# Eindexamen Aardrijkskunde HAVO 2016 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/aardrijkskunde/2016/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 1

### Vraag 30 – Opgave 1

### Vraag 31 – Opgave 1

### Vraag 32 – Opgave 1

### Vraag 33 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2016
tijdvak 2
donderdag 23 juni
13:30 - 16:30 uur
aardrijkskunde

Bij dit examen hoort een bijlage.
Gebruik De Grote Bosatlas, 54e druk.

Dit examen bestaat uit 33 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 63 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord
meestal geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redener worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-0131-a-16-2-o

### Pagina 2

Bij elke vraag kun je, indien gewenst, De Grote Bosatlas, 54e druk
gebruiken.

Wereld

Opgave 1 - Bolivia, Kazachstan en Nieuw-Zeeland

Bestudeer de bronnen 1 en 2 uit het bronnenboekje die bij deze opgave
horen.

Gebruik bron 1.
Bron 1 toont de leeftijdsopbouw van de bevolking van Bolivia.
De leeftijdsopbouw van de bevolking van Nieuw-Zeeland wijkt af van die
van Bolivia.
2p 1 Geef twee verschillen tussen de leeftijdsopbouw van de bevolking van
deze twee landen.

Gebruik de atlas.
De levensomstandigheden in Kazachstan verschillen van die in
Nieuw-Zeeland.
2p 2 Geef aan
met welke twee demografische indicatoren, die zijn weergegeven op
de kaartbladen 234 en 235, je dit het beste kunt aantonen;
waardoor de VN-index over levensomstandigheden (de Human
Development Index) een betrouwbaarder beeld geeft van de
levensomstandigheden dan deze twee demografische indicatoren.

Gebruik bron 2 en de atlas.
In bron 2 zijn de kenmerkende exportproducten weergegeven van de
landen a, b en c. Deze letters horen in alfabetische volgorde bij Bolivia,
Kazachstan en Nieuw-Zeeland.
2p 3 Noteer de letters a, b en c op je antwoordblad.
Schrijf achter elke letter de naam van het juiste land.

Gebruik kaartblad 236.
Bolivia en Nieuw-Zeeland zijn een kolonie geweest.
2p 4 Noteer deze twee landen op je antwoordblad.
Schrijf achter elk land
de naam van het koloniale moederland;
wat voor type kolonie dat land was.

De relatieve ligging van Nieuw-Zeeland is de afgelopen decennia
verbeterd.
1p 5 Geef aan waardoor de relatieve ligging van Nieuw-Zeeland verbeterd is.

HA-0131-a-16-2-0


### Pagina 3

Opgave 2 – Vanille uit Madagaskar

Bestudeer de bronnen 1 en 2 uit het bronnenboekje die bij deze opgave horen.

Gebruik de atlas.
Meer dan 30% van de totale uitvoer van Madagaskar gaat naar Frankrijk.
2p 6 Geef aan
– met welke at [FIGUUR: Een at, beginnend met 'a'] laskaart je kunt aantonen dat meer dan 30% van de
uitvoer van Madagaskar naar Frankrijk gaat;
– waarom veel van de uitvoer van Madagaskar juist naar Frankrijk gaat.

Gebruik bron 1 en de atlas.
1p 7 In Madagaskar worden alleen aan de oostkust vanillebonen verbouwd.
Geef aan waardoor alleen de oostkust geschikt is voor de verbouw van
vanillebonen.

De grootste afnemer van vanille is frisdrankfabrikant Coca Cola. In 1985
introduceerde dit bedrijf de ‘New Coke’ waarin geen vanille, maar een
vervangende synthetische stof werd gebruikt. Coca Cola stopte hier al
snel weer mee.
2p 8 Geef aan
– welk gevolg de introductie van de ‘New Coke’ had op de economie van
Madagaskar;
– waarom dit gevolg vooral voorkomt in periferielanden.

Gebruik de bronnen 1 en 2.
De boeren die vanillebonen produceren zouden de tweede stap in de
productieketen van vanille naar zich toe kunnen trekken. Dit zou hen
onder andere meer werkgelegenheid opleveren.
3p 9 Geef aan
– op welke twee manieren dit nog meer kan bijdragen aan een
verbetering van de inkomenspositie van de boeren;
– waarom het niet waarschijnlijk is dat dit op korte termijn zal gebeuren.

HA-0131-a-16-2-o 3/9 lees verder ► ► ►

### Pagina 4

Aarde
Opgave 3 - De Himalaya
Gebruik de atlas.
De Himalaya is het hoogste gebergte op aarde en er vindt nog steeds
gebergtevorming plaats.
2p 10 Beschrijf de wijze waarop tektonische bewegingen leiden tot
gebergtevorming in de Himalaya.
Gebruik atijskaart 217A.
In de Himalaya komen vulkanische gesteenten voor (zie atijskaart 216A).
2p 11 Beschrijf met behulp van atijskaart 217A de wijze waarop deze
vulkanische gesteenten zijn ontstaan.
Gebruik de atlas.
Verweringsmateriaal uit gebergten wordt naar laaggelegen kustgebieden
getransporteerd en daar afgezet. Het verweringsmateriaal van het
Hoogland van Tibet wordt voor een groot deel in China afgezet. Het
verweringsmateriaal van de Himalaya wordt vooral in drie andere landen
afgezet.
2p 12 Welke drie landen zijn dit?
Gebruik de atlas.
De Himalaya beïnvloedt de hoeveelheid neerslag in het gebied ten zuiden
en het gebied ten noorden van dit gebergte.
2p 13 Beschrijf op welke wijze de Himalaya van invloed is op de hoeveelheid
neerslag in het gebied
ten zuiden van dit gebergte;
ten noorden van dit gebergte.
HA-0131-a-16-2-o 4 / 9 lees verder

### Pagina 5

Opgave 4 – Landschappen in Ierland

Bestudeer de bronnen 1 en 2 uit het bronnenboekje die bij deze opgave
horen.

Gebruik de bronnen 1 en 2 en de atlas.
2p 14 Geef
– de naam van het gesteente waaruit Giant's causeway bestaat;
– het kaartblad dat aanwijzingen geeft voor de wijze waarop dit
gesteente is ontstaan.

Gebruik de atlas.
De gesteenten in The Burren zijn honderden miljoenen jaren oud. In de
laatste 200.000 jaar is het landschap sterk afgevlakt.
1p 15 Welke vorm van erosie heeft de grootste rol gespeeld bij het afvlakken
van het landschap van The Burren?

Nadat The Burren was afgevlakt door erosie zijn door een andere
exogene kracht allerlei diepe gleuven en spleten ontstaan (zie bron 2) die
de kalksteen verdelen in blokken.
1p 16 Geef de oorzaak van het ontstaan van de gleuven en spleten in de
kalksteen.

Gebruik bron 2.
Bij de kliffen bij Moher staat een stenen pilaar in zee, die bestaat uit
hetzelfde gesteente als de kliffen.
2p 17 Beschrijf de wijze waarop de pilaar is ontstaan.

Gebruik de atlas.
lerland ligt op ongeveer dezelfde breedte als Labrador in het oosten van
Canada (zie atkaart 212). Toch ligt lerland in een andere
landschapszone dan Labrador. Dit heeft te maken met grote verschillen in
temperatuur tussen lerland en Labrador.
2p 18 Geef aan
– in welke landschapszone lerland ligt en in welke landschapszone het
grootste deel van Labrador ligt;
– wat de oorzaak is van de grote verschillen in temperatuur tussen
lerland en Labrador.

HA-0131-a-16-2-0 5/9 lees verder ►►►

### Pagina 6

Ontwikkelingsland - Indonesië

Opgave 5 - Regen
klimaten en wateroverlast

Bestudeer bron 1 uit het bronnenboekje die bij deze opgave hoort.

Gebruik de atlas.
In vrijwel heel Indonesië komen tropische regen
klimaten (A-klimaten)
voor.
2p 19 Geef aan
- welk hoofd
klimaat nog meer voorkomt in Indonesië;
- wat de oorzaak is van het voorkomen van dat andere
hoofd klimaat.

Gebruik de atlas.
In Indonesië komen twee verschillende tropische
regen
klimaten (A-klimaten) voor.
2p 20 Noteer deze twee tropische regen
klimaten op je antwoordblad.
Geef voor elk klimaat aan waardoor dat klimaat
juist daar in Indonesië
voorkomt.

Door de aanleg van plantages op de eilanden
Kalimantan, Sumatra en
Sulawesi voeren rivieren de laatste decennia steeds
meer sediment af.
2p 21 Leg dit uit.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolg
relatie bevatten.

Gebruik bron 1.
Jakarta heeft vaak te maken met wateroverlast. Om dit
probleem op te
lossen is een kanalenstelsel aangelegd dat het water
om de stad heen
leidt. De toename van de stedelijke bevolking
leidt echter steeds
vaker tot
wateroverlast in de stad.
2p 22 Geef
- met behulp van bron 1 één manier waarop de toename van de
stedelijke bevolking leidt tot wateroverlast;
- nog een andere manier waarop de toename van de stedelijke
bevolking bijdraagt aan het ontstaan van wateroverlast.

HA-0131-a-16-2-o
6 / 9
lees verder
Voor alle eindexamens, zie ook www.ssleiden.nl.

### Pagina 7

Opgave 6 – De secundaire sector in Indonesië
Bestudeer bron 1 uit het bronnenboekje die bij deze opgave hoort.

Gebruik bron 1.
Tussen 1965 en 1980 vond een grote verandering plaats in de bijdrage van de secundaire sector aan het bnp van Indonesië.
2p 23 Beredeneer op welke manier tijd-ruimtecompressie hieraan bijdroeg.

In Indonesië vestigen zich steeds vaker exportgerichte industrieën. Dit leidt tot een toename van de regionale ongelijkheid.
2p 24 Geef aan
– dat de vestiging van exportgerichte industrie bijdraagt aan een toename van de regionale ongelijkheid in Indonesië;
– welk volksbeleid de regering van Indonesië tientallen jaren voerde om de ongelijkheid tussen de verschillende regio's juist te verkleinen.

Hieronder staan drie mogelijke investeringen die de regering van Indonesië kan doen om de economie structureel te verbeteren.
a gezinsplanning stimuleren;
b nieuwe infrastructuur aanleggen;
c belastingvoordelen bieden om bedrijven aan te trekken die zich richten op de exportlandbouw.
3p 25 Geef aan
– welke van deze investeringen het meest geschikt is om de economie van Indonesië op termijn structureel te verbeteren;
– waarom elk van de andere twee investeringen minder bijdragen aan een structurele verbetering van de economie van Indonesië.

HA-0131-a-16-2-0 7/9 lees verder ► ► ►

### Pagina 8

Leefomgeving
Opgave 7 - Leefbaarheid in Parkstad Limburg
In de regio Parkstad Limburg (zie atIaskaart 28A) vond in de negentiende
en de eerste helft van de twintigste eeuw economische bloei plaats. In die
periode waren veel inwoners op een of andere manier betrokken bij de
steenkolwinning. In de tweede helft van de twintigste eeuw werden de
steenkolmijnen gesloten.
2p 26 Beredeneer welke invloed de sluiting van de mijnen had op het
voorzieningenniveau in Parkstad Limburg.
De leeftijdsopbouw van de bevolking van Parkstad Limburg verschilt van
die in de Randstad.
1p 27 Geef een verschil tussen de leeftijdsopbouw van Parkstad Limburg en de
Randstad.
De overheid wil de leefbaarheid in Parkstad Limburg verbeteren. Dit kan
de overheid doen door de inrichting van de naoorlogse wijken in
Parkstad Limburg aan te passen.
2p 28 Beredeneer dat dit relatief makelijk te doen is als gevolg van de
bevolkingsafname in Parkstad Limburg.
Gebruik kaartblad 52.
Veel Nederlandse steden trekken tegenwoordig creatieve industrie en
hoogwaardige dienstverlening aan. Om dit in Parkstad Limburg ook te
bereiken kan de overheid investeren in de bewoners.
2p 29 Beredeneer welke investering in de bewoners de overheid op basis van
kaartblad 52 het beste kan doen.
HA-0131-a-16-2-0
8/9
lees verder

### Pagina 9

Opgave 8 - Hoogwater in de IJssel
Bestudeer bron 1 uit het bronnenboekje die bij deze opgave hoort.
De IJssel is een aftakking van de Rijn die water uit het stroomgebied van deze rivier afvoert.
2p 30 Geef aan
waardoor het debiet van de IJssel het hoogst is in de winter;
waardoor het regiem van de IJssel regelmatiger is dan dat van de Maas.
In de negentiende en twintigste eeuw werden ingrepen gedaan in het stroomgebied van de Rijn waardoor de vertragingstijd afnam.
2p 31 Noteer twee van deze ingrepen op je antwoordblad.
Geef van elke ingreep aan op welke manier deze heeft bijgedragen aan een afname van de vertragingstijd.
Sinds 1995 wordt langs de IJssel ruimte voor de rivier gemaakt.
Stroomopwaarts van Olst worden hiertoe andere maatregelen genomen dan stroomafwaarts.
2p 32 Geef aan waarom
stroomopwaarts vooral wordt gekozen voor maatregelen als het terugleggen van dijken en het graven van nevengeulen;
stromafwaarts vooral wordt gekozen voor maatregelen als het aanleggen van hoogwatergeulen.
2p 33 Gebruik bron 1.
Geef aan waarom
het overstromingsrisico in Zwolle niet vermindert als gevolg van de aanleg van de hoogwatergeul bij Veessen-Wapenveld;
bij Zwolle niet gekozen is voor de aanleg van een hoogwatergeul.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
HA-0131-a-16-2-o 9/9 einde ■