken in plaats van jaarbedragen voor de berekening.
- De huurtoeslag voor 2022 vergeten af te trekken van de jaarlijkse huur.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/bedrijfseconomie/2023/tijdvak-2/vraag/13

## Vraag 14 – Risicobeperking bij hypotheken (2 punten)

Leg voor elk van de twee voorwaarden uit hoe de bank daarmee haar risico beperkt.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe een bank haar risico beperkt bij het verstrekken van een hypotheek, specifiek door twee voorwaarden te benoemen en toe te lichten.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat een bank risico loopt bij het verstrekken van leningen, zoals hypotheken. Je moet de begrippen 'kredietrisico', 'onderpand', 'loan-to-value (LTV)' en 'loan-to-income (LTI)' kennen. Je moet weten dat een bank voorwaarden stelt om dit risico te beperken, zoals eisen aan het inkomen van de lener en de waarde van het onderpand (de woning).

Wat moet je kunnen: Je kunt uitleggen hoe een voldoende hoog inkomen het risico voor de bank beperkt (door zekerheid over betaling van interest en aflossing). Je kunt uitleggen hoe een maximale schuld ten opzichte van de woningwaarde (onderpand) het risico voor de bank beperkt (door voldoende dekking bij gedwongen verkoop).

Waar op letten: Let erop dat je voor *elk* van de twee voorwaarden (inkomen én woningwaarde) apart uitlegt hoe de bank hiermee haar risico beperkt. Zorg dat je de specifieke functie van elke voorwaarde benoemt en niet een te algemeen antwoord geeft.

Kernbegrippen: kredietrisico, onderpand, loan-to-value (LTV), loan-to-income (LTI)

Veelgemaakte fouten:
- Het niet onderscheiden van het risico gerelateerd aan inkomen (continuïteit van betaling) en het risico gerelateerd aan de woningwaarde (onderpand bij wanbetaling).
- Een te algemeen antwoord geven zonder de specifieke functie van elke voorwaarde te benoemen.
- Vergeten om beide voorwaarden (inkomen én woningwaarde) te behandelen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/bedrijfseconomie/2023/tijdvak-2/vraag/14

## Vraag 15 – Vergelijking maandelijkse uitgaven huren en kopen (1 punt)

Toon aan dat in 2023 de uitgaven per maand van kopen bij de maximale hypothecaire lening minder dan € 15 verschillen van de maandelijkse uitgaven van huren.

Wat kun je verwachten: Je moet aantonen dat het verschil tussen de maandelijkse uitgaven voor huren en de maandelijkse uitgaven voor kopen (met een maximale hypothecaire lening) minder dan € 15 bedraagt.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat een annuïteit is en dat dit de maandelijkse uitgave voor een hypothecaire lening vertegenwoordigt. Je moet ook weten hoe je jaarlijkse bedragen omrekent naar maandelijkse bedragen.

Wat moet je kunnen: Je leest de maximale hypothecaire lening af bij een gegeven jaarinkomen. Je leest de bijbehorende maandelijkse annuïteit af. Je berekent de maandelijkse huurprijs. Je berekent het verschil tussen de maandelijkse uitgaven voor huren en kopen en vergelijkt dit met € 15.

Waar op letten: Let op dat je de juiste waarden afleest uit de tabellen. Vergeet niet de jaarlijkse huur om te rekenen naar een maandbedrag. Zorg ervoor dat je duidelijk concludeert of het verschil kleiner is dan € 15.

Kernbegrippen: hypothecaire lening, annuïteit, maandlasten, kostenvergelijking

Veelgemaakte fouten:
- Verkeerde waarden aflezen uit de grafieken
- Jaarlijkse huur niet omrekenen naar maandelijkse huur
- Vergeten de conclusie te trekken dat het verschil kleiner is dan € 15

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/bedrijfseconomie/2023/tijdvak-2/vraag/15

## Vraag 16 – Hypotheekrenteaftrek bij huizenkoop (1 punt)

Van welke belastingregeling kunnen Djainy en Jan-Willem profiteren wanneer ze een huis kopen?

Wat kun je verwachten: Je beantwoordt een vraag over een belastingregeling waar Djainy en Jan-Willem van kunnen profiteren bij de aankoop van een huis.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat de interestlasten van een hypothecaire lening in mindering mogen worden gebracht op het bruto inkomen. Je moet de term 'hypotheekrenteaftrek' kennen.

Wat moet je kunnen: Je moet de juiste belastingregeling kunnen identificeren die van toepassing is bij de aankoop van een huis en het bijbehorende belastingvoordeel kunnen benoemen.

Waar op letten: Let op dat je alleen de renteaftrek benoemt en niet de volledige hypotheeklasten. Zorg dat je weet dat de aftrek plaatsvindt op het bruto inkomen en niet op de te betalen belasting.

Kernbegrippen: hypotheekrenteaftrek, belastingvoordeel, bruto inkomen

Veelgemaakte fouten:
- Verwarren van aftrek van de volledige hypotheeklasten in plaats van alleen de rente.
- Verwarren van aftrek van bruto inkomen met aftrek van de te betalen belasting.
- Niet kennen van de term hypotheekrenteaftrek.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/bedrijfseconomie/2023/tijdvak-2/vraag/16

## Vraag 17 – Vermogensopbouw berekenen bij eigen woning (3 punten)

Bereken de totale vermogensopbouw in de eerste 5 jaar als gevolg van het kopen van de woning. Ga hierbij uit van de aannames van de hypotheekadviseur.

Wat kun je verwachten: Je berekent de totale vermogensopbouw in de eerste 5 jaar als gevolg van het kopen van een woning. Je gebruikt hierbij de aannames van de hypotheekadviseur.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat vermogensopbouw bij een eigen huis ontstaat door aflossingen op de hypothecaire lening en een eventuele waardestijging van het huis. Je moet weten hoe je samengestelde interest toepast voor waardestijging.

Wat moet je kunnen: Je leest relevante financiële gegevens af uit de verstrekte informatie. Je berekent de totale aflossing op de hypothecaire lening over een periode. Je berekent de waardestijging van de woning met samengestelde interest. Je telt de aflossing en de waardestijging bij elkaar op om de totale vermogensopbouw te bepalen.

Waar op letten: Let op dat je de aflossing correct berekent door de interestkosten van de totale betalingen af te trekken. Zorg ervoor dat je de waardestijging berekent met samengestelde interest en niet met enkelvoudige interest. Vergeet geen van de twee componenten (aflossing of waardestijging) mee te nemen in je eindberekening.

Kernbegrippen: vermogensopbouw, aflossing, hypothecaire lening, waardestijging, samengestelde interest

Veelgemaakte fouten:
- Vergeten de rente van de totale betalingen af te trekken om de aflossing te berekenen.
- Waardestijging berekenen met enkelvoudige interest in plaats van samengestelde interest.
- Een van de twee componenten (aflossing of waardestijging) vergeten mee te nemen in de eindberekening.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/bedrijfseconomie/2023/tijdvak-2/vraag/17

## Vraag 18 – Resultaatbepaling via balansmutaties en privé-opnames (2 punten)

Bereken met behulp van de balans het resultaat in maart 2022. Geef aan of het resultaat voordelig of nadelig was.

Wat kun je verwachten: Je berekent het resultaat van een onderneming over een periode door de mutatie van het eigen vermogen op de balans te analyseren en rekening te houden met privé-opnames. Daarna geef je aan of het resultaat voordelig of nadelig was.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat het eigen vermogen op de balans verandert door het bedrijfsresultaat en door privé-opnames of privé-stortingen. Je moet weten dat een daling van het eigen vermogen niet automatisch een nadelig resultaat betekent als er privé-opnames zijn geweest. Je moet het verschil tussen een voordelig en nadelig resultaat kunnen benoemen.

Wat moet je kunnen: Je kunt de balans raadplegen om de begin- en eindstand van het eigen vermogen te bepalen. Je kunt de verandering in het eigen vermogen berekenen. Je kunt privé-opnames verrekenen met de verandering van het eigen vermogen om het resultaat te bepalen. Je kunt het resultaat als voordelig of nadelig classificeren.

Waar op letten: Let op dat je de privé-opname van € 5.000 niet vergeet mee te nemen in je berekening. Zorg ervoor dat je de verandering in het eigen vermogen voor beide vennoten meeneemt. Pas op dat je een daling van het eigen vermogen niet direct gelijkstelt aan een negatief resultaat zonder de privé-opname te verrekenen.

Kernbegrippen: Eigen vermogen, Resultaatbepaling via balans, Privé-opnames, Balansmutaties

Veelgemaakte fouten:
- Het effect van de privé-opname van € 5.000 op het eigen vermogen vergeten.
- De verandering in het eigen vermogen voor slechts één van de twee vennoten berekenen.
- Een daling van het eigen vermogen direct gelijkstellen aan een negatief resultaat, zonder de privé-opname te verrekenen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/bedrijfseconomie/2023/tijdvak-2/vraag/18

## Vraag 19 – Balansmutaties door verkoop (4 punten)

Geef aan welke balansposten met welk bedrag zullen veranderen door deze verwachte verkoop in april 2022.
Vul hiervoor de uitwerkbijlage bij deze vraag in.

Wat kun je verwachten: Je vult een uitwerkbijlage in met de balansmutaties die ontstaan door een verwachte verkoop van fietsaccessoires in april 2022. Je moet de juiste balansposten en bedragen invullen, zowel aan de debet- als aan de creditzijde.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat de brutowinst de omzet min de inkoopwaarde is. Je moet weten dat omzetbelasting (btw) een schuld is aan de Belastingdienst en dat deze bij verkoop wordt opgeteld bij de verkoopprijs. Je moet weten dat de winst het eigen vermogen van de eigenaren verhoogt. Je moet weten dat bij een contante verkoop de liquide middelen toenemen en de voorraad afneemt.

Wat moet je kunnen: Je kunt de omzetbelasting (btw) berekenen over de verkoopprijs. Je kunt de brutowinst berekenen. Je kunt de mutaties op de balans correct verwerken, zowel aan de debet- als aan de creditzijde. Je kunt de toename van liquide middelen, de afname van voorraad, de toename van de te betalen btw en de toename van het eigen vermogen (winst) correct boeken.

Waar op letten: Let erop dat je de btw correct berekent en boekt als een schuld (Te betalen btw). Zorg ervoor dat je de winst correct berekent (omzet min inkoopwaarde) en deze verdeelt over de eigenaren. Vergeet niet de afname van de voorraad te boeken tegen de inkoopwaarde. Controleer of de totale mutaties aan de debet- en creditzijde gelijk zijn.

Kernbegrippen: Balansmutaties, Omzetbelasting (btw), Winstverdeling, Voorraad

Veelgemaakte fouten:
- Btw vergeten of onjuist boeken (bijvoorbeeld inclusief btw in de omzet opnemen)
- Winst onjuist berekenen (omzet - inkoopwaarde)
- Debet- en creditposten verwarren
- Voorraadmutatie vergeten te boeken

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/bedrijfseconomie/2023/tijdvak-2/vraag/19

## Vraag 20 – Omzetberekening fietsaccessoires en fietsreparaties (2 punten)

Bereken de verwachte omzet van fietsaccessoires en fietsreparaties van De gesmeerde fiets over de maand april 2022.

Wat kun je verwachten: Je berekent de verwachte totale omzet voor fietsaccessoires en fietsreparaties over de maand april 2022. Je moet hierbij rekening houden met btw-percentages en of bedragen inclusief of exclusief btw zijn.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat omzet altijd exclusief btw wordt berekend. Je moet weten hoe je een bedrag inclusief btw omrekent naar een bedrag exclusief btw, door te delen door (1 + btw-percentage als decimaal). Je moet de btw-percentages voor goederen (21%) en diensten (9%) kunnen toepassen.

Wat moet je kunnen: Je kunt informatie uit de tekst selecteren die relevant is voor de omzetberekening. Je kunt de omzet van fietsreparaties omrekenen van inclusief btw naar exclusief btw. Je kunt de omzet van fietsaccessoires en fietsreparaties bij elkaar optellen om de totale omzet te bepalen.

Waar op letten: Let op dat je de omzet van fietsreparaties exclusief btw maakt. Gebruik het juiste btw-percentage voor reparaties (9%) en accessoires (21%). Zorg ervoor dat je geen bedragen inclusief en exclusief btw bij elkaar optelt.

Kernbegrippen: Omzet, BTW (Belasting Toegevoegde Waarde), Inclusief/Exclusief BTW

Veelgemaakte fouten:
- Vergeten de omzet van de fietsreparaties exclusief btw te maken.
- Een verkeerd btw-percentage gebruiken.
- Bedragen inclusief en exclusief btw bij elkaar optellen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/bedrijfseconomie/2023/tijdvak-2/vraag/20

## Vraag 21 – Liquiditeitsproblemen bij privé-opnames (5 punten)

Toon met een berekening aan of er in april 2022 liquiditeitsproblemen voor De gesmeerde fiets ontstaan wanneer er voor € 5.000 aan privé-opnames wordt gedaan.
Vul hiervoor de uitwerkbijlage bij deze vraag in.

Wat kun je verwachten: Je moet een liquiditeitsbegroting voor april 2022 opstellen en aan de hand daarvan beoordelen of er liquiditeitsproblemen ontstaan bij extra privé-opnames.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat ontvangsten en uitgaven zijn. Je moet de btw-tarieven en de verrekening van btw kennen. Je moet weten wat een rekening-courantkrediet is en hoe je dit gebruikt om liquiditeitsproblemen te voorkomen. Je moet het verschil tussen kosten/opbrengsten en uitgaven/ontvangsten kennen.

Wat moet je kunnen: Je kunt relevante informatie uit de bijlage selecteren en interpreteren. Je kunt ontvangsten en uitgaven voor een specifieke periode (april 2022) berekenen, inclusief btw-verrekening, huur, banklening, crediteuren en privé-opnames. Je kunt een liquiditeitsbegroting opstellen. Je kunt het saldo van ontvangsten en uitgaven bepalen. Je kunt de impact van privé-opnames op de liquiditeit beoordelen en een conclusie trekken over mogelijke liquiditeitsproblemen, rekening houdend met het beschikbare rekening-courantkrediet.

Waar op letten: Let goed op het onderscheid tussen kosten/opbrengsten en uitgaven/ontvangsten. Controleer of je de btw-berekeningen correct uitvoert (inclusief/exclusief). Vergeet niet de kredietlimiet van het rekening-courantkrediet mee te nemen in je conclusie.

Kernbegrippen: Liquiditeitsbegroting, Ontvangsten en uitgaven, Rekening-courantkrediet, Btw-verrekening, Privé-opnames

Veelgemaakte fouten:
- Kosten en opbrengsten verwarren met uitgaven en ontvangsten.
- Incorrecte btw-berekeningen (inclusief/exclusief).
- De kredietlimiet van het rekening-courant niet of onjuist gebruiken in de conclusie.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/bedrijfseconomie/2023/tijdvak-2/vraag/21

## Vraag 22 – Risico's van geen minimale bestelhoeveelheid (1 punt)

Welk risico loopt Express door geen minimale bestelhoeveelheid te eisen? Leg het antwoord uit.

Wat kun je verwachten: Je analyseert een bedrijfssituatie en identificeert een specifiek risico dat voortvloeit uit een operationele beslissing. Je legt dit risico vervolgens uit.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat een bedrijfsrisico is en hoe dit zich kan uiten in financiële zin (kosten versus opbrengsten/marge) of operationele zin (servicegraad). Je moet het concept van marge per bestelling begrijpen en de relatie met bezorgkosten.

Wat moet je kunnen: Je kunt informatie uit een tekstbron interpreteren om de context van een bedrijf te begrijpen. Je kunt een verband leggen tussen een beleidskeuze (geen minimale bestelhoeveelheid) en de mogelijke negatieve gevolgen (risico's) voor het bedrijf. Je kunt een risico uitleggen door de oorzaak en het gevolg te benoemen.

Waar op letten: Let erop dat je een concreet risico benoemt en dit ook duidelijk uitlegt. Vermijd algemene antwoorden zoals 'het kost te veel geld'. Denk na over zowel de financiële gevolgen (marge) als de operationele gevolgen (servicebelofte).

Kernbegrippen: bedrijfsrisico, kosten-batenanalyse, marge, servicegraad

Veelgemaakte fouten:
- Een te algemeen antwoord geven, zoals 'het kost te veel geld', zonder de link te leggen met de marge per bestelling.
- Het operationele risico (niet halen van de 10-minutenbelofte) over het hoofd zien.
- Vergeten het antwoord uit te leggen, wat expliciet gevraagd wordt.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/bedrijfseconomie/2023/tijdvak-2/vraag/22

## Vraag 23 – Prestatie-indicator voor bezorgbelofte (1 punt)

Welke prestatie-indicator past bij de KSF 10-minutenbezorgbelofte?

Wat kun je verwachten: Je krijgt een Kritische Succesfactor (KSF) en je moet de bijpassende Prestatie-indicator (PI) benoemen.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat een Kritische Succesfactor (KSF) is en wat een Prestatie-indicator (PI) is. Je moet het verschil kennen tussen een KSF en een PI. Je moet weten dat een PI meetbaar maakt of een KSF wordt behaald.

Wat moet je kunnen: Je kunt een geschikte, meetbare prestatie-indicator formuleren die direct gekoppeld is aan een gegeven Kritische Succesfactor. Je kunt een operationele doelstelling vertalen naar een concrete meeteenheid.

Waar op letten: Let op dat je een meetbare indicator noemt die direct de bezorgsnelheid meet, en niet een algemene doelstelling of een financiële indicator. Verwar de KSF niet met de PI.

Kernbegrippen: Kritische Succesfactor (KSF), Prestatie-indicator (PI), Operationele doelstellingen

Veelgemaakte fouten:
- Verwarren van de Kritische Succesfactor (KSF) met de Prestatie-indicator (PI).
- Een financiële indicator noemen in plaats van een operationele indicator die de bezorgsnelheid meet.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/bedrijfseconomie/2023/tijdvak-2/vraag/23

## Vraag 24 – Niet-financiële redenen voor werknemers in loondienst (2 punten)

Geef twee niet-financiële redenen waarom Express kiest voor werknemers in loondienst in plaats van zzp’ers.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de keuze tussen werknemers in loondienst en zzp'ers, waarbij je specifiek niet-financiële redenen moet benoemen vanuit het perspectief van de werkgever.

Wat moet je kennen: Je moet het verschil kennen tussen werknemers in loondienst en zzp'ers. Je moet weten wat niet-financiële motieven zijn voor een werkgever om te kiezen voor werknemers in loondienst.

Wat moet je kunnen: Je kunt niet-financiële redenen benoemen die relevant zijn voor een werkgever bij de keuze tussen loondienst en zzp'ers. Je kunt je antwoord specifiek maken voor de context van een bezorgdienst.

Waar op letten: Let goed op dat je alleen niet-financiële redenen geeft. Zorg ervoor dat je redeneert vanuit het perspectief van de werkgever (Express) en niet vanuit de werknemer. Maak je antwoord concreet en toepasbaar op een bedrijf als een flitsbezorger.

Kernbegrippen: Arbeidsovereenkomst, Zzp'er, Personeelsbeleid, Niet-financiële motieven, Binding en loyaliteit

Veelgemaakte fouten:
- Financiële redenen noemen in plaats van niet-financiële.
- Redeneren vanuit het perspectief van de werknemer in plaats van de werkgever.
- Het antwoord niet specifiek genoeg maken voor de context van een flitsbezorger.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/bedrijfseconomie/2023/tijdvak-2/vraag/24

## Vraag 25 – Vestigingsplaatskeuze op basis van marktgegevens (2 punten)

Geef op basis van de marktgegevens twee argumenten om te kiezen voor Groningen in plaats van Haarlem.

Wat kun je verwachten: Je moet twee argumenten geven waarom Groningen een betere vestigingsplaats is dan Haarlem, gebaseerd op de verstrekte marktgegevens.

Wat moet je kennen: Je moet weten welke factoren belangrijk zijn bij het kiezen van een vestigingsplaats en hoe je marktgegevens interpreteert om een onderbouwde keuze te maken.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie aflezen en vergelijken uit een tabel met marktgegevens. Je moet twee relevante argumenten formuleren op basis van deze gegevens.

Waar op letten: Let erop dat je twee verschillende argumenten geeft. Zorg ervoor dat je argumenten direct gebaseerd zijn op de cijfers en beschrijvingen uit de tabel. Vergelijk specifiek de gegevens voor Groningen en Haarlem.

Kernbegrippen: Marktanalyse, Marktpotentieel, Vestigingsplaatskeuze, Concurrentie

Veelgemaakte fouten:
- Slechts één argument geven in plaats van de gevraagde twee.
- Argumenten niet baseren op de verstrekte marktgegevens uit informatiebron 5.
- Verwarren van het totale marktpotentieel met het potentieel voor Express.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/bedrijfseconomie/2023/tijdvak-2/vraag/25

## Vraag 26 – Kostenanalyse: Variabele en constante kosten berekenen (3 punten)

Toon met een berekening aan dat in 2023 de gemiddelde variabele kosten per bestelling € 15 bedragen en de totale constante kosten voor Groningen € 138.000 bedragen (zie informatiebron 6).

Wat kun je verwachten: Je moet de variabele kosten per bestelling en de totale constante kosten voor een specifiek deel van het bedrijf (Groningen) berekenen, gebaseerd op gegeven informatie over totale kosten bij verschillende aantallen bestellingen.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat variabele kosten en constante kosten zijn. Je moet de hoog-laagmethode kennen om variabele kosten per eenheid te berekenen. Je moet weten hoe je totale constante kosten berekent als de variabele kosten per eenheid bekend zijn. Je moet weten hoe je kosten allocatie toepast om de constante kosten voor een specifiek onderdeel van het bedrijf te bepalen.

Wat moet je kunnen: Je moet relevante gegevens uit een informatiebron kunnen halen. Je moet de hoog-laagmethode correct kunnen toepassen om de variabele kosten per bestelling te berekenen. Je moet de totale constante kosten kunnen berekenen. Je moet de totale constante kosten kunnen toewijzen aan een specifiek aantal hubs (kostenallocatie). Je moet een berekening kunnen presenteren die aantoont dat de gegeven waarden kloppen.

Waar op letten: Let goed op dat je de juiste getallen uit de informatiebron gebruikt en geen rekenfouten maakt. Zorg ervoor dat je de hoog-laagmethode correct toepast door de verschillen in kosten te delen door de verschillen in aantallen. Vergeet niet de totale constante kosten te alloceren naar de specifieke hubs in Groningen door te delen door het totale aantal hubs en te vermenigvuldigen met het aantal hubs in Groningen.

Kernbegrippen: Variabele kosten, Constante kosten, Hoog-laagmethode, Kostenallocatie

Veelgemaakte fouten:
- Verkeerde toepassing van de hoog-laagmethode door getallen onjuist van elkaar af te trekken of te delen.
- Vergeten de totale constante kosten te alloceren aan de specifieke hubs in Groningen (delen door 20 en vermenigvuldigen met 3).
- Reken- of overnamefouten van de getallen uit de informatiebron.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/bedrijfseconomie/2023/tijdvak-2/vraag/26

## Vraag 27 – Dekkingsbijdrage per bestelling berekenen (2 punten)

Bereken de verwachte dekkingsbijdrage per bestelling in Groningen (zie informatiebron 5 en 6).

Wat kun je verwachten: Je berekent de dekkingsbijdrage per bestelling voor een specifieke locatie, waarbij je rekening houdt met de opbrengst en de variabele kosten.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat de dekkingsbijdrage per eenheid gelijk is aan de verkoopprijs per eenheid min de variabele kosten per eenheid. Je moet ook weten dat de verkoopprijs per eenheid alle opbrengsten per eenheid omvat, inclusief eventuele bezorgkosten.

Wat moet je kunnen: Je leest relevante financiële gegevens af uit informatiebronnen. Je identificeert de opbrengst per bestelling en de variabele kosten per bestelling. Je berekent de totale opbrengst per bestelling door de verkoopprijs en de bezorgkosten bij elkaar op te tellen. Je berekent de dekkingsbijdrage per bestelling door de variabele kosten per bestelling af te trekken van de totale opbrengst per bestelling.

Waar op letten: Let op dat je de bezorgkosten meeneemt in de berekening van de totale opbrengst per bestelling. Verwar de dekkingsbijdrage niet met de winst; je trekt alleen de variabele kosten af, niet de constante kosten.

Kernbegrippen: dekkingsbijdrage, variabele kosten, opbrengst per eenheid, bezorgkosten

Veelgemaakte fouten:
- Bezorgkosten vergeten bij het berekenen van de totale opbrengst per bestelling.
- Dekkingsbijdrage verwarren met winst door ook constante kosten af te trekken.
- De opbrengst exclusief bezorgkosten gebruiken in plaats van inclusief.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/bedrijfseconomie/2023/tijdvak-2/vraag/27

## Vraag 28 – Break-evenanalyse voor uitbreidingsbeslissing (3 punten)

Laat met een berekening van de break-evenafzet zien of Express in 2023 zal uitbreiden naar Groningen (zie informatiebron 5 en 6).

Wat kun je verwachten: Je moet met een berekening van de break-evenafzet laten zien of Express in 2023 zal uitbreiden naar Groningen. Je gebruikt hiervoor informatie uit de bronnen 5 en 6.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat de formule is voor de break-evenafzet: constante kosten / (verkoopprijs per eenheid - variabele kosten per eenheid). Je moet weten dat de dekkingsbijdrage de verkoopprijs min de variabele kosten per eenheid is. Je moet weten dat een uitbreiding alleen doorgaat als de verwachte afzet minstens 15% hoger is dan de break-evenafzet.

Wat moet je kunnen: Je kunt de relevante gegevens voor de constante kosten, verkoopprijs per eenheid en variabele kosten per eenheid aflezen uit de informatiebronnen. Je kunt de dekkingsbijdrage per bestelling berekenen. Je kunt de break-evenafzet berekenen. Je kunt de verwachte afzet vergelijken met de break-evenafzet en een conclusie trekken over de uitbreiding.

Waar op letten: Let op dat je de dekkingsbijdrage per bestelling correct berekent. Vergeet niet de verwachte afzet te vergelijken met de berekende break-evenafzet. Zorg ervoor dat je conclusie gebaseerd is op de voorwaarde dat de verwachte afzet minstens 15% hoger moet zijn dan de break-evenafzet.

Kernbegrippen: break-evenafzet, constante kosten, dekkingsbijdrage, investeringsbeslissing

Veelgemaakte fouten:
- Incorrecte berekening van de dekkingsbijdrage per bestelling.
- Vergeten de verwachte afzet te vergelijken met de berekende break-evenafzet.
- De conclusie niet baseren op de voorwaarde dat de verwachte afzet minstens 15% hoger moet zijn dan de break-evenafzet.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/bedrijfseconomie/2023/tijdvak-2/vraag/28

## Vraag 29 – Procentuele verandering reclamebloklengte NPO (1 punt)

Bereken met hoeveel procent de lengte van een reclameblok bij de NPO in week 12 van 2020 korter is geworden ten opzichte van dezelfde week van 2019.

Wat kun je verwachten: Je berekent een procentuele verandering van de lengte van een reclameblok bij de NPO tussen twee jaren.

Wat moet je kennen: Je moet weten hoe je een procentuele verandering berekent: ((nieuw - oud) / oud) * 100%. Je moet weten hoe je minuten en seconden omzet naar één eenheid (bijvoorbeeld seconden).

Wat moet je kunnen: Je kunt relevante informatie uit een tekst halen. Je kunt minuten en seconden omrekenen naar een totale hoeveelheid in seconden. Je kunt de formule voor procentuele verandering correct toepassen.

Waar op letten: Let goed op dat je de juiste waarden als 'oud' en 'nieuw' gebruikt in de formule. Let ook op de correcte omrekening van minuten en seconden naar een consistente eenheid.

Kernbegrippen: procentuele verandering, tijdseenheden omrekenen

Veelgemaakte fouten:
- Verkeerde basisjaar gebruiken voor de procentuele berekening (delen door de nieuwe waarde in plaats van de oude).
- Foutieve omrekening van minuten naar seconden.
- De 'nieuwe' en 'oude' waarde omdraaien in de formule, wat leidt tot een onjuist teken.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/bedrijfseconomie/2023/tijdvak-2/vraag/29

## Vraag 30 – Marketingdoelgroepen bij RTL (1 punt)

De marketingafdeling van RTL doet bij de verkoop aan:
A B2B marketing.
B B2C marketing.
C C2B marketing.
D C2C marketing.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de marketingactiviteiten van een bedrijf en moet bepalen welke marketingdoelgroep hierbij hoort.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen B2B marketing, B2C marketing, C2B marketing en C2C marketing kennen en weten wat ze betekenen. Je moet weten dat B2B staat voor Business-to-Business en B2C voor Business-to-Consumer.

Wat moet je kunnen: Je kunt de klant van een bedrijf identificeren. Je kunt de juiste marketingterm (B2B, B2C, C2B, C2C) koppelen aan een gegeven situatie.

Waar op letten: Let goed op wie de directe klant is van de marketingafdeling van RTL. Verwar de adverteerder (bedrijf) niet met de kijker (consument) van de tv-programma's.

Kernbegrippen: B2B marketing, B2C marketing, Marketingdoelgroepen

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen de klant van de reclamedienst (bedrijf) en de eindgebruiker van het tv-programma (consument).
- Onvoldoende kennis van de marketingtermen B2B, B2C, C2B en C2C.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/bedrijfseconomie/2023/tijdvak-2/vraag/30

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2023
tijdvak 2
tijdsduur: 3 uur
bedrijfseconomie
Bij dit examen horen een bijlage en een uitwerkbijlage.

Dit examen bestaat uit 30 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 63 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen worden.

Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

HA-0400-a-23-2-o

### Pagina 2

Opgave 1

Basic-Fit heeft 905 sportscholen in Nederland, België, Luxemburg, Frankrijk en Spanje. Vanwege de coronamaatregelen was in het eerste kwartaal van 2021, maar liefst 94% van alle Basic-Fit-sportscholen gesloten. Basic Fit wilde juist op 1 juli 2021 een aandelenemissie doen om het eigen vermogen te versterken.

De Nederlandse overheid heeft vlak voor de geplande aandelenemissie, op 28 juni 2021, aangekondigd dat de sportscholen per 5 juli 2021 weer open mogen. De openingsdatum is eerder dan was verwacht. Sporters hebben laten weten weer te gaan sporten bij Basic Fit zodra dit mogelijk is. Basic Fit lijkt dus te profiteren van de aangekondigde versoepelingen van de coronamaatregelen.

2p 1 Leg uit wat de invloed van deze aankondiging van de Nederlandse overheid is op de beurskoers van Basic Fit op 28 juni 2021.

De emissie van aandelen Basic Fit is succesvol geweest: op 1 juli 2021 heeft Basic-Fit 204 miljoen euro opgehaald met de emissie van 6 miljoen nieuwe aandelen. Na de emissie zijn er in totaal 50 miljoen geplaatste aandelen. De nominale waarde van een aandeel Basic Fit bedraagt € 0,06.

2p 2 Bereken het agio per nieuw geplaatst aandeel dat door de emissie van 1 juli 2021 ontstaat.

Ilyas Brinkman heeft aandelen Basic-Fit en is benieuwd naar de rentabiliteit van het eigen vermogen van Basic Fit. Hij heeft de volgende gegevens verzameld om de rentabiliteit van het eigen vermogen te berekenen. Het gemiddeld eigen vermogen wordt berekend op basis van het ongewogen gemiddelde.

* Het eigen vermogen op 1 januari 2021 bedraagt € 306.700.000.
* Op 31 december 2021 bedraagt de intrinsieke waarde per aandeel € 7,89.
* Er is maar één aandelenemissie geweest in 2021.
* Het negatieve resultaat over 2021 bedraagt € 116.200.000.

3p 3 Bereken de rentabiliteit van het eigen vermogen over 2021.

HA-0400-a-23-2-o 2 / 14 lees verder ► ► ►

### Pagina 3

Ga verder op de volgende pagina.
HA-0400-a-23-2-o 3 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 4

Opgave 2

Bij deze opgave horen de informatiebronnen 1 tot en met 3.

Zara Brekebeen is afgestudeerd als fysiotherapeut en heeft vier jaar in
loondienst gewerkt. In 2019 kiest Zara voor het zelfstandig
ondernemerschap met als rechtsvorm een eenmanszaak. In de eerste
maanden van 2019 huurt ze een praktijkruimte, maar op 1 juli 2019 koopt
ze een praktijkruimte. Om haar afspraken in te plannen en patiënten te
ontvangen, neemt ze een receptiemedewerker in dienst.

Zara realiseert zich dat het verstandig is om iets te regelen in geval van
arbeidsongeschiktheid. Na onderzoek vindt zij twee mogelijkheden die als
inkomensvoorziening kunnen dienen. Ze kan zich verzekeren bij
verzekeringsmaatschappij SureThing of zich aansluiten bij het
broodfonds Broodnodig. Zara gaat beide mogelijkheden onderzoeken om een
keuze te kunnen maken.

De eerste mogelijkheid is de
arbeidsongeschiktheidsverzekering van
SureThing.

2p 4 Is een arbeidsongeschiktheidsverzekering een levensverzekering of een
schadeverzekering? Leg je antwoord uit.

Bij de arbeidsongeschiktheidsverzekering van SureThing kan Zara vooraf
de gewenste hoogte van de uitkering en gewenste duur van de uitkering
bepalen.

Zara kiest een verzekering met een jaarlijkse uitkering:
- die een uitkeringsduur heeft van 2 jaar
- waarvan 97% gebruikt wordt voor de dekking van de totale constante
kosten van haar praktijk over 2022
- waarvan 3% gebruikt wordt voor het doen van privé-uitgaven over
2022.

Op basis van informatiebron 1 en 2 berekent Zara de totale constante
kosten van haar praktijk en de verzekeringspremie.

2p 5 Toon met een berekening aan dat de interestkosten over 2022 van de
hypothecaire lening € 4.500 bedragen.

4p 6 Bereken de totale constante kosten van de praktijk van Zara over
2022.
Vul hiervoor de uitwerkbijlage bij deze vraag in.

3p 7 Bereken de premie arbeidsongeschiktheidsverzekering per jaar na
aftrek
van het belastingvoordeel in 2022.

HA-0400-a-23-2-0 4 / 14 lees verder ► ► ►

### Pagina 5

SureThing houdt loonbelasting tegen een belastingpercentage van 35% in
op de uitkering die Zara ontvangt als ze arbeidsongeschikt zou worden.

1p 8 Bereken de netto-uitkering per jaar die Zara ontvangt van SureThing als
ze een heel jaar arbeidsongeschikt wordt.

Een alternatief voor een arbeidsongeschiktheidsverzekering is lid worden
van het broodfonds Broodnodig, een vereniging van fysiotherapeuten
(zie informatiebron 3).

1p 9 Welk orgaan binnen een vereniging keurt de voorgestelde besluiten
binnen het broodfonds goed of af?

2p 10 Geef een voordeel en een nadeel van het broodfonds voor Zara ten
opzichte van een arbeidsongeschiktheidsverzekering bij SureThing.
Leg het antwoord uit.

Zara ontvangt bij eventuele arbeidsongeschiktheid een schenking van de
20 deelnemers uit broodfonds Broodnodig. Er hoeft over de uitkering geen
schenkbelasting te worden betaald, omdat het schenkbedrag per
deelnemer onder de schenkingsvrijstelling blijft. Zara onderzoekt of het
door het broodfonds uit te keren bedrag bij arbeidsongeschiktheid:
a hoog genoeg is om de totale constante kosten en de privé-uitgaven te
dekken
b hoger is dan de netto-uitkering van SureThing.

2p 11 Toon met een berekening aan of Zara zich zal aansluiten bij broodfonds
Broodnodig. Betrek voorwaarde a en b in je conclusie
(zie informatiebron 3).

HA-0400-a-23-2-0 5/14 lees verder ►►►

### Pagina 6

Opgave 3

Djainy en Jan-Willem huren in 2022 een appartement voor € 750 per
maand.

Per 1 januari 2023 gaat de maandhuur met 3% omhoog. Doordat
Jan-Willem op 1 januari 2023 in loondienst gaat werken, neemt hun
jaarinkomen in 2023 ten opzichte van 2022 toe van € 26.000 tot € 48.000.
Dat heeft tot gevolg dat zij hun huurtoeslag') verliezen. Per maand stijgen
de uitgaven aan huur van Djainy en Jan-Willem hierdoor aanzienlijk.

[FIGUUR: Een staafdiagram met op de y-as "huurtoeslag" in euro's en op de x-as "jaarinkomen" in euro's. De staven tonen de huurtoeslag voor verschillende jaarinkomens, beginnend bij € 328 bij een inkomen van € 22.000, aflopend naar € 0 bij hogere inkomens.]

noot 1 Huurtoeslag is een bijdrage van de Belastingdienst in de huuruitgaven.

2p 12 Bereken de jaarlijkse huuruitgaven na aftrek van de huurtoeslag in 2022
en 2023 voor Djainy en Jan-Willem.

1p 13 Toon met een berekening aan dat de jaarlijkse huuruitgaven na aftrek van
huurtoeslag in procenten van het gezamenlijke jaarinkomen in 2023
gedaald zijn ten opzichte van 2022.

Mede door de stijging van de huuruitgaven in 2023 gaan Djainy en
Jan-Willem in het najaar van 2022 op zoek naar een koopwoning. In een
rustige wijk staat een woning te koop met een vraagprijs van € 245.000.
Gezien de voorwaarden die de bank stelt, zullen ze volgens de
hypotheekadviseur het huis alleen kunnen kopen als ze spaargeld
inbrengen.
Bij het verstrekken van de hypothecaire lening stelt de bank voorwaarden
aan hun inkomen en aan de waarde van de koopwoning.

2p 14 Leg voor elk van de twee voorwaarden uit hoe de bank daarmee haar
risico beperkt.

HA-0400-a-23-2-o 6 / 14 lees verder ▸ ▸ ▸

### Pagina 7

Volgens de makelaar zal de door een deskundige bepaalde waarde van de koopwoning hoog genoeg zijn. De maximale hoogte van de hypothecaire lening hangt in dit geval af van hun inkomen. Bij deze maximale hypothecaire lening zullen in 2023 de maandelijkse uitgaven van kopen volgens de hypotheekadviseur ongeveer gelijk zijn aan de maandelijkse uitgaven van blijven huren. In onderstaande grafieken is een en ander weergegeven.

[FIGUUR: Staafdiagram met op de x-as het jaarinkomen in euro's en op de y-as de maximale hypothecaire lening in euro's. De assen lopen van €0 tot €300.000.]

maximale hypothecaire lening op basis van het jaarinkomen

[FIGUUR: Staafdiagram met op de x-as het jaarinkomen in euro's en op de y-as de maandelijkse annuïteit van de hypothecaire lening in euro's. De assen lopen van €0 tot €900.]

maandelijkse annuïteit van de hypothecaire lening

Het betreft hier een annuïïtenlening met een interest van 1,03% per jaar.

1p 15 Toon aan dat in 2023 de uitgaven per maand van kopen bij de maximale hypothecaire lening minder dan € 15 verschillen van de maandelijkse uitgaven van huren.

HA-0400-a-23-2-o 7 / 14 lees verder ►►►


### Pagina 8

De hypotheekadviseur merkt op dat kopen een belastingvoordeel oplevert, waardoor een huis kopen nog aantrekkelijker is dan huren.
1p 16 Van welke belastingregeling kunnen Djainy en Jan-Willem profiteren wanneer ze een huis kopen?
Djainy en Jan Willem besluiten om de woning voor € 245.000 te kopen. Een ander voordeel van kopen is volgens de hypotheekadviseur de vermogensopbouw. De vermogensopbouw bij een eigen huis ontstaat door aflossingen op de hypothecaire lening en een eventuele waardestijging van het huis. Uitgaande van de maximale hypothecaire lening en een interest van 1,03% per jaar zijn de interestkosten in de eerste 5 jaar € 11.254,80. De waardestijging van de koopwoning van € 245.000 zal de eerste 5 jaar gemiddeld 5% per jaar zijn ten opzichte van het voorafgaande jaar.
3p 17 Bereken de totale vermogensopbouw in de eerste 5 jaar als gevolg van het kopen van de woning. Ga hierbij uit van de aannames van de hypotheekadviseur.
HA-0400-a-23-2-o 8 / 14 lees verder ► ► ►

### Pagina 9

Ga verder op de volgende pagina.
HA-0400-a-23-2-o 9 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 10

Opgave 4

De studievrienden Erik en Youness hebben van hun hobby hun werk gemaakt. In een gehuurde werkplaats repareren ze fietsen en verkopen ook enkele fietsaccessoires. De markt voor fietsonderhoud is een groeimarkt met volop kansen voor vakmensen.

De balans van vof "De gesmeerde fiets" op 28 februari en 31 maart van het jaar 2022 is hieronder gegeven.

[FIGUUR: Tabel met de balans van vof "De gesmeerde fiets" op 28 februari en 31 maart 2022, met debet- en creditposten.]

2p 18 Bereken met behulp van de balans het resultaat in maart 2022. Geef aan of het resultaat voordelig of nadelig was.

HA-0400-a-23-2-o 10 / 14 lees verder ► ► ►

### Pagina 11

Voor de maand april 2022 verwacht De gesmeerde fiets voor € 1.500
exclusief 21% btw aan fietsaccessoires contant te verkopen. De
inkoopwaarde van deze accessoires bedraagt € 900. De eigenaren
verdelen het behaalde resultaat in twee gelijke delen.

4p 19 Geef aan welke balansposten met welk bedrag zullen veranderen door
deze verwachte verkoop in april 2022.
Vul hiervoor de uitwerkbijlage bij deze vraag in.

Voor fietsreparaties, te verrichten in april 2022, wordt naar verwachting in
de maand april 2022 een totaalbedrag van € 6.540 inclusief 9% btw bij de
klant in rekening gebracht en grotendeels per bank ontvangen. Slechts
€ 500 inclusief btw van de in april 2022 in rekening gebrachte
fietsreparaties wordt in mei 2022 ontvangen.

2p 20 Bereken de verwachte omzet van fietsaccessoires en fietsreparaties van
De gesmeerde fiets over de maand april 2022.

Gegeven is verder:
- De huur van de werkplaats wordt per kwartaal vooruitbetaald, steeds
op de eerste dag van het kwartaal (1 januari, 1 april, 1 juli, 1 oktober).
De huur blijft in 2022 gelijk.
- Op 1 april wordt € 600 interest van de afgelopen 12 maanden van de
6% banklening betaald. Op deze datum moet er ook € 2.000 worden
afgelost.
- De btw over een kwartaal wordt altijd op de eerste dag van het daarop
volgende kwartaal met de Belastingdienst verrekend.
- Inkopen zijn altijd volledig op rekening met een krediettermijn van
1 maand. Daarvan maakt De gesmeerde fiets volledig gebruik.
- De gesmeerde fiets heeft naast de banklening ook een beschikbaar
rekening-courantkrediet van € 4.000. Daarvan is in februari en maart
geen gebruikgemaakt.
- De betalingstermijn van debiteuren bedraagt een maand. Debiteuren
maken hier volledig gebruik van. Het bedrag bij debiteuren op
31 maart 2022 wordt volledig in april 2022 ontvangen.

 Youness vraagt zich af of er in april 2022 ook een bedrag van € 5.000 aan
privé-opnames kan worden gedaan, zonder dat er liquiditeitsproblemen
voor De gesmeerde fiets ontstaan.

5p 21 Toon met een berekening aan of er in april 2022 liquiditeitsproblemen
voor De gesmeerde fiets ontstaan wanneer er voor € 5.000 aan privéopnames wordt gedaan.
Vul hiervoor de uitwerkbijlage bij deze vraag in.

HA-0400-a-23-2-0 11 / 14 lees verder ► ► ►

### Pagina 12

Opgave 5
Bij deze opgave horen de informatiebronnen 4 tot en met 6.
In deze opgave blijft de btw buiten beschouwing.
Express bv is een online supermarkt met flitsbezorgdienst. Express belooft dat boodschappen binnen tien minuten bij de klant worden bezorgd. Express speelt hiermee in op een voorheen onvervulde winkelwens van consumenten. In informatiebron 4 is een beschrijving te vinden van Express.
1p 22 Welk risico loopt Express door geen minimale bestelhoeveelheid te eisen? Leg het antwoord uit.
De 10-minutenbezorgbelofte van Express kan worden beschouwd als een kritische succcssfactor (KSF).
1p 23 Welke prestatie-indicator past bij de KSF 10-minutenbezorgbelofte?
De fietsbezorgers van Express zijn geen zzp'ers, maar krijgen als ze in dienst treden bij Express een arbeidsovereenkomst.
2p 24 Geef twee niet-financiële redenen waarom Express kiest voor werknemers in loondienst in plaats van zzp'ers.
Uitbreiden activiteiten in 2023
Express wil in 2023 uitbreiden naar een andere stad in Nederland om zo nog meer klanten te kunnen voorzien met hun flitsbezorgdienst. Express zal starten in de stad:
met het kleinste aantal actieve flitsbezorgbedrijven (concurrenten)
waar de verwachte afzet minstens 15% hoger ligt dan de break-evenafzet in die stad over 2023.
De steden Groningen en Haarlem hebben het minste aantal concurrenten, namelijk één. Express kiest vervolgens voor de stad met de meest aantrekkelijke markt (zie informatiebron 5).
2p 25 Geef op basis van de marktgegevens twee argumenten om te kiezen voor Groningen in plaats van Haarlem.
HA-0400-a-23-2-o
12 / 14
lees verder

### Pagina 13

Vervolgens gaat Express uitrekenen of in Groningen de verwachte afzet (aantal bestellingen) minstens 15% hoger ligt dan de verwachte break-evenafzet in Groningen. In informatiebron 6 zijn de verwachte totale kosten van de uitbreiding weergegeven. Met behulp van informatiebron 6 kunnen de totale constante kosten voor Groningen en de gemiddelde variabele kosten per bestelling in 2023 worden berekend.
3p 26 Toon met een berekening aan dat in 2023 de gemiddelde variabele kosten per bestelling € 15 bedragen en de totale constante kosten voor Groningen € 138.000 bedragen (zie informatiebron 6).
Om de break-evenafzet te bepalen, wordt de verwachte dekkingsbijdrage per bestelling berekend. Ga uit van een gemiddeld bestelbedrag van € 26 exclusief bezorging in Groningen.
2p 27 Bereken de verwachte dekkingsbijdrage per bestelling in Groningen (zie informatiebron 5 en 6).
3p 28 Laat met een berekening van de break-evenafzet zien of Express in 2023 zal uitbreiden naar Groningen (zie informatiebron 5 en 6).
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
HA-0400-a-23-2-o
13 / 14
lees verder ►►►

### Pagina 14

Opgave 6

In maart 2020 zijn thuiswerken en thuisblijven het advies van de overheid om verspreiding van het coronavirus te voorkomen. Het effect van deze maatregelen is duidelijk te zien in de kijkcijfers op televisie. In de tweede helft van maart 2020 is er meer televisie gekeken dan voorheen. Ondanks de gestegen kijkcijfers worden veel tv-reclames door bedrijven geannuleerd, wat resulteert in kortere reclameblokken met minder adverteerders op televisie.

De publieke omroep (NPO) verliest de meeste minuten per reclameblok. Bij de NPO duurde in week 12 van 2020 een blok gemiddeld 2 minuten en 50 seconden. In 2019 duurde in week 12 een reclameblok 4 minuten en 58 seconden.

1p 29 Bereken met hoeveel procent de lengte van een reclameblok bij de NPO in week 12 van 2020 korter is geworden ten opzichte van dezelfde week van 2019.

De marketingafdeling van RTL verkoopt reclameminuten aan bedrijven. Met deze inkomsten wordt de productie van de verschillende programma’s gefinancierd.

1p 30 De marketingafdeling van RTL doet bij de verkoop aan:
A B2B marketing.
B B2C marketing.
C C2B marketing.
D C2C marketing.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift.
HA-0400-a-23-2-o
14 / 14 einde