# Eindexamen Aardrijkskunde HAVO 2019 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/aardrijkskunde/2019/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 1

### Vraag 31 – Opgave 1

### Vraag 32 – Opgave 32

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2019
tijdvak 2
woensdag 19 juni
13.30 - 16.30 uur
aardsk_unde

Bij dit examen hoort een bijlage.
Gebruik De Grote Bosatlas, 55e druk.

Dit examen bestaat uit 32 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 63 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord
meestal geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

HA-0131-a-19-2-o

### Pagina 2

Wereld
Opgave 1 – De nieuwe zijderoute
Bestudeer de bronnen 1 en 2 uit het bronnenboekje die bij deze opgave horen.
Gebruik bron 1.
1p 1 De oude zijderoute over land kan worden gezien als een vroege vorm van globalisering vanuit de sociaal-culturele dimensie.
Geef met bron 1 aan waaruit dat blijkt.
Door de komst van nieuwe transportmogelijkheden werd de oude
zijderoute over land vanaf de zestiende eeuw steeds minder vaak
gebruikt.
2p 2 Leg dit uit.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Gebruik de bronnen 1 en 2.
2p 3 Beredeneer dat de nieuwe zijderoute over land een bedreiging kan zijn
voor de haven van Rotterdam.
Het is niet zeker of de nieuwe zijderoute over land net zo’n succes zal
worden als de oude zijderoute over land dat tot de zestiende eeuw was.
De nieuwe zijderoute over land heeft namelijk nadelen ten opzichte van
het transport over zee.
2p 4 Geef vanuit twee verschillende dimensies een nadeel van de nieuwe
zijderoute over land ten opzichte van het transport over zee.
HA-0131-a-19-2-0
2/9
lees verder

### Pagina 3

Opgave 2 - Als Nederlandse provincies landen waren

Bestudeer bron 1 uit het bronnenboekje die bij deze opgave hoort.

Gebruik bron 1.
Op basis van bron 1 kun je geen conclusies trekken over de welvaart en
de levensomstandigheden in de genoemde landen en de Nederlandse
provincies.
2p 5 Geef aan waarom je op basis van bron 1 geen conclusie kunt trekken over
de welvaart in de genoemde landen en de Nederlandse provincies;
de levensomstandigheden in de genoemde landen en de Nederlandse
provincies.

Gebruik de atlas.
De cijfers van het bruto binnenlands product van de genoemde landen in
bron 1 zijn minder betrouwbaar dan de cijfers van het bruto regionaal
product van de Nederlandse provincies.
1p 6 Geef voor de landen Bangladesh, Ethiopië en Jemen een
gemeenschappelijke politieke reden waarom de cijfers minder
betrouwbaar zijn.

Gebruik bron 1 en kaartblad 262.
Om de levensomstandigheden van een land te meten wordt vaak de
Human Development Index gebruikt.
2p 7 Geef aan
welk Afrikaans land uit bron 1 het hoogst scoort op de
Human Development Index;
welke sociaal-culturele indicator wordt gebruikt bij het meten van de
Human Development Index.

Gebruik bron 1 en het statistiekdeel van de atlas.
In het verleden was het sterftecijfer vaak een goede indicator voor de
welvaart. Tegenwoordig is het sterftecijfer daarvoor minder geschikt.
In 2013 was het sterftecijfer in Nederland 8,5 per 1.000 inwoners.
3p 8 Geef aan waarom het sterftecijfer geen goede indicator is voor de
welvaart.
Maak in je antwoord een vergelijking tussen Nederland en een van de
genoemde landen in bron 1.

HA-0131-a-19-2-o 3 / 9 lees verder ►►►

### Pagina 4

Aarde

Opgave 3 - Karstlandschap in het Zuid-Chinees Bergland

Bestudeer bron 1 uit het bronnenboekje die bij deze opgave hoort.

Gebruik de atlas.
Guilin ligt in het Zuid-Chinees Bergland. In dit deel van China is weinig
tektonische activiteit.
1p 9 Geef hiervan de oorzaak.

Het Zuid-Chinees Bergland bestaat voor het grootste deel uit kalksteen.
Kalksteen behoort tot de hoofdgroep van sedimentgesteenten.
2p 10 Noteer de andere twee hoofdgroepen van gesteenten op je antwoordblad.
Schrijf achter elke hoofdgroep een voorbeeld van een gesteente dat tot
die hoofdgroep behoort.

Gebruik de kaartbladen van China.
Het Zuid-Chinees Bergland vormt de waterscheiding tussen twee
stroomgebieden (zie atgetLastkaart 166D). De ligging van dit gebergte is ook
af te leiden uit kaartblad 167.

2p 11 Geef aan
- welke twee stroomgebieden door dit gebergte van elkaar gescheiden
worden;
- waaraan je de ligging van deze waterscheiding op kaartblad 167 kunt
afleiden.

Gebruik bron 1 en kaartblad 143.
Het karstlandschap in het Zuid-Chinees Bergland is ontstaan door de
chemische verwering van kalksteen.
2p 12 Leg uit dat chemische verwering in het Zuid-Chinees Bergland vooral in
de zomermaanden plaatsvindt.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.

HA-0131-a-19-2-o 4/9 lees verder > ►►

### Pagina 5

Opgave 4 – Landschappen en klimaten in Australië
Bestudeer de bronnen 1 tot en met 3 uit het bronnenboekje die bij deze
opgave horen.
Gebruik de bronnen 1 en 2 en at koskaart 246.
Bij de plaatsen 1 tot en met 4 in bron 1 horen de foto's a tot en met d in
bron 2.
2p 13 Noteer de cijfers 1 tot en met 4 op je antwoordblad.
Schrijf achter elk cijfer de letter van de juiste foto.
Australië ligt tussen 10° en 40° zuiderbreedte. Op deze breedte valt over
het algemeen weinig neerslag.
2p 14 Leg met de overheersende luchtdruk op deze breedte uit dat hier weinig
neerslag valt.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Gebruik bron 3 en kaartblad 176-177.
Aan de noordoostkust van Australië kan in de periode december-maart
veel neerslag vallen.
2p 15 Beschrijf met de dan overheersende windrichting en met een
gebiedskenmerk het ontstaan van deze neerslag.
Gebruik kaartblad 238.
2p 16 Leg uit dat het gebergte langs de zuidoostkust van Australië minder hoog
en minder spits is dan de Alpen in Europa.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
HA-0131-a-19-2-0
5/9
lees verder

### Pagina 6

Ontwikkelingsland – Brazilië
Opgave 5 – Natuurlijke hulpbronnen in Brazilië
Bestudeer bron 1 uit het bronnenboekje die bij deze opgave hoort.
Gebruik de atlas.
Brazilië is op mondiale schaal een belangrijke leverancier van ijzererts.
Ook wordt in Brazilië veel ijzererts verwerkt tot ijzer en staal.
2p 17 Geef aan
– naar welke twee gebieden het meeste Braziliaanse ijzererts
geëxporteerd wordt;
– op welke atlast je kunt zien dat in Brazilië ook ijzer en staal
geproduceerd worden.
Gebruik bron 1.
De foto laat de winning van de delfstof bauxiet zien.
1p 18 In welk landschap in Brazilië is de foto van bron 1 genomen?
Kies uit: caatinga, cerrado, mangrove of selva.
Brazilië heeft goede mogelijkheden voor het opwekken van hydro-
elektriciteit. Het opwekken van hydro-elektriciteit kan echter ook een
bedreiging zijn voor de culturele diversiteit in Brazilië.
2p 19 Beredeneer dat het opwekken van hydro-elektriciteit een bedreiging kan
zijn voor de culturele diversiteit in Brazilië.
Gebruik de kaartbladen 230 en 231.
In het noorden van Brazilië in de buurt van de plaats Boa Vista ligt het
Hoogland van Guyana. Dit gebied is rijk aan delfstoffen. Toch worden
daar relatief weinig delfstoffen gewonnen. Een reden hiervoor zijn de
hoge kosten van de winning.
2p 20 Geef
– een reden voor de hoge kosten van delfstofwinning in het
Braziliaanse deel van het Hoogland van Guyana;
– een politieke reden voor de beperkte delfstofwinning in het
Braziliaanse deel van het Hoogland van Guyana.
HA-0131-a-19-2-0 6 / 9 lees verder ►►►

### Pagina 7

Opgave 6 – Vrouwenemancipatie en demografie in Brazilië

Bestudeer bron 1 uit het bronnenboekje die bij deze opgave hoort.

Gebruik bron 1.
Tussen 1960 en 2010 is in Brazilië het gemiddeld aantal kinderen per vrouw afgenomen. De Braziliaanse regering heeft invloed op deze afname gehad.

2p 21 Geef twee manieren waarop de Braziliaanse regering gezinsplanning heeft beïnvloed.

Braziliaanse vrouwen in steden krijgen gemiddeld minder kinderen dan vrouwen op het platteland.
2p 22 Geef hiervoor twee redenen.

De daling van het aantal kinderen per vrouw in Brazilië aan het eind van de vorige eeuw heeft geleid tot een verandering in de leeftijdsopbouw. Leg uit dat de veranderde leeftijdsopbouw de economische groei nu
2p 23 stimuleert.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.

Gebruik bron 1 en de atlas.
Brazilië en India behoren beide tot de BRIC-landen. Op het gebied van emancipatie en onderwijs heeft Brazilië een voorsprong ten opzichte van India.
3p 24 Geef eerst aan op welke atlasskaart je deze voorsprong kunt aflezen.
Beredeneer vervolgens met atlasskaart 257C op welke manier de
verstedelijkingsgraad heeft bijgedragen aan deze voorsprong.

HA-0131-a-19-2-o 7 / 9 lees verder ► ► ►

### Pagina 8

Leefomgeving

Opgave 7 – Wateroverlast in Zuidoost-Brabant

Bestudeer de bronnen 1 tot en met 3 uit het bronnenboekje die bij deze
opgave horen.

Gebruik bron 1 en de atlas.
In Zuidoost-Brabant stromen enkele kleine beken zoals de Aa, de
Astense Aa en de Dommel. Deze beken behoren tot het stroomgebied van
een van de grote Nederlandse rivieren.
2p 25 Geef aan
- welke grote Nederlandse rivier dat is;
- of deze grote Nederlandse rivier een regenrivier, een gletsjerrivier of
een gemengde rivier is.

Ongeveer 50 jaar geleden is door menselijk ingrijpen in het stroomgebied
vertragingstijd van de beken in Zuidoost-Brabant afgenomen. Ook een
verandering in het stroomgebied van de beken zorgde voor een afname
van de vertragingstijd.
2p 26 Geef aan
- welke ingreep in de stroomgeul van de beken heeft geleid tot een
afname van de vertragingstijd;
- welke verandering in het stroomgebied van de beken heeft geleid tot
een afname van de vertragingstijd.

Gebruik de atlassen 36 en 37.
Door de afname van de vertragingstijd van de beken is het bodemgebruik
in Zuidoost-Brabant veranderd.
2p 27 Leg dit uit.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.

Gebruik de bronnen 1 tot en met 3.
Om in de toekomst wateroverlast door extreem weer in Zuidoost-Brabant
tegen te gaan worden door het waterschap in de Astense Aa en de Aa
meanders aangelegd (zie bron 3). Natuurorganisaties zijn voorstanders
van deze maatregel, maar veel boeren hebben bezwaar.
3p 28 Geef
- een reden waarom natuurorganisaties voorstanders zijn van het
aanleggen van meanders;
- een reden waarom veel boeren bezwaar hebben tegen het aanleggen
van meanders;
- een argument dat het waterschap kan gebruiken om boeren te
overtuigen van de positieve gevolgen van meanderende beken.

HA-0131-a-19-2-0 8/9 lees verder ► ► ►


### Pagina 9

Opgave 8 - Leefbaarheid in Lelystad

Bestudeer bron 1 uit het bronnenboekje die bij deze opgave hoort.

Gebruik atluskaart 22.
De steden Lelystad, Almere, Hoorn en Volendam liggen aan het
Markermeer. De stadscentra van Hoorn en Volendam liggen ten opzichte
van het water anders dan de stadscentra van Lelystad en Almere.
2p 29 Geef
dit verschil in ligging;
de oorzaak van dit verschil in ligging.

Gebruik bron 1.
In de wijken Galjoen en Jol in Lelystad zijn woonerven aangelegd, net als
in veel andere Nederlandse steden.
Stelling: de fysiek-ruimtelijke structuur van deze woonerven verbetert de
veiligheid in de wijk.
2p 30 Geef
een argument vóór deze stelling;
een argument tegen deze stelling.

Gebruik bron 1.
Vanaf het eind van de jaren 70 van de vorige eeuw ging de leefbaarheid
in Lelystad achteruit.
2p 31 Beredeneer dat dit te maken had met de ontwikkeling van Almere.

Er zijn plannen om een deel van de activiteiten van het luchthaven Schiphol
naar het vliegveld in Lelystad te verplaatsen. In de discussie die hierover
gevoerd wordt, botsen argumenten uit twee verschillende dimensies met
elkaar.
2p 32 Beredeneer dat in deze discussie argumenten uit twee verschillende
dimensies met elkaar botsen.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
HA-0131-a-19-2-o 9 / 9 einde ■