# Eindexamen Aardrijkskunde HAVO 2011 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/aardrijkskunde/2011/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

### Vraag 30 – Opgave 1

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 1

### Vraag 33 – Opgave 1

### Vraag 34 – Opgave 34

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2011
tijdvak 1
vrijdag 20 mei
9.00 - 11.30 uur
aardrijkskunde
Bij dit examen hoort een bijlage.

Dit examen bestaat uit 34 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 64 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het
antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er
bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan
worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-0131-a-11-1-0

### Pagina 2

Aanwijzingen voor de kandidaat

Je kunt dit examen maken met de 53e druk of met de 52e druk van de atlas. Schrijf op de eerste regel van je antwoordblad welke druk je gebruikt, de 53e of de 52e.

Elke opgave bestaat uit enkele vragen. Bij elke vraag kun je, indien gewenst, de atlas gebruiken. De kaartnummers in de vragen verwijzen naar de 53e druk, of, als ze tussen haakjes staan, naar de 52e druk van de atlas.

HA-0131-a-11-1-o 2 lees verder ► ► ►


### Pagina 3

Wereld

Opgave 1 – Indiase emigranten

Bestudeer bron 1 uit het bronnenboekje die bij deze opgave hoort.

Migranten uit India hebben meer kans op succes in landen als de
Verenigde Staten, Canada en het Verenigd Koninkrijk dan migranten uit China of
Vietnam.
2p 1 Welke factor draagt bij aan die grotere kans op succes van hooggeschoolde
Indiërs?
Geef ook een atlastkaart (nummer en letter) die je antwoord ondersteunt.

Gebruik bron 1.
Veel van de Indiërs die hun land verlaten zijn hoogopgeleid.
2p 2 Geef twee redenen waarom juist hoog opgeleiden uit India zijn vertrokken.

De aanzienlijke financiële bijdrage door arbeidsmigranten maakt India minder
arm. Maar niet iedereen heeft familieleden in het buitenland die als
arbeidsmigrant werken en geld overmaken. Daardoor zou de sociale
ongelijkheid in India kunnen worden vergroot. Toch zijn veel Indiërs ervan
overtuigd dat ook de zwakkeren in de samenleving mee profiteren van deze
ontwikkeling. Dat geldt bijvoorbeeld voor de Indiërs die werken in de informele
sector.
2p 3 Beredeneer waarom de financiële bijdrage van arbeidsmigranten ook gunstig is
voor de informele sector.

Meestal wordt braindrain als negatief gezien voor de economische ontwikkeling
van een (ontwikkelings)land. In India ziet men ook positieve kanten van
braindrain, zeker als arbeidsmigranten na enige jaren uit het buitenland
terugkeren en zich weer in India vestigen.
1p 4 Geef een mogelijk voordeel van deze remigratie voor India.

HA-0131-a-11-1-o 3 lees verder ► ► ►

### Pagina 4

Opave 2 – Globalisering in de katoenproductie en de
textielindustrie
Bestudeer bron 1 uit het bronnenboekje die bij deze opave hoort.
Rivoli concludeert dat de vrije markt erg weinig te maken heeft met de
ontstaansgeschiedenis van haar T-shirt. Vraag en aanbod, ondernemersrisico
en buitenlandse concurrentie hebben een minimale invloed op de Amerikaanse
katoenteelt.
Rivoli geeft in haar boek aan dat de katoenteelt in de Verenigde Staten door het
Amerikaanse overheidsbeleid sterk wordt bevoordeeld. Dit heeft gevolgen voor
onder andere Afrikaanse katoenboeren.
2p 5 Beschrijf de invloed van het Amerikaanse overheidsbeleid op de
afzetmogelijkheden van Afrikaanse katoenboeren.
Afrikaanse katoenboeren produceren kwalitatief hoogwaardige katoen. Toch
maken ze weinig kans op de wereldmarkt, zelfs op een geliberaliseerde
wereldmarkt.
2p 6 Geef twee niet-politieke redenen waarom de Afrikaanse katoenboeren ook op
een geliberaliseerde wereldmarkt moeilijk kunnen concurreren.
In de tweede helft van de twintigste eeuw vond een uitschuiving van de
textielindustrie plaats van rijke landen naar landen als bijvoorbeeld China en
Indonesië. Een van de redenen hiervan waren de lage lonen in die landen.
2p 7 Geef voor deze uitschuiving nog twee economische redenen die te vinden zijn in
de twee genoemde landen.
Binnen de internationale arbeidsverdeling nemen China en Afrika een
verschillende positie in. Dit is onder andere af te lezen uit de samenstelling van
het exportpakket van beide gebieden.
3p 8 Op welke wijze blijkt de verschillende positie uit de samenstelling van het
exportpakket van beide gebieden?
Geef bij je antwoord één atlaaskaart (nummer en letter) waarop je je antwoord
baseert.
Selecteer die kaart uit de kaartbladen DE WERELD ontwikkelingskenmerken.
(52e druk: DE AARDE ontwikkelingskenmerken).
HA-0131-a-11-1-o
4
lees verder

### Pagina 5

Aarde
Opgave 3 – De Samariakloof op Kreta
Bestudeer de bronnen 1 en 2 uit het bronnenboekje die bij deze opgave horen.
Gebruik bron 1.
1p 9 De Samariakloof aan de zuidkust van Kreta is ontstaan als gevolg van een aantal geologische processen.
Zet de drie fasen in het ontstaan van de Samariakloof, A, B en C, in de juiste volgorde van oud naar jong.
Gebruik bron 1.
2p 10 De Samariakloof is ontstaan in een kalksteenaanzetting.
Beschrijf het ontstaan van kalksteen.
Gebruik bron 1.
1p 11 Welk endogeen proces heeft zich afgespeeld in de periode tussen de afzetting/vorming van de kalksteen en de vorming van de Samariakloof?
Gebruik bron 1.
1p 12 Welk type verwerf zal vooral bijdragen aan de vorming van de Samariakloof?
Gebruik bron 1.
1p 13 De erosie van de Samariakloof is onder andere afhankelijk van het verhang van de rivier die er doorheen stroomt.
Welke relatie bestaat er tussen het verhang en de mate van erosie?
Gebruik bron 2.
2p 14 Beredeneer dat de erosiekracht van de rivier in de Samariakloof in de winter het sterkst is.
HA-0131-a-11-1-0 5 lees verder ►►►

### Pagina 6

Opgave 4 - Agrarische productie in de Sousvlakte

Bestudeer de bronnen 1 tot en met 4 uit het bronnenboekje die bij deze opgave horen.

Gebruik bron 2.
De Sousvlakte ligt in het stroomgebied van de rivier de Sous in het zuiden van
Marokko. Het is een belangrijk agrarisch gebied. Uit de bron blijkt dat niet al
het aangevoerde oppervlaktewater van de Sous wordt gebruikt.
2p 15 Via welke twee onderdelen van de waterkringloop 'verdwijnt' het niet-gebruikte
deel van het aangevoerde oppervlaktewater uit de Sousvlakte?

Gebruik bron 2.
1p 16 Hoe blijkt uit de bron dat het grondwatergebruik in de Sousvlakte niet duurzaam
is?

Gebruik bron 3.
3p 17 Beredeneer met behulp van de bron welke vorm van bodemgebruik het beste is
voor een meer duurzame en meer exportgerichte ontwikkeling van de landbouw
in de Sousvlakte.

Gebruik de bronnen 3 en 4.
De Marokkaanse overheid streeft naar een duurzamer watergebruik per hectare.
2p 18 Welk gewas uit bron 3 zou vanuit dat streven als eerste in aanmerking komen
om minder te verbouwen dan in 2001?
– om meer te verbouwen dan in 2001?

Ontwikkelingsland – Indonesië

Opgave 5 – Klimatologische verschijnselen in Indonesië

Bestudeer bron 1 uit het bronnenboekje die bij deze opgave hoort.

Een aantal plaatsen op Java kent in de maanden juni tot en met augustus een
droge periode als gevolg van de dan heersende moessonwind.
2p 19 Leg uit waardoor de moesson in die periode weinig neerslag brengt.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolg relatie bevatten.

Indonesië kent vooral een tropisch regen klimaat, maar in bijvoorbeeld Irian Jaya
en Kalimantan komt ook nog een ander klimaat voor.
1p 20 Welke fysisch geografische factor is hiervoor verantwoordelijk?

HA-0131-a-11-1-o 6 lees verder ►►►

### Pagina 7

Opgave 6 - Indonesië: platentektoniek en vulkanisme
Bestudeer de bronnen 1 en 2 uit het bronnenboekje die bij deze opgave horen.

Gebruik bron 2.
Hieronder staan - in willekeurige volgorde - een aantal stappen die hebben
geleid tot het ontstaan van de vulkaan de Karangetang:
a Convergentie van platen;
b Een deel van de oceanische korst en het daarop gelegen sediment smelt in
het binnenste van de aarde;
c As en ander vulkanisch materiaal worden afgezet op de vulkaanhelling;
d Gesmolten materiaal met een relatief lage dichtheid stijgt op;
e De druk in de magmahaard wordt groter dan de druk van de bovenliggende
gesteenten;
f subductie.
3p 21 Schrijf de letters van de stappen in de juiste volgorde op je antwoordblad.
Begin met stap a.

2p 22 Bron 2 is een foto van de vulkaan de Karangetang.
Welke vulkaanvorm en welk eruptietype heeft de Karangetang?

2p 23 Leg uit waardoor de uitbarsting van de Karangetang vooraf werd gegaan door
een aantal aardschokken.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolg relatie bevatten.

Opgave 7 – Demografische ontwikkelingen en verstedelijking in
Indonesië
Bestudeer de bronnen 1 en 2 uit het bronnenboekje die bij deze opgave horen.

De cijfers in bron 1 laten verschillende demografische ontwikkelingen voor
Indonesië zien.
2p 24 Geef twee verschillende ontwikkelingen in de leeftijdsopbouw die uit de bron zijn
af te lezen.

In Indonesië vindt een grote trek naar de steden plaats. Niet alle
leeftijdsgroepen trekken in dezelfde mate naar de steden. Door dit selectieve
karakter van de trek naar de steden is de urbanisatiegraad in Indonesië tussen
2001 en 2011 extra versterkt.
2p 25 Leg uit waardoor de selectieve migratie de urbanisatiegraad extra versterkt.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolg relatie bevatten.

Gebruik bron 2.
De verstedelijking in Indonesië is onevenwichtig.
2p 26 Geef met behulp van de bron hiervoor twee aanwijzingen.

HA-0131-a-11-1-o 7 lees verder

### Pagina 8

Leefomgeving
Opgave 8 – Wijkprofielen van zes wijken in de gemeente Tilburg
Bestudeer de bronnen 1 tot en met 3 uit het bronnenboekje die bij deze opgave
horen.
1p 27 Welke relatie bestaat er tussen de economische waarde van de woningen en de
leeftijdsopbouw in de zes wijken?
Gebruik de bronnen 1 en 2.
De gemeente Tilburg heeft vanaf 1990 in wijk E een aantal woningen laten
slopen en vervangen door nieuwbouw.
3p 28 Welk soort woningen (zie bron 2) is gesloopt?
Geef twee redenen waarom juist dat soort woningen is vervangen door
nieuwbouw.
Gebruik de bronnen 1, 2 en 3.
In wijk F bestaat een duidelijke relatie tussen bepaalde woningkenmerken en de
gezinsfase waarin de bewoners in die wijk verkeren.
2p 29 Beredeneer deze relatie.
2p 30 In welke wijk, A, B, C, D, E of F, is het meest aan stadsvernieuwing gedaan?
Geef een argument voor je keuze.
Opgave 9 – Waterbeheersing in de 21e eeuw
Bestudeer bron 1 uit het bronnenboekje die bij deze opgave hoort.
Landschapsarchitect Adriaan Geuze tekende in 2007 in opdracht van
Rijkswaterstaat en samen met TNO een nieuwe kaart van Nederland (bron 1).
Deze kaart laat zien hoe Nederland kan worden ingericht om de gevolgen van
klimaatverandering het hoofd te bieden. Het gaat hier niet om al bestaande
plannen. Het is meer een schets die aangeeft hoe Nederland zich in de
21e eeuw beter kan beschermen tegen een stijgende zeespiegel, hogere
waterstanden, hevige regenval en bodemdaling.
HA-0131-a-11-1-0
8
lees verder ►►►

### Pagina 9

Gebruik bron 1.
Een belangrijk element in de kaart is de aanleg van twee klimaatdijken. Deze
dijken moeten ervoor zorgen dat Nederland beschermd wordt tegen overlast van
de grote rivieren. Eén van de verschillen tussen de nieuwe klimaatdijken en de
huidige rivierdijken is dat de klimaatdijken niet langs Neder-Rijn, Lek en IJssel
zijn gepland.
2p 31 Beredeneer met behulp van de bron waarom er geen klimaatdijken zijn gepland
langs Neder-Rijn, Lek en IJssel.

Gebruik bron 1.
2p 32 Geef twee verschillen tussen de ligging van de klimaatdijken en de ligging van
de huidige rivierdijken.

Gebruik bron 1.
Waarschijnlijk zal niet worden gesloten tot de aanleg van klimaatdijken. Dat
heeft te maken met kenmerken van het betreffende gebied.
2p 33 Geef twee van deze kenmerken.

Gebruik bron 1.
2p 34 Leg uit op welke manier de hoge sponzen in de bron het regiem van de rivieren
kunnen beïnvloeden.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolg relatie bevatten.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
HA-0131-a-11-1-o* einde