# Eindexamen Aardrijkskunde HAVO 2023 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/aardrijkskunde/2023/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

### Vraag 30 – Opgave 1

### Vraag 31 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2023
tijdvak 1
vrijdag 26 mei
13.30 - 16.30 uur
aardijkskunde
Bij dit examen horen twee bijlagen: een bronnenboekje en een kaartenkatern.
Achter het correctievoorschrift is een aanvulling op het correctievoorschrift opgenomen.
Dit examen bestaat uit 31 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 66 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord
meestal geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-0131-a-23-1-0

### Pagina 2

Wereld
Opgave 1 – De Big Tech

Bij deze opgave horen de bronnen 1 en 2.

Gebruik de bronnen 1 en 2.
De Big Tech zijn multinationale ondernemingen.
1p 1 Toon met een gegeven uit een van de bronnen aan dat de Big Tech multinationale ondernemingen zijn.

Gebruik bron 1.
Tussen 2007 en 2017 is het type bedrijven in de top tien veranderd.
2p 2 Geef aan
– welke verandering in het type bedrijven in de top tien plaatsgevonden heeft;
– waarom Amerikaanse bedrijven bij deze verandering een voordeel hebben ten opzichte van Chinese bedrijven.

Gebruik bron 2.
Berideneer dat de Big Tech bijdragen aan globalisering.
Gebruik in je redenering een omschrijving van het begrip tijd-ruimtecompressie.

Gebruik bron 2.
Technologiebedrijven hebben een wereldwijd netwerk van datacentra en onderzeekabels aangelegd.
4 3p Geef vanuit
– de dimensie natuur een nadeel van het aanleggen van onderzeekabels;
– de dimensie natuur aan waardoor dit netwerk kwetsbaar is;
– een andere dimensie aan waarom dit netwerk een risico kan vormen voor de samenleving.

HA-0131-a-23-1-o 2 / 9 lees verder ► ► ►

### Pagina 3

Opgave 2 – Ontwikkeling van de wereldbevolking

Bij deze opgave horen de bronnen 3 tot en met 6.

Gebruik bron 3.
Het aantal kinderen dat een vrouw gemiddeld in haar leven krijgt, neemt
wereldwijd af. Als die trend doorgaat zal de wereldbevolking rond 2100
gaan dalen.
5 In welke twee werelddelen zal deze daling het sterkst zijn?

Gebruik bron 3.
De dalende bevolkingsomvang in centrumlanden en semi-perifere landen
kan leiden tot een demografisch probleem in deze landen.
6 Geef twee maatregelen die overheden kunnen nemen om dit
demografisch probleem te voorkomen.

Gebruik de bronnen 3 en 4.
De bevolkingsopbouw van Nigeria is kenmerkend voor veel Afrikaanse
landen. Ondanks de daling van het gemiddeld aantal kinderen per vrouw
in Afrika, blijft de bevolking tot 2100 groeien.
7 Geef hiervan twee oorzaken.

Gebruik de bronnen 4 tot en met 6.
Nigeria heeft in 2100 naar verwachting bijna net zoveel inwoners als India
en China. Dit enorme bevolkingsaantal brengt juist voor Nigeria grote
uitdagingen met zich mee.
8 Geef
– eerst twee uitdagingen waar Nigeria door het grote bevolkingsaantal
in 2100 mee te maken krijgt;
– vervolgens de bronnen aan waarom deze bevolkingsgroei juist in
Nigeria tot etnische conflicten kan leiden.

HA-0131-a-23-1-o
3 / 9
lees verder ► ► ►


### Pagina 4

Aarde

Opgave 3 - De Azoren

Bij deze opgave horen de bronnen 7 tot en met 9.

Gebruik bron 7 en het kaartenkatern.
De eilanden van de Azoren liggen in de Atlantische Oceaan bij de
Midden-Atlantische Rug. Bij deze divergente plaatgrens ontstaan lichte
2p 9 aardbevingen.
Beschrijf in twee stappen het ontstaan van deze aardbevingen.

Gebruik bron 7 en het kaartenkatern.
De eilanden van de Azoren zijn vulkanisch. Niet alle eilanden van de
Azoren zijn boven de Midden-Atlantische Rug ontstaan. Sommige
2p 10 eilanden zijn door hotspotvulkanisme ontstaan.
Toon aan dat niet alle eilanden van de Azoren boven de
Midden-Atlantische Rug ontstaan kunnen zijn.
Gebruik in je antwoord de namen en de ouderdom van twee eilanden.

Gebruik bron 8.
De bergen op de Azoren zijn vaak in de mist gehuld, terwijl het op
zeeniveau onbewolkt is.
2p 11 Beschrijf in twee stappen het ontstaan van de wolk boven de berg in
bron 8.

Gebruik bron 9 en het kaartenkatern.
Het klimaat op de Azoren (Horta) verschilt van het klimaat op het
vasteland van Portugal (Lissabon).
3p 12 Neem de letters a, b en c uit onderstaande tabel over op je antwoordblad.
Noteer achter
– de letter a nog een ander verschil in klimaat tussen Horta en Lissabon;
– de letters b en c de oorzaak van dit verschil in klimaat tussen Horta en
Lissabon.

klimaatkenmerk
verschil in klimaat tussen Horta en
Lissabon
oorzaak

neerslag
In Horta valt meer neerslag dan in
Lissabon.
b

temperatuur
a
c

HA-0131-a-23-1-o
4/9
lees verder

### Pagina 5

Opave 4 - De chocoladeheuvels op Filipijnen
Bij deze opgave horen de bronnen 10 tot en met 13.
Gebruik de bronnen 10 en 11.
De chocoladeheuvels op het Filipijnse eiland Bohol bestaan uit kalksteen.
3p 13 Beschrijf in drie stappen het ontstaan van deze kalksteenheuvels.
Begin je beschrijving met de veranderende situatie tussen 40 en
20 miljoen jaar geleden.
Gebruik de bronnen 10 en 12.
De chocoladeheuvels op het Filipijnse eiland Bohol hebben hun naam te
danken aan de kalksteenheuvels die in een bepaalde periode van het jaar
bruin kleuren.
2p 14 Leg uit in welke periode deze kalksteenheuvels bruin kleuren.
Kies uit:
periode november - januari
periode februari - april
periode mei - juli
periode augustus - oktober
Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Gebruik bron 13.
Hieronder staan drie uitspraken over bron 13.
Uitspraak 1: de aanwezigheid van grotten houdt verband met de
aanwezigheid van kalksteen.
Uitspraak 2: op het eiland Bohol liggen vooral sedimentgesteenten aan
het aardoppervlak.
Uitspraak 3: op het eiland Bohol is in het verleden sprake geweest van
vulkanische activiteit.
2p 15 Geef voor elke uitspraak aan of die juist of onjuist is.
Gebruik bron 13 en het kaartenkatern.
Op het Filipijnse eiland Bohol vindt nog steeds sedimentatie plaats.
2p 16 Geef aan
welk sediment het meest recent afgezet is;
waardoor dit sediment juist daar ligt.
HA-0131-a-23-1-o 5/9 lees verder ►►►

### Pagina 6

Brazilië

Opgave 5 – Extreme droogte in Brazilië

Bij deze opgave hoort bron 14.

Gebruik bron 14 en het kaartenkatern.
2p 17 In de Cerrado valt in de periode mei – september weinig neerslag. Leg dit uit.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.

Gebruik bron 14 en het kaartenkatern.
Hieronder staan drie uitspraken over bron 14.
Uitspraak 1: het meest verstedelijkte gebied van Brazilië heeft het meeste last van droogte.
Uitspraak 2: in het Amazonegebied is de droogte een kleinschaliger probleem dan in het zuiden van Brazilië.
Uitspraak 3: in de periode april - september valt in het zuiden van Brazilië normaal gesproken minder neerslag dan in de Caatinga.

2p 18 Geef voor elke uitspraak aan of die juist of onjuist is.

Gebruik bron 14 en de kaart Brazilië Mijnbouw, industrie en dienstverlening in het kaartenkatern.
Door de droogte in het zuiden van Brazilië daalde het debiet van de rivier Paraná. Mede hierdoor steeg de ijzerprijs in Brazilië.
2p 19 Geef twee oorzaken waardoor een lager debiet in de Paraná kan leiden tot een stijging van de ijzerprijs in Brazilië.

Gebruik het kaartenkatern.
Een stijgende ijzerprijs in Brazilië kan leiden tot een mondiale stijging van de ijzerprijs. Een hoge ijzerprijs kan voor Brazilië gunstig zijn.
3p 20 Geef
– nog twee andere BRICS-landen waarvoor een hoge ijzerprijs gunstig kan zijn;
– het BRICS-land waarvoor een hoge ijzerprijs ongunstig is;
– twee centrumlanden waarvoor een hoge ijzerprijs gunstig kan zijn.

HA-0131-a-23-1-o 6/9 lees verder ▶▶▶

### Pagina 7

Opgave 6 - Regionale verschillen in Brazilië

Bij deze opgave horen de bronnen 15 en 16.

Gebruik de bronnen 15 en 16 en het kaartenkatern.
21 Geef
de reden waarom de sociale ongelijkheid juist in het federal district
groot is;
een argument om de deelstaat Rondônia niet bij de regio Noord, maar
bij de regio Centraal-West in te delen.

Gebruik de bronnen 15 en 16.
1p 22 Veel Brazilianen verdienen geld in de informele sector.
Geef aan waarom het aandeel werkenden in de informele sector in
deelstaten als São Paulo en Rio de Janeiro groot is.

Gebruik de bronnen 15 en 16.
De regio Centraal-West (zie bron 15) is een grote exporteur van
landbouwproducten en heeft daardoor een relatief hoog bruto regionaal
product. Toch is het aandeel werknemers in de landbouw in deze regio
relatief klein.
2p 23 Beredeeneer waarom het aandeel werknemers in de landbouw in de
Regio Centraal-West relatief klein is.

Gebruik de bronnen 15 en 16.
Brazilië is in bron 15 verdeeld in vijf regio's. Op basis van de kaarten in
bron 16 zou je Brazilië ook in drie regio's kunnen indelen:
een centrumregio, een semi-perifere regio en een perifere regio.
2p 24 Geef op basis van de kaarten in bron 16 aan
welke twee regio's uit bron 15 je kunt samenvoegen tot de
centrumregio van Brazilië;
welke twee regio's uit bron 15 je kunt samenvoegen tot de
perifere regio van Brazilië.

HA-0131-a-23-1-o 7 / 9 lees verder
Voor alle eindexamens, zie ook www.ssIeiden.nl. Pagina: 303

### Pagina 8

Leefomgeving

Opgave 7 - Hitte in Amersfoort

Bij deze opgave horen de bronnen 17 tot en met 21.

Gebruik de bronnen 17 en 18.
Aan het begin van de jaren 60 werd in Amersfoort de Westbuitensingel gedempt. Het dempen van grachten gebeurde in deze periode in veel Nederlandse historische steden. In Amersfoort zijn er nu plannen om de singel opnieuw uit te graven.
3p 25 Geef
– de reden waarom in veel Nederlandse historische steden in de jaren
50 en 60 grachten gedempt werden.
– twee redenen waarom het uitgraven van de Westbuitensingel in
Amersfoort past binnen het concept sustainable city.

Gebruik de bronnen 18 tot en met 20.
De foto's in bron 20 zijn genomen in de Amersfoortse wijken Binnenstad,
Lierelt, Soesterkwartier en Vathorst.
2p 26 Noteer de namen van de wijken onder elkaar op je antwoordblad.
Zet de letter van de juiste foto uit bron 20 erachter.

Gebruik de bronnen 18 tot en met 21.
Er bestaat een verband tussen de bebouwingsdichtheid van wijken en het
hitte-eilandeffect.
3p 27 Geef eerst het verband tussen de bebouwingsdichtheid van wijken en het
hitte-eilandeffect.
Toon dit verband vervolgens aan met
– een wijk gebouwd voor de Tweede Wereldoorlog en
– de wijk Schothorst.

HA-0131-a-23-1-o 8 / 9 lees verder ►►►

### Pagina 9

Dit is een opgavepagina met de titel 'Opgave 8 – Wetterskip Fryslân'. De opgave vraagt studenten om informatie uit bronnen 22, 23 en het kaartenkatern te gebruiken om vragen over waterbeheer en landdegradatie in Fryslân te beantwoorden. De vragen behandelen de grenzen van het beheergebied, de reden waarom deze niet samenvallen met provinciegrenzen, de effecten van veranderende neerslagpatronen op waterbeheer, en de relatie tussen verdroging en landdegradatie. Er wordt een tabel gepresenteerd met de kop 'vormen van landdegradatie in Friesland' en kolommen voor 'verdroging' en 'waar?'. Studenten moeten letters (a, b, c) invullen, wat suggereert dat ze geografische locaties of oorzaken aan de vormen van landdegradatie moeten koppelen. De kernconcepten zijn integraal waterbeheer, landdegradatie, neerslagregiem, en de bestuurlijke indeling van Fryslân. Van de student wordt verwacht dat ze de verstrekte bronnen analyseren en de informatie interpreteren om de vragen te beantwoorden en de tabel in te vullen.