# Eindexamen Aardrijkskunde HAVO 2017 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/aardrijkskunde/2017/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

### Vraag 30 – Opgave 1

### Vraag 31 – Opgave 1

### Vraag 32 – Opgave 1

### Vraag 33 – Opgave 1

### Vraag 34 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2017
tijdvak 1
maandag 15 mei
9.00 - 12.00 uur
aardrijkskunde
Bij dit examen hoort een bijlage.
Gebruik De Grote Bosatlas, 54e druk.
Dit examen bestaat uit 34 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 63 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord
meestal geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-0131-a-17-1-o

### Pagina 2

Dit is een opgavepagina, getiteld 'Wereld Opave 1 - Wereldkoffiemarkt'. De student wordt gevraagd bron 1, uit een bijgevoegd bronnenboekje, te bestuderen met betrekking tot de mondiale centrum-periferierelatie. De opgave is opgedeeld in vier subvragen. Vraag 1 vraagt om de relatie aan te tonen aan de hand van bron 1. Vraag 2 vraagt om twee oorzaken te benoemen voor de toegenomen koffieconsumptie in opkomende landen, vanuit verschillende dimensies. Vraag 3, die 3 punten waard is, vraagt om een oorzaak en een reden te geven waarom de ontwikkeling van de koffie-economie van Brazilië gunstig is, verwijzend naar een kaart in het atlas (207B). Vraag 4, met 2 punten, vraagt de student te beredeneren hoe de verplaatsing van het branden van koffiebonen naar perifere landen de welvaartsverschillen tussen centrum- en perifere landen kan beïnvloeden. Er is geen expliciete vermelding van grafieken, tabellen of figuren op deze pagina, maar er wordt verwezen naar een atlaskaart.

### Pagina 3

Opgave 2 – De globaliseringsindex

Bestudeer bron 1 uit het bronnenboekje die bij deze opgave hoort.

Hieronder staan drie omschrijvingen van begrippen.
a Vanaf de tweede helft van de twintigste eeuw namen de relatieve
afstanden in de wereld sterk af.
b Het economisch zwaartepunt verschuift van de landen rondom de
noordelijke Atlantische Oceaan naar de landen rondom de
Grote Oceaan.
c Engels is bij globalisering de gemeenschappelijke taal die gebruikt
wordt om te communiceren.
3p 5 Noteer de letters a, b en c op je antwoordblad.
Schrijf achter elke letter het begrip dat bij de omschrijving hoort.

Landen als België, Denemarken, Luxemburg, Nederland en Zwitserland
scoren op de globaliseringsindex (bron 1) hoger dan ongeveer even
welvarende landen als Duitsland en de Verenigde Staten.
2p 6 Leg dit uit.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.

Gebruik kaartblad 245.
In Afrika scoort het land Angola hoog op de globaliseringsindex. Toch
heeft de handel van Angola kenmerken die typisch zijn voor perifere
landen.
2p 7 Geef twee van deze kenmerken die zijn af te lezen op kaartblad 245.

Gebruik bron 1 en atkaart 240B.
Hieronder staan drie indicatoren om de levensomstandigheden in landen
te meten:
– de Human Development Index (atlatkaart 240B);
– de globaliseringsindex (bron 1);
– het bnp per inwoner.
De Human Development Index is van deze drie de meest betrouwbare
indicator.
2p 8 Geef aan waarom de Human Development Index een meer betrouwbare
indicator is om levensomstandigheden in een land te meten dan
– de globaliseringsindex;
– het bnp per inwoner.

HA-0131-a-17-1-o 3 / 9 lees verder ►►►

### Pagina 4

Aarde

Opgave 3 - Klimaat en vegetatiezones in Afrika

Bestudeer de bronnen 1 en 2 uit het bronnenboekje die bij deze opgave
horen.

9 Leg het ontstaan van dit verschil in neerslag uit aan de hand van de
overheersende luchtdruk bij de evenaar en de overheersende luchtdruk bij
de keerkringen.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.

10 Gebruik atluskaart 222.
In het zuidelijk deel van Afrika valt aan de oostkust meer neerslag dan
aan de westkust.
Wat is de oorzaak van dit verschil?

11 In de Sahel, net ten zuiden van de Sahara, is de veehouderij een
belangrijk bestandsmiddel.
Leg uit dat de veehouderij in de Sahel bijdraagt aan verwoestijning.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.

12 Gebruik de bronnen 1 en 2 en de atlas.
De foto's a tot en met e uit bron 2 zijn gemaakt op de vijf locaties die zijn
aangegeven op de kaart in bron 1.
Noteer de locaties 1 tot en met 5 op je antwoordblad.
Schrijf achter elk cijfer de letter van de juiste foto.

HA-0131-a-17-1-o 4 / 9 lees verder ►►►

### Pagina 5

Opgave 4 – De Alpiene gebergtegordel
Bestudeer bron 1 uit het bronnenboekje die bij deze opgave hoort.

Gebruik bron 1 en de atlas.
1p 13 Noem de drie grootste tektonische platen die betrokken zijn bij de vorming
van de Alpiene gebergtegordel.

Grote delen van de Alpiene gebergtegordel bestaan uit kalksteen.
2p 14 Geef aan
– tot welke hoofdgroep van gesteenten kalksteen behoort;
– waardoor kalksteen hoog in de Alpiene gebergtegordel is komen te
liggen.

Gebruik de atlas.
In het westelijk deel van de Alpiene gebergtegordel bevinden zich actieve
vulkanen. In het oostelijk deel komen geen actieve vulkanen voor.
1p 15 Geef de oorzaak van dit verschil.

Gebruik de atlas.
Binnen de Alpiene gebergtegordel is de afbraak door stromend water het
grootst in de Himalaya (zie atlastkaart 217B).
2p 16 Geef de twee oorzaken die er in combinatie voor zorgen dat de afbraak
door stromend water in de Himalaya zo groot is.

Gebruik de atlas.
Bij de vorming van de Alpiene gebergtegordel is de Kaspische Zee een
binnnenzee geworden. Een binnnenzee staat niet in verbinding met een
oceaan.
2p 17 Noem de namen van twee grote zeeën die door de vorming van de
Alpiene gebergtegordel over een paar miljoen jaar ook een binnnenzee
zullen worden.

HA-0131-a-17-1-o 5 / 9 lees verder ►►►
Voor alle eindexamens, zie ook www.ssl
eiden.nl. Pagina: 782

### Pagina 6

Ontwikkelingsland – Indonesië
Opgave 5 – Bevolkingsontwikkeling in Indonesië
Bestudeer bron 1 uit het bronnenboekje die bij deze opgave hoort.
Gebruik bron 1.
1p 18 Indonesië bevindt zich al enkele decennia in een demografische transitie.
Geef hiervoor een aanwijzing uit bron 1.
De urbanisatiegraad in Indonesië is de laatste decennia toegenomen.
Deze ontwikkeling heeft bijgedragen aan de afname van het gemiddeld
aantal kinderen per vrouw.
2p 19 Geef twee oorzaken waardoor het gemiddeld aantal kinderen per vrouw
meestal afneemt als de urbanisatiegraad toeneemt.
De provincie Riau op Sumatra ligt vlak bij Singapore.
2p 20 Leg uit dat de nabijheid van Singapore bijdraagt aan de bevolkingsgroei in
Riau.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Gebruik bron 1 en de atlas.
De regering van Indonesië heeft vooral tijdens twee van de periodes in
bron 1 een actief transmigratiebeleid gevoerd. Eén van de doelstellingen
van dit beleid was om de bevolkingsgroei op Java en Bali af te remmen.
2p 21 Geef
– de twee periodes waarin de regering dit beleid vooral heeft gevoerd;
– met behulp van bron 1 een argument waarmee je kunt onderbouwen
dat dit beleid succesvol was.
Behalve het afremmen van de bevolkingsgroei op Java en Bali had de
regering van Indonesië nog meer doelstellingen met het
transmigratiebeleid.
1p 22 Geef een andere doelstelling van het transmigratiebeleid.
HA-0131-a-17-1-o 6 / 9 lees verder ►►►

### Pagina 7

Opgave 6 – De vijf grote eilanden van Indonesië

Indonesië bestaat uit vijf grote eilanden en duizenden kleinere eilanden.
De vijf grote eilanden zijn Sumatra, Java, Borneo (Kalimantan), Sulawesi
en Nieuw-Guinea (Papua/Irian Jaya).

Gebruik de atlas.
Op twee van de vijf grote eilanden van Indonesië komen geen actieve
vulkanen voor. Er bestaat wel een groot verschil in aardbevingsrisico
tussen deze twee eilanden.

23 Geef aan
– op welke twee grote eilanden geen actieve vulkanen voorkomen;
– waardoor het verschil in aardbevingsrisico tussen deze twee eilanden
ontstaat.

Gebruik kaartblad 213.
In de laatste ijstijd stond de zeespiegel ongeveer 120 meter lager dan nu.
Van de vijf grote eilanden maakten er toen vier deel uit van het vasteland
van een continent. Alleen Sulawesi was een eiland.

24 Noteer de namen van de vier andere grote eilanden op je antwoordblad.
Schrijf achter elk eiland de naam van het continent waar dat eiland toen
deel van uitmaakte.

Gebruik de atlas.
In het grootste deel van Indonesië komt het tropisch regenwoudklimaat
voor. Daarnaast komt het savanneklimaat en het maritiem of gematigd
klimaat voor.

25 Geef het
– liggingskenmerk van de gebieden waar het savanneklimaat voorkomt;
– natuurlijke kenmerk van de gebieden waar het maritiem of gematigd
klimaat voorkomt.

Gebruik de atlassen 157C en 237A.
Deze twee atlassen geven een verschillend beeld van de godsdienst
die op het Indonesische deel van Nieuw-Guinea het meest voorkomt.

26 Geef aan
– welke godsdienst volgens atlasskaart 157C het meest voorkomt en
welke godsdienst volgens atlasskaart 237A;
– waardoor op elk van deze atlassen een andere godsdienst het
meest lijkt voor te komen.

HA-0131-a-17-1-o
7/9
lees verder ► ► ►

### Pagina 8

Leefomgeving

Opgave 7 – Hoogwater in de Rijn

Hoogwater in de Rijn komt vrijwel uitsluitend in de winter voor.
In de zomer komt hoogwater in de Rijn vrijwel nooit voor.
27 Geef twee oorzaken waardoor in de zomer vrijwel nooit hoogwater in de
Rijn voorkomt.

Uitbreiding van de steden heeft de afgelopen 150 jaar bijgedragen aan
een afname van de vertragingstijd in het stroomgebied van de Rijn.
28 Leg dit uit.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.

Gebruik de grafiek op atlasskaart 44C.
De Zwitserse bovenloop draagt niet veel bij aan het totale debiet van de
Rijn. Toch is de bijdrage van de Zwitserse bovenloop herkenbaar in de
grafiek op atlasskaart 44C.
29 Geef aan
waaraan de bijdrage van de Zwitserse bovenloop in het debietverloop
van de Rijn te herkennen is;
waarin deze bijdrage verschilt van die van de meeste zijrivieren van de
Rijn.

In de Rijn zijn in het verleden kribben aangelegd. De afgelopen jaren zijn
deze kribben op veel plaatsen verlaagd.
30 Geef aan
wat het doel was van het aanleggen van kribben;
bij welk onderdeel uit de drietrapsstrategie het verlagen van de
kribben past.

HA-0131-a-17-1-o
8/9
lees verder

### Pagina 9

Opgave 8 - Strijp S in Eindhoven

Bestudeer de bronnen 1 en 2 uit het bronnenboekje die bij deze opgave horen.

Gebruik bron 1.
In deze bron worden drie onderdelen van Philips genoemd: het hoofdkantoor, de onderzoek- en ontwerpfadelingen en de fabrieken.
31 Noteer deze drie onderdelen op je antwoordblad.
Geef bij elk onderdeel aan waarom dit onderdeel wel of niet uit Eindhoven verplaatst is.

Gebruik de bronnen 1 en 2.
Het terrein Strijp S wordt herontwikkeld van een gebied met een industriële functie naar een gebied met een mix van functies. Eén kenmerk dat het terrein hiervoor geschikt maakt, is de nabijheid van een station en goede uitvalswegen waardoor Strijp S goed bereikbaar is.
32 Geef twee andere kenmerken die het terrein geschikt maken voor de nieuwe mix van functies.

Gebruik de bronnen 1 en 2.
33 Geef het begrip dat van toepassing is op de verandering die in Strijp S plaatsvindt.

Gebruik de bronnen 1 en 2 en atIaskaart 63C.
In de periode 1997-2010 vond in Eindhoven een demografische ontwikkeling plaats, die door te trekken is tot op de dag van vandaag. De verandering in Strijp S sluit aan bij deze demografische ontwikkeling.
34 Geef aan
- welke demografische ontwikkeling in de periode 1997-2010 in Eindhoven plaatsvond;
- dat de verandering in Strijp S aansluit bij deze demografische ontwikkeling.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
HA-0131-a-17-1-0
9/9