# Eindexamen Aardrijkskunde HAVO 2003 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/aardrijkskunde/2003/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

### Vraag 30 – Opgave 1

### Vraag 31 – Opgave 1

### Vraag 32 – Opgave 1

### Vraag 33 – Opgave 1

### Vraag 34 – Opgave 1

### Vraag 35 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
Aardrijkskunde (nieuwe stijl)
Hoger
Algemeen
Voortgezet
Onderwijs
20 03
Tijdvak 2
Woensdag 18 juni
9.00 – 11.30 uur
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of
berekening wordt, worden aan het
antwoord meestal geen punten toegekend als
deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.
Voor dit examen zijn maximaal 66 punten te
behalen; het examen bestaat uit 37 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Geeft niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redener worden
gevraagd en je geeft meer dan twee redenen,
dan worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.
300036 12
Begin

### Pagina 2

Dit is een opgavenset van een examen over 'Natuur en milieu'. De opgave is opgedeeld in twee bronnen. Bron 1 presenteert een horizontale staafdiagram die de CO2-uitstoot (in miljoen ton) in 1997 weergeeft voor verschillende landen. De landen zijn gerangschikt op basis van hun uitstoot, met de VS als hoogste en Polen als laagste onder de getoonde landen. Bron 2 toont een staafdiagram met de procentuele toe- of afname van de CO2-uitstoot in de periode 1990-1997 voor verschillende landen, waarbij de x-as loopt van afname tot toename. De student wordt gevraagd om de grootste CO2-uitstoot in 1997 te benoemen en te verklaren waarom Frankrijk, ondanks een lager ontwikkelingsniveau, een lagere CO2-uitstoot heeft dan verwacht, met behulp van kaartblad 73 uit de atlas. De vragen beoordelen het interpreteren van grafische data en het leggen van verbanden tussen economische factoren en milieu-impact.

### Pagina 3

1p 3□ De opmerkelijke ontwikkeling van de uitstoot van CO\textsubscript{2} van Rusland en Polen in bron 2 is te
verklaren door de combinatie van politieke en economische veranderingen.
2p 4□ Noem de politiek-economische verandering die zich in beide landen voltrokken heeft.
1p 4□ Leg uit op welke wijze deze politiek-economische verandering heeft geleid tot een
vermindering van de CO\textsubscript{2}-uitstoot in Rusland en Polen.

Stelling:
3p 5□ Op mondiale schaal is het zeer moeilijk om de CO\textsubscript{2}-uitstoot te verminderen.
    Geef een demografisch, een economisch en een politiek argument dat deze stelling
    ondersteunt.

Opave 2

bron 3 Opvolger van Amundsen

Louwrens Hacquebord, fysisch geograaf en
archeoloog, is Nederlands poolskundige
bij uitstek. De boekenkasten van zijn
werkkamer van de Universiteit van
Groningen puilen uit van de dagboeken van
beroemde poolreizigers zoals Nansen en
Amundsen.
De poolhoogleraar kreeg bekendheid met de
opgraving, eind jaren zeventig, van de
resten van een zeventiende-eeuwse
walvisvaarders nederzetting op het
uiterste noordwestelijke puntje van
Spitsbergen. Het in eerste instantie
archeologisch getinte onderzoek kreeg
geleidelijk aan een milieucomponent en dat
typeert inmiddels het onderzoek van het
Arctisch Centrum.
"Menselijk handelen heeft een grote invloed
op de ecologie, zelfs eeuwen geleden", zegt
Hacquebord. Op grond van archeologische
opgravingen en schriftelijke overleveringen

vrij naar: Scholtens, Broer, de Volkskrant, 15-9-2001

Op kaart 199A (51e druk; 176A) wijkt de Barentszzee af van de overige zeeën die dezelfde
breedteligging hebben.
1p 6□ In welk opzicht wijkt de Barentszzee af?
2p 7□ Geef daarvoor de verklaring met behulp van een andere atijskaart.
2p 8□ Op welke kaart heb je deze verklaring gebaseerd?

van walvisvaarders berekende de hoogleraar
dat er in de zeventiende eeuw ongeveer
16.000 walvissen en 25.000 walrussen in de
buurt van Spitsbergen moeten zijn geweest.
Die zijn in de eeuwen daarna door
voornamelijk Nederlandse en Engelse
walvisvaarders weggevangen. In 1850 was
bijvoorbeeld de Groenlandwalvis geheel
uitge vist. In nu, 150 jaar later, is de walvis
niet teruggekeerd omdat zijn plaats in het
ecosysteem door andere dieren is
ingenomen. Het gevolg is geweest dat de
regio aanzienlijk meer voedsel
ter beschikking kreeg, wat heeft geleid tot
een sterke groei van de vogelpopulatie,
hetgeen weer heeft geleid tot vergrassing.

Een belangrijk criterium voor het onderzoek
van het Arctisch Centrum is, dat al het
onderzoek nut dient te hebben voor
Nederland. Een onderzoeksprogramma
betreft bijvoorbeeld de ijskap van Groenland.

300036 12 3 Lees verder

### Pagina 4

Volgens bron 3 is er in de afgelopen tijd op Spitsbergen vergrassing opgetreden. De oorzaak ligt in het verleden.
In 1850 was bijvoorbeeld de Groenlandwalvis geheel weggevist.
In een schema kan worden weergegeven wat er tussen het verdwijnen van de
Groenlandwalvis en de vergrassing plaatsvond. De pijlen in het schema geven oorzaak-
gevolgrelaties aan.
4p 9 [ ] Neem schema 1 over op je antwoordblad. Vul in de rechthoeken de ontbrekende
gevolgen/oorzaken in.
schema 1 Groenlandwalvis weggevist
↓
↓
sterke groei vogelpopulatie
↓
↓
↓
vergrassing
Volgens bron 3 dient het onderzoek van het Arctisch Centrum een relatie te hebben met
Nederland.
2p 10 [ ] Leg uit waarom het onderzoek van de ijskap van Groenland van betekenis is voor
Nederland.
300036 12 4 Lees verder

### Pagina 5

Opgave 3
Hoge Veluwe laat de boel weer waaien

bron 4
Eeuwenlang vormde het stuifzand op de
Hoge Veluwe een plaag voor de plaatselijke
keuterboertjes.
Honderd jaar nadat het unieke landschap
grotendeels werd bedwongen, laat het
Nationale Park een deel terugkeren.

Misschien kan de natuur (liefhebber) het hart
van de Hoge Veluwe de komende maanden
maar beter mijden. Daar komen dan de
houtversnipperaars en maken kettingzagen
korte metten met een vliegenbos dat er de
afgelopen tachtig jaar spontaan is ontstaan.
De houtkap moet er voor zorgen dat de
heersende zuidwestelijke wind vrij spel krijgt.
En ook daar dichten buldozers en
vrachtauto's straks een ravage aan. Ze
schrapen grond en de schaarse vegetatie af,
om de onderliggende zandlaag naar boven
te krijgen. Die moet weer gaan bewegen:
een nieuw 'levend' stuifzand worden, zo luidt
het plan.
Aan het begin van de vorige eeuw bestond
meer dan de helft van het huidige
5200 hectare omvattende Nationale Park uit
stuifzanden. Het Otterlose Zand, het
Deelense Zand, het Oud Ede-Eester Zand en
andere gebiedsnamen verwijzen daar nog
naar. (...)
Op levend stuifzand groeit bijna
niets. Maar als het tot stilstand is gebracht,

vrij naar: Koper, A., in: de Volkskrant, 22-9-2001

verschijnt er eerst een groen waas van algen
op het fijne gele zand. Later volgen dan de
zeldzame korstmossen, de grassen, kruiden
en hei. Die binden de grond en bereiden de
weg voor de eerste struiken en bomen die in
de loop der decennia tot dichte bossen uit
zullen groeien.
De voorouders van de huidige Veluwenaren
hadden er eeuwenlang alles voor over om
het stuifzand te bedwingen. Waarom dan nu
het stuifzand in een gebied van meer dan
honderd hectare nieuw leven ingeblazen?
Vrijwel de hele Veluwe, de stuifzanden niet
in de laatste plaats, is door mensen
gemaakt. Zij dat die er natuurlijk nooit op
waren om een armoedig, onvruchtbaar
landschap te creëren. Maar de
buurtschappen van kleine keuterboertjes, die
op het zand landbouwing er karig bestaan
te schrapen, konden
niet anders. (...)
In het midden van de achttiende eeuw
bestond 60 procent van de huidige Hoge
Veluwe uit levend stuifzand, de rest was hei
(30 procent), bos (8 procent) of akkerland
(2 procent). Elders op de Veluwe, maar ook
in Brabant, Overijssel en Drenthe was het
niet wezenlijk anders.
Pas honderd jaar later konden de eerste
successen in de strijd tegen het zand
worden gemeld.
(...)

300036 12 5 Lees verder

### Pagina 6

bron 5 Zand mag weer stuiven

[FIGUUR: Topografische kaart van de Hoge Veluwe met legenda.]

Legenda:
------ toekomstig stuifzandgebied
-.-.-.- grens van Nationaal Park De Hoge Veluwe

vrij naar: Topografische Dienst, kaartblad 33 West, Emmen, 1999

1p 11 □ In welk tijd vak van het Kwartair zijn de stuifzanden van de Hoge Veluwe ontstaan?
2p 12 □ Geef de verklaring voor het ontstaan van deze stuifzanden.

In de alinea die begint met de tekst “Op levend stuifzand groeit en bloeit bijna niets” wordt
een ecologisch proces omschreven.
1p 13 □ Welk ecologisch proces wordt bedoeld?

In bron 4 wordt een procentuele verdeling gegeven van het bodemgebruik op de Hoge
Veluwe in de achttiende eeuw.
Het huidige bodemgebruik op de Hoge Veluwe wijkt sterk af van het bodemgebruik in de
2p 14 □ achttiende eeuw. Dit is onder andere te zien bij de omvang van het bosopervlak.
Noem nog twee van deze verschillen in bodemgebruik op de Hoge Veluwe.
Gebruik hierbij kaart 36-37 (51e druk: 32-33) van de atlas.

Het bosareaal is sinds de achttiende eeuw sterk uitgebreid door aanplant van bos.
1p 15 □ Geef een reden voor de bosaanplant.

Op bron 5 is aangegeven waar men in de toekomst op de Hoge Veluwe het stuifzandgebied
wenst uit te breiden.
2p 16 □ Noem met behulp van kaart 36-37 (51e druk: 32-33) en bron 5 twee argumenten waarom
juist dit gebied hiervoor zeer geschikt is.

300036 12 6 Lees verder


### Pagina 7

Opave 4
De Kerf
bron 6
[FIGUUR: Landschap met duinen, zee en twee mensen die naar de zee wijzen]
bron: Bezoekerscentrum Het Zandspoor
De Kerf: een dynamisch nieuw natuurgebied
Ooit drong de zee op deze plek twee keer eerder de duinen binnen. Maar toen was dat
absoluut niet de bedoeling. Nu komt het zoute water elk jaar wel een paar keer achter de
eerste duinenrij en is dat juist goed voor de natuur. Het is duidelijk: de inzichten in
kustbeheer zijn de laatste jaren drastisch veranderd en De Kerf is daar een interessant
voorbeeld van. In 1997 is hier, halverwege Bergen en Schoorl aan Zee, een inkeping (een
kerf) in de duinen gemaakt, zodat bij storm en springvloed zeewater de Vallei kan instromen.
Als dat gebeurt, blijft er zout in de bodem achter, (...). Zo was het honderden jaren geleden
en zo mag het ook nu weer zijn.
bron: Bezoekerscentrum Het Zandspoor
2p 17 Bij het beheer van de zeereep had men lange tijd uitsluitend oog voor de kustverdediging.
Noem twee maatregelen die genomen zijn om de afbraak van de zeereep tegen te gaan.
2p 18 Lang niet alle duingebieden van ons land zijn geschikt voor een experiment zoals
beschreven in bron 7.
Geef met behulp van de atlas de verklaring waarom juist in het duingebied bij Schoorl zo’n
kerf kon worden aangelegd.
2p 19 Door de aanleg van zo’n kerf zal de biodiversiteit (soortenrijkdom) in het duinlandschap
nemen.
Geef daarvoor twee argumenten.
300036 12
7
Lees verder

### Pagina 8

Opave 5
bron 8
Percentage van de beroepsbevolking werkzaam in industrie en mijnbouw, per regio of
per land, 1991
INDUSTRIE
[FIGUUR: Kaart van Europa met regio's gekleurd op basis van het percentage van de beroepsbevolking werkzaam in industrie en mijnbouw in 1991. Een legenda geeft de kleurcodes weer: minder dan 30%, 30-35%, 35-40%, 40-45%, en 45% of meer. Een schaalbalk met afstanden in kilometers is ook aanwezig.]
Legenda:
percentage van de beroepsbevolking werkzaam in
industrie en mijnbouw, per regio of per land (1991).
minder dan 30
35-40
45 of meer
30-35
40-45
vrij naar: De Grote Bosatlas, 51e druk
Tussen de kaartbeelden van bron 8 en van kaart 84B (51e druk: 74B) bestaat mogelijk een
samenhang.
2p 20
Formuleer een hypothese over de mogelijke samenhang tussen beide kaartbeelden.
Om de hypothese te kunnen toetsen moeten eerst enkele deelvragen worden beantwoord.
Formuleer een deelvraag die nodig is om de samenhang te kunnen aantonen die in de
hypothese wordt verondersteld.
2p 21
Toenemend gebruik van kernenergie in landen als Polen, Tsjechië en Slowakije zal de
zwavelconcentratie in Midden-Europa verminderen.
2p 22
Geef daarvoor de verklaring.
300036 12
8
Lees verder

### Pagina 9

Politiek en ruimte
Opgave 6
Jaarlijkse verandering in het bruto nationaal product van tien kandidaat-EU-landen,
1990-2000 in procenten

[FIGUUR: Tabel met landen en procentuele jaarlijkse veranderingen van BNP van 1990 tot 2000.]

*cijfers nog niet beschikbaar

bron: Website van Business Central Europe (http://www.bcemag.com), in: Europa
Periodiek, juni 2001

2p 23
De daling van het BNP is bij de drie Baltische staten Estland, Letland en Litouwen in 1992
en 1993 veel groter dan bij de overige zeven kandidaat-lidstaten.
Geef hiervoor, met behulp van de kaarten 69A (51e druk: 61A) en 123A (51e druk: 111A),
de politiek-geografische verklaring.

De Baltische staten zijn er de laatste jaren in geslaagd flink wat buitenlands kapitaal aan te
trekken. Vooral ondernemers uit Scandinavië bleken bereid om in deze landen te investeren.
Met name de arbeidsmarktsituatie speelde hierbij een belangrijke rol.

1p 24
Welk argument met betrekking tot de arbeidsmarkt zouden ondernemers uit Scandinavië
kunnen gebruiken om te investeren in de Baltische staten?

1p 25
Welke geografische factor zal vermoedelijk ook een belangrijke rol gespeeld hebben bij de
beslissing van Scandinavische ondernemers om in de Baltische staten te gaan investeren?

2p 26
Van deze Scandinavische investeerders blijken de Finnen het meest geïnteresseerd te zijn in
Estland. Geen wonder, want Finnen en Esten zijn cultureel gezien nauw aan elkaar verwant.
Met welke twee atkaart aan de serie 'Europa' kun je die culturele verwantschap het
beste aantonen?

300036 12 9 Lees verder

### Pagina 10

Opave 7

bron 10
In de periode 2000-2006 zal de Europese Unie financiële steun voor sociaal-economische
ontwikkeling toekennen aan twee soorten regio's: de regio's met een
ontwikkelingsachterstand (Doelstelling 1) en de regio's die in een omschakelingsproces
verkeren (Doelstelling 2).

Doelstelling 1: Regio's met een ontwikkelingsachterstand
Bij de eerste doelstelling gaat het om het inlopen van de ontwikkelingsachterstand in de
regio's met een BBP (Bruto Binnenlands Product) per inwoner dat lager is dan 75% van het
EU-gemiddelde. In deze regio's zijn de problemen op het gebied van economisch potentieel,
inkomen, werkgelegenheid, infrastructuur en opleidingsniveau van de beroepsbevolking het
grootst.

Doelstelling 2: Regio's met een economische en sociale omschakeling
Bij de tweede doelstelling gaat het om steunverlening voor de economische en sociale
omschakeling van gebieden die in structurele moeilijkheden verkeren, ook in welvarende
lidstaten. Een dergelijke omschakeling behoeft die verband houdt met een ontoereikende
variatie in de economische structuur, komt voor in diverse gebieden van de Unie, waaronder
industriële, plattelands- en stedelijke gebieden en gebieden die afhankelijk zijn van visserij.

bron: brochure: De regionale steun van de Europese Unie aan Nederland, 2000

bron 11
Enkele economische indicatoren van Nederlandse landsdelen en provincies

[FIGUUR: Tabel met regio's (EU15, Nederland, Noord-Nederland, Oost-Nederland, West-Nederland, Zuid-Nederland) en economische en arbeidsmarktindicatoren (BBP per hoofd EU-landen=100, Werkgelegenheid per sector (% van totaal), 1999, Werkloosheidspercentage 1989, Werkloosheidspercentage 1999 (% van alle werklozen), Vrouwen 1999, Jongeren 1999)]

bron: Tweede verslag over de economische en sociale cohesie, 2001

Onze drie noordelijke provincies krijgen in de periode 2000-2006 financiële steun uit de
structuurfondsen van de EU. Deze fondsen zijn bedoeld om arme gebieden in de EU te
helpen. Het geld uit deze structuurfondsen wordt verdeeld op grond van verschillende
doelstellingen. Onze drie noordelijke provincies krijgen steun in het kader van
doelstelling 2.

2p 27
Toon met behulp van bron 10 en de meest geschikte cijfers uit bron 11 aan, dat de steun
aan Noord-Nederland zeker niet gegeven kan zijn op grond van doelstelling 1.

3p 28
Op welke ruimtelijke schaal is deze steun beter te verdedigen, op de nationale of op de
Europese schaal?
Beargumenteer je keuze met behulp van de werkloosheidscijfers van 1999 in bron 11.

2p 29
Gelet op de geografische ligging is de concurrentiepositie van de industrie in
Noord-Nederland zowel op nationale als op Europese schaal niet zo goed.
Noem hiervoor de oorzaak die geldt voor beide ruimtelijke schalen.

300036 12
10
Lees verder


### Pagina 11

Opgave 8
bron 12
Nauwere band met Rusland hernieuwt debat over grenzen

"Rusland is een Europees land", zei Europees commissaris voor buitenlandse betrekkingen Chris Patten deze week aan de vooravond van de betekenisvolle topontmoeting tussen de Europese Unie en Rusland. Het was een van de kortste zinnen in een op zeer
vriendschappelijke toon gesmede toespraak van Patten in aanwezigheid van president
Vladimir Poetin. Het was tegelijkertijd een van de meest cruciale.
Pattens woorden zeggen meer over de EU dan over Rusland. De eurocommissaris schetste
in kort bestek de ambitie van de EU om van Rusland een op Europa gericht land te maken.
Impliciet blaast hij ook de discussie nieuw leven in over de vraag waar de grenzen liggen
van de unie.

bron: Het Financieele Dagblad, 5-10-2001

bron 13
Rusland is meer dan een energieleverancier

Rusland en de EU zijn in oktober 2000 een
dialoog over energiezaken begonnen om de
energievoorziening in heel Europa in het
begin van de 21e eeuw veilig te stellen.
De uitkomsten daarvan zijn veelbelovend
voor een toekomstige samenwerking, zegt
Ivan Ivanov, de plaatsvervangend minister
van buitenlandse zaken van de Russische
Federatie.

Energieopwekking is de ruggengraat van
ontwikkelde economieën. Zelfs de toestand
van het milieu, tot en met de verandering
van het klimaat in de wereld, hangt af van de

manier waarop energie wordt gewonnen.
Het bovenstaande geldt evenzeer voor
Rusland als voor de Europese Unie.
Fossiele brandstoffen vormen het
hoofdbestanddeel van de Russische export,
ook naar Europa. In de EU-landen is
de energieproductie verantwoordelijk voor
25% tot 50% van de economische groei. De
helft van de energie wordt nu geïmporteerd
en dat percentage zal groeien tot 70% in
2020.
Rusland is een van de dichtstbijzijnde en
betrouwbaarste energieleveranciers voor de
EU-landen.

bron: Het Financieele Dagblad, 14-9-2001

1p 30 □
Rusland is één van de grootste energieproducenten in de wereld.
Hoeveel procent van de wereldproductie van aardolie werd volgens de atlas in 1999
(51e druk: 1992) geleverd door Rusland?

Wat betreft de energievoorziening lijkt een nauwere samenwerking tussen Rusland en de
EU een logische ontwikkeling.
2p 31 □ Leg dit uit met behulp van gegevens ontleend aan kaartblad 189 (51e druk: kaartblad 167).

De Russische minister Ivanov stelt in bron 13 dat Rusland een van de dichtstbijzijnde en
betrouwbaarste energieleveranciers van de EU-landen is. Het ligt voor de hand dat hij,
om zonder dat gebied overigens te noemen, daarbij denkt aan die andere, en tot tot
belangrijkste energieleverancier van de EU.
Welke atlatkaart kun je het beste gebruiken om die belangrijkste energieleverancier van de
EU te vinden?

2p 32 □

1p 33 □ Welk argument zou minister Ivanov kunnen gebruiken om duidelijk te maken dat Rusland
als energieleverancier betrouwbaarder is dan bij vraag 32 bedoelde gebied.

Een grotere afhankelijkheid van de aardolieaanvoer uit Rusland zou wel eens een negatief
effect kunnen hebben op de positie van Rotterdam als wereldhaven nummer 1.
2p 35 □ Leg dit uit.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

300036 12
1

### Pagina 12

In bron 12 wordt de vraag gesteld waar de grenzen van de EU liggen. Hoe ver kun je, geografisch gezien, gaan bij de uitbreiding van de EU? Met andere woorden: het staat ter discussie of Rusland te beschouwen is als een Europees land.
Het is gebruikelijk om het Oeralgebergte als de oostgrens van Europa te beschouwen. Er is dan sprake van een zuiver fysisch-geografische benadering van het begrip grens. Welk politiek-geografisch bezwaar kun je maken tegen het gebruik van het Oeralgebergte als oostgrens van Europa?

Hoewel Rusland als leverancier van energie erg belangrijk voor Europa kan zijn, bestaan er toch grote bezwaren tegen uitbreiding van de EU met Rusland.
Noem een economisch argument van de EU-lidstaten om Rusland voorlopig niet te laten toetreden tot de EU.

Einde
300036 12