# Eindexamen Bedrijfseconomie HAVO 2003 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/bedrijfseconomie/2003/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
Management & Organisatie (nieuwe stijl)
Hoger
Algemeen
Voortgezet
Onderwijs
20 03
Tijdvak 1
Maandag 19 mei
9.00 – 12.00 uur
Voor dit examen zijn maximaal 71 punten te
behalen; het examen bestaat uit 33 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Bij dit examen hoort een boekje met informatie
inclusief een formuleblad.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of
berekening gevraagd wordt, worden aan het
antwoord meestal geen punten toegekend als
deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redener worden
gevraagd en je geeft meer dan twee redenen,
dan worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.
300011 27
Begin

### Pagina 2

Opgave 1
Medezeggenschap vaak wassen neus
Ondernemingsraden kunnen moeilijk aan leden komen en de relatie van de raad met het bestuur is vaak niet om over naar huis te schrijven. Ruim driekwart van de raden zegt zijn werk door de problemen niet goed te kunnen doen.
Eén en ander blijkt uit onderzoek van het tijdschrift Ondernemingsraad, dat meer dan 500 raden van bedrijven uit zowel de markt- als de collectieve sector aan de tand voelde over hun functioneren. Ruim de helft van de ondervraagden noemt ook gebrek aan tijd als knelpunt. Alle uren die in de OR gaan zitten, gaan ten koste van het gewone werk.
Doordat OR-leden vaak met de ondernemingsraad bezig zijn, hebben zij ook nog te kampen met klagende chefs en collega's. Meer dan zes op de tien voelen zich bovendien door de bestuurders belemmerd in hun werk voor de raad.
Zij hebben regelmatig het gevoel niet serieus te worden genomen.
Het tijdschrift constateert dan ook dat de medezeggenschap ruim vijftig jaar na de invoering van de Wet op de ondernemingsraden (WOR) nog steeds niet goed functioneert. Volgens de onderzoekers heeft de regeling zijn langste tijd gehad en moet naar andere oplossingen worden gezocht. Daarbij denken zij onder andere aan het betalen van OR-werk. Een andere optie die de onderzoekers opperen is het sterker verbinden van vakbonden, zoals in België en Duitsland het geval is. Dat er iets moet gebeuren, is voor de onderzoekers duidelijk. Want zoals het nu gaat, blijkt de OR er niet in te slagen het puberale stadium te ontstijgen.

Trouw, februari 2002

1p 1 $\Box$ Wat is het doel van de Wet op de ondernemingsraden?
2p 2 $\Box$ Noem twee rechten die de ondernemingsraad heeft op grond van de WOR.

In bovenstaand krantenartikel wordt beweerd dat door allerlei omstandigheden de medezeggenschap niet veel voorstelt, dat zij zogezegd een "wassen neus" is.

2p 3 $\Box$ Noem twee beweringen uit de tekst die de stelling "Medezeggenschap vak wassen neus" onderbouwen.

Opgave 2
Bij deze opgave horen vier informatiebronnen. Informatiebron 1 bevat de leverings- en aanbiedingsbrief van houten speeltoestellen. Informatiebron 2 zijn de leverings- en betalingscondities betreffende speeltoestellen van Acacia-Robinie Nederland B.V. In informatiebron 3 staat de prijslijst van houten speeltoestellen van Acacia-Robinie Nederland B.V. met de bijbehorende montagetijd. Informatiebron 4 bevat de prijsopgave van Lintman B.V. voor de plaatsing van drie houten speeltoestellen.

In deze opgave blijft de BTW buiten beschouwing.

Woonwarenhuis Hagen B.V. is gevestigd aan de rand van Apeldoorn en per auto goed bereikbaar. De klanten komen uit het hele land en blijven vaak gedurende de hele dag in het woonwarenhuis. Een restaurant en een speeltuin maken daarom deel uit van het woonwarenhuis.
De directie van het woonwarenhuis wil dat de speeltuin uitgebreid wordt. De bedrijfsleider heeft de opdracht gekregen een plan te maken voor deze uitbreiding. Dit plan moet aan een viertal voorwaarden voldoen:
a de investering ten behoeve van de speeltuin mag in totaal maximaal € 7.500,- bedragen;
b de speeltoestellen moeten van veilig zijn;
c de speeltoestellen moeten minstens 8 jaar gebruikt kunnen worden;
d de totale kosten van de uitbreiding mogen in geen enkel jaar meer dan € 1.250,- zijn.

Voor de uitbreiding van de speeltuin wil de bedrijfsleider speelto

### Pagina 3

1p 4 □ Tot welk marketinginstrument behoort imago?
2p 5 □ Horen de in informatiebron 1 bedoelde eisen van het “Besluit Veiligheid Attractie- en
Speeltoestellen” tot het woonwarenhuis tot de beïnvloedbare omgevingsfactoren of tot de
niet-beïnvloedbare omgevingsfactoren? Motiveer het antwoord.
De speeltuin moet volgens de bedrijfsleider uitgebreid worden met drie speeltoestellen. Aan
de hand van de prijslijst van Acacia-Robinia Nederland B.V. (zie informatiebron 3) maakt
de bedrijfsleider een keuze. Op grond van de speelmogelijkheden wil de bedrijfsleider uit
elke groep speeltoestellen, zoals die in de prijslijst van Acacia-Robinia Nederland B.V. zijn
opgenomen, één speeltoestel kiezen. Uit de groep WIP en VEERWIPPEN heeft de
bedrijfsleider gekozen voor de “veerwip sprinkhaan”. De bedrijfsleider moet nog één
speeltoestel kiezen uit de groep KLIMMEN en TURNEN en één uit de groep
SPEELHUIZEN. Hij heeft daarbij de volgende voorkeur vastgesteld:
[FIGUUR: Tabel met groepen speeltoestellen, de eerste voorkeur en de tweede voorkeur.]
Groep
Eerste voorkeur
Tweede voorkeur
KLIMMEN en TURNEN
speelcombinatie 8-hoekig
boerderij
klautercombinatie 6-hoekig
vissershut
SPEELHUIZEN
Met behulp van deze voorkeurslijst kan de bedrijfsleider vier mogelijke combinaties van drie
speeltoestellen samenstellen.
4p 6 □ Bereken voor elk van de vier mogelijke combinaties van drie speeltoestellen de totale
aankoopprijs inclusief vrachtkosten per combinatie. Gebruik daarbij informatiebron 2 en 3.
De bedrijfsleider wil de speeltoestellen door Lintman B.V., een Apeldoorns bouwbedrijf,
laten plaatsen. De door Lintman B.V. verstrekte prijsopgave is in informatiebron 4
opgenomen. De plaatsingskosten zijn voor elke gekozen combinatie van drie speeltoestellen
hetzelfde.
3p 7 □ Bereken de plaatsingskosten van een gekozen combinatie van drie speeltoestellen.
3p 8 □ Bepaal, rekening houdend met het maximale investeringsbedrag van € 7.500,-, welke
combinatie van drie speeltoestellen de bedrijfsleider bij voorkeur zal adviseren. Motiveer
het antwoord.
Gezien de langdurige garantie op de speeltoestellen gaat de bedrijfsleider ervan uit dat de speeltoestellen in
tien jaar volledig worden afgeschreven en dat ze dan geen restwaarde meer hebben. Op de berekening
worden afgeschreven en dat ze dan geen restwaarde meer hebben. Op de berekening
worden afgeschreven en dat ze dan geen restwaarde meer hebben. Op de berekening
worden afgeschreven en dat ze dan geen restwaarde meer hebben. Op de berekening
worden afgeschreven en dat ze dan geen restwaarde meer hebben. Op de berekening
worden afgeschreven en dat ze dan geen restwaarde meer hebben. Op de berekening
worden afgeschreven en dat ze dan geen restwaarde meer hebben. Op de berekening
worden afgeschreven en dat ze dan geen restwaarde meer hebben. Op de berekening
worden afgeschreven en dat ze dan geen restwaarde meer hebben. Op de berekening
worden afgeschreven en dat ze dan geen restwaarde meer hebben. Op de berekening
worden afgeschreven en dat ze dan geen restwaarde meer hebben. Op de berekening
worden afgeschreven en dat ze dan geen restwaarde meer hebben. Op de berekening
word

### Pagina 4

Opgave 3
Oebele gebruikt voor het maken van foto's altijd fotorolletjes van 36 foto's.
De fotoshop waar hij zijn fotorollen koopt, brengt een vast bedrag in rekening voor het
ontwikkelen van een fotorolletje en rekent een vast bedrag voor het afdrukken van elke
gelukte foto.
De fotoshop hanteert de volgende prijzen:
het ontwikkelen van een rolletje en het afdrukken van 36 gelukte foto's kost € 11,-;
het ontwikkelen van een rolletje en het afdrukken van 24 gelukte foto's kost € 8,-;
een rolletje van 36 foto's kost € 2,75;
nabestellingen kosten € 0,30 per foto.
2p 12
Toon aan dat de prijs die de fotoshop hanteert voor het afdrukken van één foto € 0,25 is.
2p 13
Bereken de prijs die de fotoshop voor het ontwikkelen van een fotorolletje in rekening
brengt.
Oebele wordt gevraagd om op een feestavond van docenten foto's te maken. Oebele gaat in
het verzoek.
Hij maakt die avond 72 foto's waarvan er vier mislukt zijn.
Als de foto's klaar zijn hangt hij ze samen met een bestellijst op in de personeelskamer.
De docenten bestellen in totaal 100 foto's besteld. Om deze 100 foto's te kunnen leveren
moet Oebele 35 foto's nabestellen.
Oebele verkoopt de foto's voor € 0,75 per stuk.
3p 14
Bereken de winst die Oebele gerealiseerd heeft met het maken van de foto's en de verkoop
van deze foto's. Houd uitsluitend rekening met de in deze opgave vermelde kosten.
300011 27
4
Lees verder

### Pagina 5

Opgave 4

Handelaar Verstappen gaat als enige in Nederland het computerspel "Speedstar" verkopen.
In 2003 kan en wil hij 8.000 stuks van dit computerspel verkopen. Voor de bepaling van de
verkoopprijs in 2003 heeft hij twee plannen uitgewerkt:
a het voeren van een afroom(prijs)politiek.
Bij deze politiek wordt aan het begin van elk kwartaal een nieuwe prijs voor dat kwartaal
vastgesteld. De prijzen voor het 1e, 2e en 3e kwartaal zijn achtereenvolgens
€ 75,-, € 45,- en € 30,-. De prijs in het laatste kwartaal wil Verstappen zo vaststellen dat
de totale afzet in 2003 op 8.000 stuks uitkomt.
b het vaststellen van een vaste verkoopprijs.
Als de verkoopprijs op € 30,- wordt vastgesteld, worden 8.000 computerspellen in 2003
verkocht.

In onderstaande grafiek is weergegeven hoeveel spellen handelaar Verstappen in elk
kwartaal van 2003 bij verschillende verkoopprijzen kan verkopen.

[FIGUUR: Grafiek met op de y-as "verkoopprijs in euro" van 0 tot 80 en op de x-as "afzet in een kwartaal" van 0 tot 5600. Er is een dalende lijn getekend die start bij een verkoopprijs van €75 bij een afzet van 0, en eindigt bij een verkoopprijs van €10 bij een afzet van 5600.]

2p 15 □ Noem twee voorwaarden waaraan voldaan moet worden wil de afroom(prijs)politiek kans
van slagen hebben.

3p 16 □ Welke verkoopprijs moet Verstappen voor het vierde kwartaal van 2003 vaststellen als hij
met behulp van de afroom(prijs)politiek in 2003 een totale afzet van 8.000 stuks wil
realiseren? Verklaar het antwoord.

3p 17 □ Welk plan moet Verstappen kiezen als hij streeft naar een zo hoog mogelijke omzet?
Motiveer het antwoord.

300011 27 5 Lees verder


### Pagina 6

Opgave 5
[FIGUUR: Zwart rechthoekig figuur linksboven]
Bij deze opgave horen vier informatiebronnen, de informatiebronnen 5 tot en met 8.
Informatiebron 5 omvat de balansen van Zilver Boys N.V. per 30 juni 2001 en 30 juni 2002
en tevens de resultatenrekening van het boekjaar 2001-2002. In informatiebron 6 staan
gegevens over het bezoekersaantal in het seizoen 2001-2002 en het verwachte
bezoekersaantal voor het seizoen 2002-2003. In informatiebron 7 staan gegevens over
merchandisingactiviteiten van Zilver Boys N.V. In informatiebron 8 staan de belangrijkste
bepalingen uit het huurcontract dat Zilver Boys N.V. heeft gesloten met de eigenaar van het
stadion en de wijzigingen in het huurcontract per 1 juli 2002.
In deze opgave blijft de BTW buiten beschouwing.
Zilver Boys N.V. is een voetbalbedrijf dat met het eerste elftal deelneemt in de hoogste
afdeling van de Nederlandse voetbalcompetitie. Zilver Boys N.V. speelt zijn
thuiswedstrijden in Drachten, in een stadion dat eigendom is van een projectontwikkelaar.
Zilver Boys N.V. is huurder van dit stadion. Het boekjaar van Zilver Boys N.V. loopt van
1 juli tot en met 30 juni.
Zilver Boys N.V. verkrijgt naast zijn inkomsten uit de kaartverkoop ook inkomsten uit:
• shirtreclame;
• merchandising (verkoop van petjes, sjaaltjes e.d.);
• verkoop van televisierechten;
• exploitatie van de portretrechten van spelers;
• reclame op de website.
De merchandisingactiviteiten van Zilver Boys N.V. bestaan uit het laten produceren en het
zelf verkopen via de fanshop van artikelen voorzien van het woord- en beeldmerk van
Zilver Boys N.V.
In het seizoen 2001-2002 zijn de verwachtingen omtrent de sportieve resultaten niet
uitgekomen. Mede hierdoor zijn ook de financiële resultaten tegengevallen. Er is zelfs
sprake van een verlies.
2p 18 [ ] Bereken aan de hand van de resultatenrekening uit informatiebron 5 de omvang van het
verlies van Zilver Boys N.V. in het seizoen 2001-2002.
1p 19 [ ] Hoe blijkt het verlies uit de twee balansen van Zilver Boys N.V. van informatiebron 5?
Om het resultaat te verbeteren wil de directie van Zilver Boys N.V. voor het
seizoen 2002-2003 de volgende acties ondernemen:
• het afsluiten van een verbeterd contract met een nieuwe hoofdsponsor (het contract met de
oude hoofdsponsor loopt af);
• het verkopen van seizoenkaarten;
• het uitbreiden van de merchandisingactiviteiten;
• het aanpassen van het huurcontract met de projectontwikkelaar (zie informatiebron 8).
De directie heeft zich als doel gesteld dat de financiële gevolgen van deze vier acties het
resultaat zodanig dienen te beïnvloeden dat er geen sprake meer is van een verlies.
Nieuwe hoofdsponsor
Het is Zilver Boys N.V. voor het nieuwe seizoen 2002-2003 gelukt om de inkomsten uit
shirtreclame aanzienlijk te verhogen. Door het contract met de nieuwe hoofdsponsor zijn de
inkomsten uit shirtreclame verhoogd naar € 23.000.000,- per seizoen.
1p 2

### Pagina 7

Seizoenskaartenactie
Voor de jaarlijkse 18 thuiswedstrijden van het eerste elftal van Zilver Boys N.V. bestaat de
mogelijkheid om met ingang van het seizoen 2002-2003 seizoenkaarten te kopen. Een
supporter heeft dan het recht om alle thuiswedstrijden van Zilver Boys N.V., op een vaste
plaats in het stadion, te bezoeken. Zilver Boys N.V. gaat ervan uit dat een
seizoenskaarthouder bij elke thuiswedstrijd aanwezig zal zijn.

In informatiebron 6 staan de gegevens omtrent de gerealiseerde afzet en de gerealiseerde
prijzen van de kaartjes van het seizoen 2001-2002 en de verwachtingen voor het seizoen
2002-2003.
2p 21 Bereken de extra verwachte opbrengst uit de totale kaartverkoop in het seizoen 2002-2003
ten opzichte van de werkelijke opbrengst uit kaartverkoop in het seizoen 2001-2002.

Merchandisingactiviteiten
Het plan is om de merchandisingactiviteiten uit te breiden. Een belangrijk aandachtsgebied
is het vergroten van het distributienetwerk. Met ingang van het nieuwe seizoen staan
daartoe een tweetal medewerkers tot in de wijde omgeving van Drachten dagelijks op
markten en braderieën. Zilver Boys N.V. gaat ook zijn assortiment uitbreiden.
De kosten van de uitbreiding van de merchandisingactiviteiten zijn voor het seizoen
2002-2003 begroot op € 50.000,-.
In informatiebron 7 staan onder andere de prijsopbouw van de merchandisingproducten die
Zilver Boys N.V. verkoopt.
1p 22 Druk de brutowinst van de producten die Zilver Boys N.V. in het seizoen 2002-2003
verkoopt uit in een geheel percentage van de totale omzet uit merchandising.

In informatiebron 7 staan ook de omzetgegevens vermeld van de producten die
Zilver Boys N.V. in het seizoen 2001-2002 heeft verkocht en de schatting voor het seizoen
2002-2003.
1p 23 Is de verwachte omzet van petjes in het seizoen 2002-2003 gestegen ten opzichte van de
omzet van petjes in het seizoen 2001-2002? Motiveer het antwoord.
2p 24 Bereken de verwachte toename van de nettowinst in het seizoen 2002-2003 door de
uitbreiding van de merchandisingactiviteiten.

Afsluiten nieuw huurcontract
2p 25 Bereken het verschil tussen de verwachte huurkosten voor het seizoen 2002-2003 en de
werkelijke huurkosten van het seizoen 2001-2002 (zie informatiebron 6 en 8).

Zilver Boys N.V. heeft berekend dat bij een toeschouwersaantal van gemiddeld 20.000 per
thuiswedstrijd de nieuwe huurprijs gelijk is aan de oude. Het nieuwe huurcontract kan dus
tot een hogere huurprijs leiden. Toch heeft Zilver Boys N.V. bewust gekozen voor deze
nieuwe voorwaarden.
1p 26 Noem één economische reden waarom Zilver Boys N.V. de voorkeur geeft aan het nieuwe
huurcontract.

Conclusie
3p 27 Controleer of de directie van Zilver Boys N.V. met de vier geplande acties haar doel zal
bereiken. Licht het antwoord toe.

300011 27 Leess verder

### Pagina 8

Opgave 6
Donald en Liesbeth Beerman hebben zich ingeschreven voor een tweekamerappartement in
het complex Bosplaats in het centrum van Heiloo. Deze appartementen worden op
1 juli 2003 opgeleverd en worden verkocht voor € 135.000,- per appartement.
Omdat Donald en Liesbeth zich afvragen of ze de aankoop van dit appartement wel kunnen
financieren, maken ze een afspraak met een bank in Heiloo.
Het bedrag dat maximaal geleend kan worden voor de aankoop van dit appartement is
afhankelijk van het (gezamenlijke) inkomen. Het bedrag dat maximaal geleend kan worden
is met behulp van onderstaande tabel vast te stellen. Bij gebruik van de tabel wordt het
bruto jaarinkomen naar beneden afgerond tot een inkomen dat in de tabel is opgenomen.

[FIGUUR: Tabel met kolom "Bruto jaarinkomen" en "Lening". Er zijn 5 rijen met verschillende bedragen in euro's.]

Gebaseerd op een annuïteitenlening van 30 jaar
Bruto jaarinkomen Lening
€ 20.000 € 81.635
€ 22.500 € 91.840
€ 25.000 € 102.045
€ 30.000 € 126.535
€ 32.000 € 139.325

'Het bruto jaarinkomen is opgebouwd uit het bruto jaarsalaris
vermeerderd met 8% vakantiegeld (van het bruto jaarsalaris)

2p 28
Donald heeft een bruto maandsalaris van € 1.930,- exclusief vakantiegeld. Liesbeth heeft
geen inkomen.
Bereken met behulp van de tabel het bedrag dat Donald en Liesbeth maximaal bij de bank
kunnen lenen voor de financiering van het appartement.

Donald en Liesbeth hebben op 1 juli 1997 een bedrag van € 30.000,- op een spaarrekening
gezet. De rente op de spaarrekening is 4% per jaar op basis van samengestelde interest. De
rentebijschrijving vindt plaats op 30 juni van elk jaar. Dit spaarbedrag (inclusief de
bijgeschreven interest) willen ze samen met de af te sluiten lening gebruiken voor de
aankoop van het appartement.
Kunnen Donald en Liesbeth de aankoop van het appartement financieren? Motiveer het
antwoord met een berekening.

3p 29
Donald en Liesbeth besluiten op 1 juli 2003 een 5% hypothecaire annuïteitenlening van
€ 100.000,- af te sluiten met een looptijd van 30 jaar. Het aflossingsschema in euro's, voor
de eerste drie jaar, staat hieronder.

Aflossing
Interest
Annuïteit
1e jaar 1.505
5.000
6.505
2e jaar 1.580
4.925
6.505
3e jaar 1.659
4.846
6.505
........
3p 30
Bereken zowel het aflossingsbedrag als het interestbedrag dat Donald en Liesbeth in het
vierde jaar dienen te betalen in verband met bovenstaande lening.

300011 27 8 Lees verder

### Pagina 9

Opave 7
De Nederlandse accountantsgroep Brugmans N.V. heeft op 31 december 2002 haar activa
als volgt gefinancierd:
• Eigen vermogen
€ 22.000.000,-
• Lang vreemd vermogen
€ 20.000.000,-
• Kort vreemd vermogen
€ 9.000.000,-
Het lang vreemd vermogen bestaat uit een onderhandse lening bij de ING-Bank, waarover
jaarlijks 5% interest betaald moet worden. In 2002 is op deze lening niets afgelost. De
kosten van het kort vreemd vermogen bedragen in 2002 € 800.000,-.
De nettowinst in 2002 bedraagt € 2.500.000,-.
2p 31 ☐ Bereken de rentabiliteit van het totaal geinvesteerd vermogen van 2002 in tenminste één
decimaal (zie formuleblad).
In verband met een voorgenomen overname per 1 januari 2003 van accountantskantoor
Vlaamaaccount in België, wil Brugmans N.V. de onderhandse lening uitbreiden.
De bank wil de onderhandse lening tegen hetzelfde interestpercentage uitbreiden, mits de
solvabiliteit (zie formuleblad) op het moment van het verstrekken van de lening niet minder
dan 40% bedraagt.
1p 32 ☐ Noem een mogelijke economische reden waarom Brugmans N.V. Vlaamaaccount wil
overnemen.
3p 33 ☐ Bereken het bedrag waarmee de onderhandse lening op 1 januari 2003 maximaal uitgebreid
kan worden.
Einde
9
300011 27