# Eindexamen Aardrijkskunde HAVO 2004 tijdvak 1 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/aardrijkskunde/2004/tijdvak-1 ## Vragen in dit examen ### Vraag 1 – Opgave 1 ### Vraag 2 – Opgave 1 ### Vraag 3 – Opgave 1 ### Vraag 4 – Opgave 1 ### Vraag 5 – Opgave 1 ### Vraag 6 – Opgave 1 ### Vraag 7 – Opgave 1 ### Vraag 8 – Opgave 1 ### Vraag 9 – Opgave 1 ### Vraag 10 – Opgave 1 ### Vraag 11 – Opgave 1 ### Vraag 12 – Opgave 1 ### Vraag 13 – Opgave 1 ### Vraag 14 – Opgave 1 ### Vraag 15 – Opgave 1 ### Vraag 16 – Opgave 1 ### Vraag 17 – Opgave 1 ### Vraag 18 – Opgave 1 ### Vraag 19 – Opgave 1 ### Vraag 20 – Opgave 1 ### Vraag 21 – Opgave 1 ### Vraag 22 – Opgave 1 ### Vraag 23 – Opgave 1 ### Vraag 24 – Opgave 1 ### Vraag 25 – Opgave 1 ### Vraag 26 – Opgave 1 ### Vraag 27 – Opgave 1 ### Vraag 28 – Opgave 1 ### Vraag 29 – Opgave 1 ### Vraag 30 – Opgave 1 ### Vraag 31 – Opgave 1 ### Vraag 32 – Opgave 1 ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 aardrijkskunde Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs 20 04 Tijdvak 1 Donderdag 3 juni 9.00 – 11.30 uur Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegedeeld. Voor dit examen zijn maximaal 60 punten te behalen; het examen bestaat uit 32 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. 400015-1-11o Begin ### Pagina 2 Dit is een opgavepagina van een examen, gericht op het thema migratie en vervoer. De pagina bevat een gedetailleerde gestapelde staafdiagram die de verdeling van migranten naar herkomstland toont in 25 Nederlandse gemeenten met meer dan 100.000 inwoners per 1 januari 2001. Visuele elementen omvatten de gestapelde staafdiagram met een duidelijke legenda die vier herkomstlanden weergeeft: Indonesië, Duitsland, België, voormalig Joegoslavië, en 'overig'. De x-as toont percentages van 0% tot 100%. Er worden vier vragen gesteld die de student uitnodigen tot analyse van de data, waaronder het vergelijken van migrantenstromen tussen specifieke gemeenten (Eindhoven, Nijmegen, Zwolle) en België, en het identificeren van het herkomstland met het grootste percentage Nederlanders. De vragen vereisen interpretatie van het diagram en conceptueel begrip van migratiepatronen. Het examen verwijst naar een atlas (52e of 51e druk) voor context. ### Pagina 3 Opave 2 Migratie van en naar Zuid-Europa, 1945-2000 [FIGUUR: Grafiek met op de y-as "vestiging +" en daaronder "migratie naar Zuid-Europa" en "emigratie", en op de x-as de jaartallen 1950, 1960, 1970, 1980, 1990, 2000. Twee lijnen: een curve voor "retour migratie" die stijgt en daalt, en een stippellijn voor "emigratie" die geleidelijk stijgt.] vertrek vrij naar: Migration in Southern Europe, Russell King (ed.), New York, 2000 Bron 2 geeft een beeld van de migratie van en naar Zuid-Europa in de tweede helft van de 20e eeuw. De ontwikkeling van het migratiesaldo vanaf 1960 is in het onderstaande schema voor een deel weergegeven. Periode | Ontwikkeling van het migratiesaldo ------- | -------- A: 1960-1975 | D: afnemend en negatief saldo B: periode 1975 - ..... | E: .............. C: periode ..... - 2000 | F: .............. 5p 5 $\Box$ Schrijf de letters B, C, E en F uit het schema op je antwoordblad en vul de ontbrekende gegevens in. Let op: het jaartal bij B en C moet hetzelfde zijn. 2p 6 $\Box$ Geef de gemeenschappelijke oorzaak voor het verloop van zowel de emigratie als de retourmigratie in de periode 1970-1980. 400015-1-11o 3 Lees verder ### Pagina 4 bron 3 Aantal legaal aanwezige buitenlanders in Italië, Spanje en Portugal, 1997 | Italië | aantal | % | Spanje | aantal | % | Portugal | aantal | % | |---------------------|-----------|------|---------------|--------|------|-----------------|--------|------| | Marokko | 131.406 | 10,6 | Marokko | 77.189 | 14,3 | Kaapverdië | 39.769 | 22,7 | | Albanië | 83.807 | 6,8 | Verenigd Koninkrijk | 68.359 | 12,7 | Brazilië | 19.990 | 11,4 | | Filipijnen | 61.285 | 4,9 | Duitsland | 45.898 | 8,5 | Angola | 16.296 | 9,3 | | USA | 59.572 | 4,8 | Portugal | 38.316 | 7,1 | Guinee-Bissau | 12.785 | 7,3 | | Tunesië | 48.909 | 3,9 | Frankrijk | 33.134 | 6,1 | Verenigd Koninkrijk | 12.342 | 7,0 | | Ex-Joegoslavië | 44.370 | 3,6 | Italië | 21.362 | 4,0 | Spanje | 9.806 | 5,6 | | Duitsland | 40.079 | 3,2 | Argentinië | 18.246 | 3,4 | USA | 8.364 | 4,8 | | Roemenië | 38.138 | 3,1 | Dominicaanse Republiek | 17.845 | 3,3 | Duitsland | 8.345 | 4,8 | | Senegal | 34.831 | 2,8 | USA | 15.661 | 2,9 | Mozambique | 4.426 | 2,5 | | Polen | 31.329 | 2,5 | Nederland | 13.925 | 2,6 | São Tomé | 4.304 | 2,5 | | Frankrijk | 28.333 | 2,3 | Filipijnen | 11.770 | 2,2 | Venezuela | 3.783 | 2,2 | | Sri Lanka | 28.162 | 2,3 | China | 10.816 | 2,0 | | | | | Verenigd Koninkrijk | 26.771 | 2,2 | | | | | | | | Egypte | 26.171 | 2,1 | | | | | | | | Peru | 24.362 | 2,0 | | | | | | | | Overig | 50,5 | | Overig | 27,6 | | Overig | 17,7 | | ### Pagina 5 Opgave 3 Multimodaal Transport Centrum Valburg: Op de kaart of van de kaart? bron 4 In Gelderland heeft enkele jaren een felle strijd gewoed over het Multimodaal Transport Centrum (MTC) bij het Betuwse plaatsje Valburg. In najaar 2002 vond de ontknoping plaats. De provincie Gelderland, het bestuur van het Knooppunt Arnhem-Nijmegen (KAN), het Ontwikkelingsbedrijf MTC (OMTC) en de bedrijven die zich op het MTC wilden vestigen, waren de belangrijkste voorstanders. Milieudefensie en de gemeente Overbetuwe, waarin Valburg ligt, waren de belangrijkste tegenstanders. Inmiddels hebben de tegenstanders de eerste slag gewonnen. Eind augustus 2002 verklaarde de Raad van State hun bezwaren gegrond. De raad vond dat de provincie Gelderland een onzorgvuldig besluit heeft genomen en zo'n grote ruimtelijke ingreep beter had moeten rechtvaardigen. Of het MTC daarmee definitief van de baan is, is nog onduidelijk. [FIGUUR: Kaart met de locaties Valburg, Eimeren, Slijk Ewijk, Oosterhout, Elst en Betuwerijne. De kaart toont verschillende gebieden aangeduid met patronen voor haven, haven terminal, rail service center, agrarisch gebied, verkeer, groen, water en uiterwaarden. Er zijn ook geplande gebieden (A73) en de rivier de Waal weergegeven.] Legenda: bestemmingen haven haventerminal Rail Service Center bedrijsterrein agrarisch gebied verkeer groen bebouwing buiten plangebied water uiterwaarden nog uit te werken grens plangebied bron: Geografie, oktober 2002 Voor het Multimodaal Transport Centrum (MTC) was een insteekhaven aan de Waal gepland. Volgens de milieuorganisatie Milieudefensie zou dit een aantasting van een deel van de Ecologische Hoofdstuctuur van Nederland hebben betekend. Zie kaart 61D (51e druk: 53D). 2p 11 [ ] Leg uit waarom de geplande insteekhaven een deel van de Ecologische Hoofdstuctuur zou aantasten. 400015-1-11o 5 Lees verder ### Pagina 6 Voorstanders van het MTC Valburg beweren dat de aanleg van het MTC goed zou zijn voor het milieu. 2p 12 Waarom zou aanleg van het MTC goed zijn voor het milieu? Pieter Jansen van Milieudefensie schrijft in het artikel, waarvan bron 4 een onderdeel is, dat de overslag van spoor- naar watervervoer en omgekeerd bij het MTC Valburg niet logisch is. 2p 13 Waarom is dit volgens Milieudefensie geen logische locatie voor (deze vorm van) overslag van goederen die van en naar Rotterdam vervoerd worden? 2p 14 Waarom ligt de overslag van spoor naar vrachtauto of van water naar vrachtauto veel meer voor de hand? bron 5 Opgave 4 Enkele gegevens over het Westerschelde Container Terminalproject* De nieuw te bouwen Westerschelde Container Terminal (WCT) in het Sloehavengebied kan ruimte bieden aan grootschalige containeroverslag tussen de verschillende transportmodaliteiten. De oppervlakte van de terminal bedraagt 180 hectare, waarvan 139 hectare landaanwinning en 41 hectare op bestaand terrein. Voor de exploitatie heeft Zeeland Seaports al een overeenkomst gesloten met het Antwerpse bedrijf Hesse-Noord Natie NV, dat voor een periode van 50 jaar de terminal mag exploiteren. De zeekadelengte is 2.615 meter, waarvan 2.500 meter voor schepen met een diepgang van 17,50 meter. Aan de oostzijde van de terminal is een binnenhaven gesitueerd met een totale kadelengte van 930 meter. De terminal krijgt een capaciteit van 1,5 miljoen containers per jaar. Er komen twee spooremplacementen met elk 4 sporen van minimaal 750 meter lang. Achterlandverbindingen Er komt een directe aansluiting over de weg met de snelweg A58 en met de Westerscheldetunnel. Het havengebied wordt ontsloten via een geëlektrificeerde aansluiting op de spoorlijn Vlissingen-Bergen op Zoom. Er wordt rekening gehouden met een andere uitbreiding van het naastliggende emplacement naar 20 sporen met een lengte van 700 meter. Er komt een aansluiting van de lijn Vlissingen-Bergen op Zoom met de Antwerpse havenspoorlijn. De WCT is direct bereikbaar vanuit zee. De waterdiepte van de Westerschelde is bij extreem laag water 14,9 meter. De binnenvaarthaven is direct toegankelijk vanuit zee. De waterdiepte van de binnenvaarthaven is direct toegankelijk vanuit de Rijn via het kanaal van Zuid-Beveland of via Antwerpen. vrij naar: www.zeeland-seaports.com *De Raad van State heeft in een op 16 juli 2003 gepubliceerde uitspraak het besluit van Provinciale Staten van Zeeland waarmee de aanleg van de WCT mogelijk wordt gemaakt, vernietigd. De aanleg gaat dus voorlopig niet door. De Raad van State heeft deze uitspraak gedaan mede op basis van argumenten die door de gemeente Goes zijn aangevoerd. 400015-1-11o 6 Lees verder ### Pagina 7 bron 6 De ligging van de geplande Westerschelde Container Terminal (WCT) [FIGUUR: Kaart van de Westerschelde met onder andere Middelburg, Vlissingen, Sloehaven en de geplande WCT, met een schaal van 0, 2,5, 5 km.] Legenda: haven- en industriegebied bron: de Volkskrant, 4 oktober 2002 Zie kaart 38-39 (51e druk). In bron 5 staat dat voor de exploitatie van de Westerschelde Container Terminal (WCT) Zeeland Seaports een contract heeft afgesloten met een bedrijf uit Antwerpen. In vergelijking met de haven van Antwerpen biedt de locatie Sloehaven namelijk belangrijke voordelen voor dit bedrijf. 2p 15 □ Noem twee voordelen van de locatie Sloehaven ten opzichte van de locatie Antwerpen. Tegenstanders van de WCT menen dat met de aanleg van deze nieuwe containerhaven Zeeland het risico loopt een soort uitbreidingszone te worden van de haven en industrie van Rotterdam en Antwerpen. Zij zijn bang dat de sterke punten van Zeeland op het gebied van de openluchtrecreatie in het gedrang komen. 2p 16 □ Noem twee gebiedskenmerken van Zeeland (van belang voor de openluchtrecreatie) die bedreigd gaan worden door de komst van de WCT. De gemeente Goes is tegen de bouw van de WCT. 2p 17 □ Noem op basis van de atlas en de bronnen, daarvoor twee redenen. Stelling: “de aanleg van de WCT is ongunstig voor het vervoersaanbod van de Betuwelijn”. 2p 18 □ Geef een argument voor deze stelling. In het kader van de Deltawerken is de Westerschelde de enige zeearm in Zuidwest-Nederland die niet is afgedamd. 1p 19 □ Waarom is de Westerschelde niet afgedamd? 400015-1-110 7 Lees verder ### Pagina 8 Natuur en milieu Opgave 5 Commissie: Land expres onder water bij grote overstromingen bron 7 DEN HAAG Rijnstrangen, de Ooijpolder en een deel van de Beersche Overlaat moeten bewust onder water worden gezet als er enorme watermassa's via de Maas en de Rijn naar Nederland komen. Deze gebieden kunnen in geval van nood samen 20 450 miljoen kubieke meter water bergen. Daarmee wordt voorkomen dat er elders ongecontroleerde overstromingen plaatsvinden. Maas voor noodoverloop, maar uiteindelijk zijn er drie overgebleven. (...) Er is een kans van 8 procent dat een noodoverloopgebied deze eeuw gebruikt moet worden, zegt ir. D. Luteijn. Volgens de commissie bedraagt de schade € 55 miljard als de Maas en de Rijn ongecontroleerd overstromen. Bij inzet van noodoverloop kan de schade tot € 0,7 miljard worden beperkt. De burgemeesters van Druten en West- Maas en Waal vinden het wrang dat hun regio's als 'next best' (een na beste) worden aangewezen. "Zeg maar liever next worse" (een na slechtste), zegt een van hen. "Het is stadarrogantie om gebieden in het land, die toch maar dunbevolkt zijn, onder water te zetten." Volgens de burgemeesters is het veel beter om boer en burgemeesters is het veel beter om bovenstrooms in Duitsland de wateroverlast tegen te houden. Tot deze keuze komt de commissie Luteijn in het advies Gecontroleerd overstromen dat is aangeboden aan de staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat en de staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en rampenbestrijding. (...) Aanvankelijk onderzocht de commissie zes gebieden langs de Rijn en drie langs de bron: de Volkskrant, 30 mei 2002 bron 8 Noodoverloopgebieden aangewezen door de commissie Luteijn [FIGUUR: Kaart van Nederland met de rivieren de Maas en de Rijn en de aangewezen noodoverloopgebieden. Bij de gebieden staan vermeldingen over het aantal inwoners en de gemiddelde waterhoogte.] Legenda: waterinlaat 'Gemiddelde waterhoogte: 4 meter' wil zeggen dat het water hier gemiddeld maximaal 4 meter hoog kan staan bij overstromingen. vrij naar: de Volkskrant, 30 mei 2002 400015-1-11o 8 Lees verder ### Pagina 9 bron 9 Veiligheid per dijkringgebied dijkringenkart 2002, veiligheidsnorm per dijkringgebied [FIGUUR: Kaart van Nederland met verschillende grijstinten en patronen die de veiligheidsnorm per dijkringgebied weergeven. Een legenda geeft de normfrequentie aan. Onder de kaart staat een schaalbalk.] Legenda: normfrequentie 1/10000 jaar 1/4000 jaar 1/2000 jaar 1/1250 jaar Toelichting: Een normfrequentie van 1/1250 jaar wil zeggen dat er een kans op over- stroming bestaat van eens in de 1250 jaar. bron: Technische adviescommissie voor waterkeringen, rapport overstromingsrisico's, RWS Dienst Weg- en Waterbouwkunde, 30 juni 2000 tabel 1 Kenmerken | Ooijpolder | Rijnstrangen ------- | -------- | -------- 1 bergingsvolume | | 2 ligging ten opzichte van de stroomrichting | | 3 .......................................................... | | 1p 20 [] Je gaat de geschiktheid van de noodoverloopgebieden Ooijpolder en Rijnstrangen met elkaar vergelijken met behulp van tabel 1. Daarbij gebruik je de kenmerken die uit de kaart van bron 8 afgelezen kunnen worden. Neem tabel 1 over op je antwoordblad. Vul in de tabel het ontbrekende kenmerk achter 3 in. 3p 21 [] Er staan nu drie kenmerken in de tabel op je antwoordblad. Zet achter elk van de drie kenmerken een plusteken (+) bij het gebied dat door dit kenmerk het meest geschikt is als noodoverloopgebied. 2p 22 [] In bron 8 staan met letters A en B twee verschillende gebieden aangegeven die niet geschikt zijn als noodoverloopgebied. Zet de letters A en B onder elkaar op je antwoordblad. Zet achter elke letter een argument op grond waarvan het aangegeven gebied niet geschikt is. Ontleen daarbij de argumenten aan atkaartkaarten. 400015-1-11o 9 Lees verder ### Pagina 10 De Commissie Luteijn verwacht dat de Rijn en de Maas in de toekomst af en toe grote watermassa's te verwerken krijgen. Deze verwachting hangt samen met ingrepen die in de meer stroomopwaarts gelegen delen van de stroomgebieden van Rijn en Maas hebben plaatsgevonden en nog plaatsvinden. Een voorbeeld van zo'n ingreep is ontbossing. 2p 23 Beschrijf het effect van ontbossing op het transport van water en sediment in een riviersysteem. Noem twee andere ingrepen in de meer stroomopwaarts gelegen delen van het stroomgebied waardoor de mens de afvoer van de betrokken rivieren onregelmatiger maakt. Op de kaart van bron 8 worden mogelijke locaties voor noodoverloopgebieden aangegeven. De bewoners van West-Nederland zullen met deze locaties wel tevreden zijn, maar de bewoners van Oost-Nederland niet. 2p 24 Geef een verklaring voor dit verschil van mening. Op basis van bron 9 kan men ook besluiten om op een andere manier het overstromingsrisico in Oost-Nederland te verminderen. 1p 25 Welke andere manier? Het is mogelijk het overstromingsrisico van Rijn en Maas op fluviale schaal te verkleinen. De Nederlandse overheid daar echter maar beperkt invloed op uitoefenen. 2p 26 Waarom kan de Nederlandse overheid daar maar beperkt invloed op uitoefenen? Het is van belang om te weten in welke maand het overstromingsgevaar van de Rijn en de Maas het grootst is. Dit is met behulp van de atlas te vinden. 2p 27 Welke zoekterm moet je gebruiken om informatie te vinden over dit overstromingsgevaar? 1p 28 In welke maand is het overstromingsgevaar het grootst? 1p 29 Noem de fysisch-geografische factor die ervoor verantwoordelijk is dat in de genoemde maand het overstromingsgevaar het grootst is. 400015-1-11o 10 Lees verder ### Pagina 11 Opave 6 Een landschap in Noord-Nederland [FIGUUR: Topografische kaart van een landschap met waterwegen, bebouwing, wegen en landschapselementen. De kaart bevat een schaalbalk van 0 tot 1000 meter en aanduidingen zoals 'Gemeente Zuidlaren', 'Gemeente Anloo', 'Annen' en 'Spijkerboor'.] vrij naar: Topografische Dienst Emmen, kaartblad 12 Oost, Assen, 1993 3p 30 Op de kaart van bron 10 zijn twee gebieden aangegeven, A en B. Welk gebied wordt het algemeen als ecologisch waardevoller gezien, A of B? Beargumenteer je antwoord met behulp van drie uit de kaart afleesbare kenmerken. 1p 31 Welk gebied wordt het langst bewoond, het gebied ten zuiden van Annen of het gebied ten oosten van Spijkerboor? Motiveer je keuze met behulp van een kenmerk van het door jou gekozen gebied. 2p 32 Op de kaart van bron 10 grenzen twee landschappen aan elkaar. Ga met behulp van de atlas na om welke twee Nederlandse landschappen het hier gaat. Einde 400015-1-11o 11