# Eindexamen Aardrijkskunde HAVO 2003 tijdvak 1 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/aardrijkskunde/2003/tijdvak-1 ## Vragen in dit examen ### Vraag 1 – Opgave 2 ### Vraag 2 – Opgave 2 ### Vraag 3 – Opgave 2 ### Vraag 4 – Opgave 2 ### Vraag 5 – Opgave 2 ### Vraag 6 – Opgave 2 ### Vraag 7 – Opgave 2 ### Vraag 8 – Opgave 2 ### Vraag 9 – Opgave 9 ### Vraag 10 – Opgave 10 ### Vraag 11 – Opgave 11 ### Vraag 12 – Opgave 12 ### Vraag 13 – Opgave 13 ### Vraag 14 – Opgave 14 ### Vraag 15 – Opgave 15 ### Vraag 16 – Opgave 16 ### Vraag 17 – Opgave 2 ### Vraag 18 – Opgave 2 ### Vraag 19 – Opgave 2 ### Vraag 20 – Opgave 2 ### Vraag 21 – Opgave 2 ### Vraag 22 – Opgave 2 ### Vraag 23 – Opgave 2 ### Vraag 24 – Opgave 2 ### Vraag 25 – Opgave 2 ### Vraag 26 – Opgave 2 ### Vraag 27 – Opgave 27 ### Vraag 28 – Opgave 2 ### Vraag 29 – Opgave 2 ### Vraag 30 – Opgave 2 ### Vraag 31 – Opgave 31 ### Vraag 32 – Opgave 32 ### Vraag 33 – Opgave 2 ### Vraag 34 – Opgave 2 ### Vraag 35 – Opgave 35 ### Vraag 36 – Opgave 36 ### Vraag 37 – Opgave 2 ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen HAVO Aardrijkskunde (nieuwe stijl) Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs 20 03 Tijdvak 1 Donderdag 22 mei 9.00 - 11.30 uur Voor dit examen zijn maximaal 77 punten te behalen; het examen bestaat uit 37 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. Voor de uitwerking van de vragen 27 en 28 is een bijlage toegevoegd. Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden d.i.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. 300011 12 Begin ### Pagina 2 Dit is een opgavepagina van een examen, getiteld 'Natuur en milieu', specifiek 'Opave 1: DE NIJLDELTA GROEIT NIET MEER'. De pagina bevat een tekst die de landbouw in Egypte en de impact van de Aswandam beschrijft, inclusief de gevolgen voor de Nijldelta. Er wordt verwezen naar een atlas (52e of 51e druk) en de student dient de atlas te gebruiken. Een kaart van Egypte en de omgeving wordt getoond met aanduidingen van de Middellandse Zee, de Nijl, Caïro, Israël, Jordanië, Saudi-Arabië, de Rode Zee, het Nassermeer en landsgrenzen. Een legenda verklaart de symbolen voor de Aswandam en landsgrenzen. De kaart bevat ook een schaalbalk (0-600 km). Van de student wordt verwacht dat hij de informatie uit de tekst en de kaart combineert, waarschijnlijk om vragen te beantwoorden over de landbouwproductie, de Nijldelta, de Aswandam, en de milieu-impacts, zoals erosie en slibafzetting. ### Pagina 3 1a (2p) De aanleg van de Aswandam heeft grote invloed op het gedeelte van de Nijl, stroomafwaarts van het stuwmeer. Geef hiervan twee voorbeelden. 1b (2p) De aanleg van de Aswandam heeft geleid tot een toename van het gebruik van kunstmest in Egypte. Geef daarvoor een verklaring. 2p 3 Geef hiervan twee voorbeelden. 3a (1p) Om inzicht te krijgen in de hoeveelheid Nijlwater die beschikbaar is voor Egypte, voldoet het kaartje van bron 2 niet. Welke ruimtelijke schaal is het meest geschikt om informatie te verzamelen over de toevoer van Nijlwater? 3b (2p) Wat betreft de watertoevoer van de Nijl verkeert Egypte in een kwetsbare positie. Leg deze kwetsbare positie uit. 300011 12 3 Lees verder ### Pagina 4 Dit is een opgavepagina uit een examen, met de titel 'Europese Commissie verwijt Nederland laksheid bij compensatie natuur - Herstel Westerschelde onvoldoende'. De tekst behandelt de kritiek van de Europese Commissie op Nederland inzake de compensatie voor natuurschade bij de verdieping van de Westerschelde. Er wordt verwezen naar eerdere afspraken met Vlaanderen in 1995 en de pogingen om polders aan te leggen. De pagina bevat een kaart van Zeeuws-Vlaanderen en het havengebied van Antwerpen, met aanduidingen A, B, C, D, en een legenda die 'kanaal' aangeeft. De tekst gaat in op baggeractiviteiten, de impact op natuurwaarden en de dreiging van een procedure bij het Europees Hof van Justitie. Wat van de student gevraagd wordt, is niet direct zichtbaar op deze pagina, maar de informatie dient waarschijnlijk als context voor een vervolgvraag of een analyseopdracht. ### Pagina 5 Aan de verdieping van de vaargeul in de Westerschelde (zie bron 3) zijn verschillende dimensies te onderscheiden die te maken hebben met belangentegenstellingen. 4p 5 Schrijf twee van deze dimensies onder elkaar op je antwoordblad. Zet achter elke dimensie met welk belang ze te maken heeft. Bij deze belangentegenstellingen is volgens bron 3 sprake van drie overheden op een verschillende ruimtelijke schaal. 3p 6 Noem deze drie verschillende overheden en de daarmee corresponderende ruimtelijke schaal. 2p 7 Noem een milieuprobleem dat het gevolg is van de uitdieping van de vaargeul. Als gevolg van de verdieping van de Westerschelde ontstaat verlies van natuurwaarden. In bron 3 wordt vermeld dat polders aan het water moeten worden teruggegeven ter compensatie van dit verlies. 3p 8 Gebied D in bron 4 komt hiervoor het meest in aanmerking, hoewel het eigenlijk geen polder is. Schrijf de letters A, B en C van de gebieden van bron 4 onder elkaar op je antwoordblad. Zet achter elke letter een argument waarom het gebied *niet* geschikt is. 300011 12 5 Lees verder ### Pagina 6 Opave 3 Montferland, een stuwwal van betekenis bron 5 Temidden van de glooiende velden van de Liemers zijn de heuvels van Montferland al van verre zichtbaar als een donkere streep, even boven de horizon. Veel indrukwekkender vertonen ze zich als we uit de zuidoostelijke richting komen. Als we over de Duitse autosnelweg terugkomen van vakantie rijzen de heuvels als een baken voor ons op en lijkt Nederland wel heuvelland. bron: Otter, Cees den, in: Aarde en Mens, juli 1999 bron 6 Montferland: dalsystemen uit de voorlaatste en laatste ijstijd [FIGUUR: Een kaart van het Montferland met de grenzen van Nederland en Duitsland, inclusief de A12. De kaart toont heuvels, droge dalen, smeltwaterdalen en landgrenzen. Verschillende plaatsnamen zoals Montferland, Stokkum, Zeddam, Elten, Hoch Elten, 's-Heerenberg, Galsenberg, Huyssenberg, Rijsberg en Hettenheuvel zijn aangegeven met hun hoogtes. Er is een noordpijl en een schaalbalk van 0 tot 1 km.] Legenda: Stuw'wal Droog dal, Weichselien Smeltwaterdal, Saalien Landsgrens bron: Otter, Cees den, in: Aarde en Mens, juli 1999 300011 12 6 Lees verder ### Pagina 7 bron 7 Lengteprofiel door het centrale smeltwaterdal Zeddam-Stokkum [FIGUUR: Lengteprofiel van een smeltwaterdal met verschillende lagen sedimenten en de legenda die de lagen aanduidt: gesteund pre-Saalien, zand en grind, dekzand, veen, keileem, smeltwaterzanden en de richting van smeltwater.] Stokkum Zaddam 30 20 10 NAP 0 1 km bron: Otter, Cees den, in: Aarde en Mens, juli 1999 In het pre-Saalien zijn er door rivieren sedimenten afgezet. Later werden deze sedimenten door het gletsjerijs opgestuwd. De stuwvallen van Montferland zijn op deze manier gevormd. 1p 9 $\square$ Via welke rivier zijn de meeste fluviatiele sedimenten van de stuwvallen van Montferland aangevoerd? 1p 10 $\square$ Via het dal van welke (huidige) rivier heeft het gletsjerijs Montferland weten te bereiken? Tussen Zeddarn en Stokkum lag vroeger een klein gletsjertongbekken. Later heeft zich hier de enckelenderdal gevormd. 2p 11 $\square$ Uit welke afzetting, aangegeven in bron 7, kun je afleiden dat zich hier vroeger een tongbekken bevond? Montferland is, net als de meeste andere stuwvallen in ons land, van grote betekenis voor de drinkwatervoorziening. 2p 12 $\square$ Noem twee eigenschappen van stuwvallen waardoor deze zeer geschikt zijn voor de drinkwatervoorziening. Tot omstreeks 1975 leverde Montferland water van uitstekende kwaliteit. Deze kwaliteit is de laatste paar decennia flink achteruit gegaan als gevolg van de sterke toename van het nitraatgehalte in het grondwater. 1p 13 $\square$ Noern de oorzaak van de toename van het nitraatgehalte in dit water. Het realiseren van de Ecologische Hoofdstructuur op kaart 61D (51e druk: 55D) is van belang voor het behoud van het ecosysteem van Montferland. 4p 14 $\square$ Leg dit uit met behulp van de ‘eilandtheorie’. Stuwvallen, zoals die van Montferland, zijn voor de landbouw niet erg geschikt. Dat komt onder andere door de geringe vruchbaarheid. 2p 15 $\square$ Welke combinatie van twee fysisch-geografische oorzaken maakt stuwvallen ook minder geschikt voor de landbouw? Van oudsher zijn in Montferland de agrarische bedrijven hoofdzakelijk gelegen aan de rand van de stuwvallen. De akkers zijn daar langdurig sterk bemest. 2p 16 $\square$ Welke aanwijzing hiervoor geeft kaart 42A (51e druk: 38A)? 300011 12 7 Lees verder ### Pagina 8 Opgaaf 4 Ontwikkeling van het wereldklimaat bron 8 In onderstaande grafieken is de temperatuurafwijking (in °C) aangegeven ten opzichte van de gemiddelde temperatuur in de periode 1940-1980. Deze gemiddelde temperatuur is in de grafieken aangegeven met de 0-lijn. [FIGUUR: Grafiek A toont de temperatuurafwijking in °C ten opzichte van het gemiddelde van 1940-1980. De x-as loopt van 1880 tot 2000. De y-as loopt van -0,5 tot 0,5. Er is een lijntekening van de temperatuurafwijking.] gedeelte van het Holoceen Legenda: - temperatuurafwijking .... voorschrijdend gemiddelde gedeelte van het Kwartair B Pleistoceen 2 0 -2 -4 15 10 5 heden ouderdom in jaren x 1000 Jura Krijt Tertiair Kwartair C 0 -6 180 144 100 65 2.5 1 heden ouderdom in jaren x 1 000 000 bron: Berendsen, H., Landschap in delen, Assen, 1997 De temperatuurgegevens waarop grafiek A van bron 8 is gebaseerd, zijn verkregen door thermometer­metingen. De temperatuur­gegevens waarmee grafiek B is gemaakt, zijn op een andere manier verkregen. Noem twee onderzoeksmethoden waarmee men de temperaturen, nodig voor het maken van grafiek B, heeft kunnen vaststellen. 2p 17 Vulka­uitbarstingen en inslagen van meteorieten hebben in het verleden het klimaat soms sterk beïnvloed. Het verloop van de temperatuur tijdens het Kwartair (zie grafiek C) kan hier echter niet mee worden verklaard. Noem twee mogelijke oorzaken waarmee het temperatuurverloop in het Kwartair wél kan worden verklaard. 2p 18 300011 12 8 Lees verder ### Pagina 9 Figuur 177E (51e druk: 159E) in de atlas laat, in de periode 1860 tot 1990, een duidelijke stijging van de temperatuur zien. Over de verklaring van deze mondiale temperatuurstijging bestaat bij klimatologen nog geen overeenstemming. 2p 19 ☐ Mag men, op grond van de gegevens van figuur 177E (51e druk: 159E), concluderen dat er een direct verband bestaat tussen de uitstoot van CO2 en de stijging van de temperatuur? Geef hiervoor een argument ontleend aan figuur 177E (51e druk: 159E). Opgave 5 Hypothese naar aanleiding van de ataskaarten 177F en 177A (51e druk: 159F en 159A): Herbebossing levert een belangrijke bijdrage aan de bestrijding van de effecten van de CO2-uitstoot. Een bijbehorende hoofdvraag kan zijn: Kan, door herbebossing, de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer gelijk blijven? Om deze hoofdvraag te kunnen beantwoorden moet eerst een aantal deelvragen worden gemaakt. Een voorbeeld van zo'n deelvraag is: Zal de CO2-uitstoot de komende 50 jaar, als gevolg van de voortgaande technische ontwikkeling, toenemen of afnemen? 2p 20 ☐ Formuleer nu zelf een deelvraag over herbebossing, die past bij de hypothese en de hoofdvraag. Op kaart 177F (51e druk: 159F) lijken twee Afrikaanse landen het gunstigst af te steken bij de rest van Afrika. 2p 21 ☐ Welke twee landen zijn dit? 2p 22 ☐ Waarom zou je dit, gezien de klimaatgegevens van beide landen, niet verwachten? 2p 23 ☐ Leg uit, met behulp van gegevens van ataskaarten 177F en 177C (51e druk: 159F en 159C), dat deze beide landen geen grote bijdrage kunnen leveren aan de bestrijding van de effecten van de CO2-uitstoot. Politiek en ruimte Opgave 6 bron 9 In de periode 2000-2006 zal de Europese Unie financiële steun voor sociaal-economische ontwikkeling toekennen aan twee soorten regio's: de regio's met een ontwikkelingsachterstand (Doelstelling 1) en de regio's die in een omschakelingsproces verkeren (Doelstelling 2). Doelstelling 1: Regio's met een ontwikkelingsachterstand Bij de eerste doelstelling gaat het om het inlopen van de ontwikkelingsachterstand in de regio's met een BBP (Bruto Binnenlands Product) per inwoner dat lager is dan 75% van het EU-gemiddelde. In deze regio's zijn de problemen op het gebied van economisch potentieel, inkomen, werkgelegenheid, infrastructuur en opleidingsniveau van de beroepsbevolking het grootst. Doelstelling 2: Regio's met een economische en sociale omschakeling Bij de tweede doelstelling gaat het om steunverlening voor de economische en sociale omschakeling van gebieden die in structurele moeilijkheden verkeren, ook in welvarende lidstaten. Een dergelijke omschakelingsbehoefte, die verband houdt met een ontluikende variatie in de economische structuur, komt voor in diverse gebieden van de Unie, waaronder industriële, plattelands- en stedelijke gebieden en ### Pagina 10 bron 10 Enkele economische indicatoren van de Duitse deelstaten Regio Economie Werkgelegenheid per sector Arbeidsmarkt Werkloosheidspercentage BBP per hoofd 15 EU-landen = 100 (% van totaal), 1999* 1998 1998 gemiddeld 1998-199 landbouw industrie diensten totaal 1999 langdurige werkloosheid, 1999 (als % van alle werklozen) vrouwen, 1999 jongeren, 1999 EU15 100,0 100,0 100,0 4,5 29,2 66,0 8,4 9,4 46,1 11,0 17,8 Duitsland 114,8 107,7 108,6 2,9 33,8 63,3 5,7 8,9 50,6 9,3 9,0 Baden- 125,1 122,5 123,4 2,5 41,4 56,1 3,3 5,1 53,9 5,2 5,8 Württemberg Bayern 116,7 122,9 123,4 4,1 35,6 60,3 3,7 5,0 47,6 5,1 5,4 Berlin 116,1 102,2 104,8 0,8 23,4 75,8 7,1 13,7 46,5 12,4 14,4 Brandenburg -- 70,6 72,3 5,4 32,2 62,3 -- 16,0 39,8 17,7 10,9 Bremen 144,3 143,5 143,6 1,3 26,4 72,3 11,4 11,4 61,7 6,6 13,0 Hamburg 175,2 185,5 185,8 0,5 22,4 77,1 8,9 7,9 57,7 6,6 10,1 Hessen 133,2 131,5 132,8 1,7 31,7 66,7 4,4 8,7 56,2 6,3 8,2 Mecklenburg- 70,7 71,9 6,8 26,9 66,3 -- 17,5 39,6 19,6 12,7 Vorpommern Niedersachsen 97,2 99,5 100,0 4,0 32,5 63,6 7,3 8,2 58,8 8,2 10,1 Nordrhein- 108,8 109,9 111,1 1,8 34,3 64,0 7,6 8,2 61,2 8,0 9,7 Westfalen Rheinland- 100,9 97,5 98,7 2,5 36,3 61,3 4,9 6,4 52,3 6,3 8,5 Pfalz Saarland 102,4 99,4 ### Pagina 11 Duitsland wordt vrij algemeen beschouwd als de grootste economische macht in de EU. Toch heeft dit land niet het hoogste BBP (Bruto Binnenlands Product) per hoofd van de bevolking. 2p 24 ☐ Welk demografisch gegeven maakt, in combinatie met het BBP per hoofd van de bevolking, dat Duitsland toch geldt als de grootste economische macht in de EU? Het wekt misschien verbazing dat een rijk land als Duitsland EU-steun ontvangt in het kader van doelstelling 1 van de structuurfondsen. Door te wisselen van analyseniveau is deze EU-steun goed te verdedigen. 4p 25 ☐ Leg dit uit met behulp van gegevens van bron 10. Het oostelijk deel van Duitsland kent, gemeten naar Europese maatstaven, al geruime tijd een grote werkloosheid. 2p 26 ☐ Welke atlastaart is het meest geschikt om aan te tonen dat dit deel van Duitsland, op Europese schaal gezien, een grote werkloosheid kent? De economische achterstand van de oostelijke deelstaten van Duitsland kun je goed illustreren met een kaartje van het BBP in 1998. Zie de bijlage. Maak een klassenindeling waarbij je rekening houdt met de volgende voorwaarden: • Kies de klassenbreedte zodanig dat alle klassen gevuld zijn. Er is dus geen klasse waar niet minimaal één deelstaat in past. • De klassen hebben alle een gelijke breedte, met uitzondering van de laagste en de hoogste klasse. De laagste klasse is al voor je ingevuld. De hoogste klasse kun je aangeven met ‘meer dan ...’. 2p 27 ☐ 2p 28 ☐ Kies voor elke klasse een juiste invulling van het bijbehorende legenda-blokje. N.B. Het is niet de bedoeling de kaart zelf in te vullen. Het gaat alleen om de legenda. Stel dat je een onderzoek doet naar de binnenlandse migratie in Duitsland. Formuleer een hypothese over het verband tussen de binnenlandse migratie en de werkloosheid in Duitsland. 2p 29 ☐ Geef kaartblad 96 (51e druk: 85) voldoende informatie om de hypothese te kunnen toetsen? Beargumenteer je keuze. 2p 30 ☐ Het ziet er naar uit dat de EU zich binnenkort in oostwaartse richting zal uitbreiden. Over de gevolgen van deze uitbreiding voor de oostelijke deelstaten van Duitsland wordt verschillend gedacht. Sommige deskundigen (zie bron 11) wijzen vooral op de positieve effecten die deze uitbreiding van de EU zou kunnen hebben op de oostelijke deelstaten van Duitsland. Anderen vrezen meer voor de negatieve effecten. Noem twee negatieve effecten die de oostwaartse uitbreiding van de EU voor de oostelijke deelstaten van Duitsland zou kunnen hebben. 2p 31 ☐ Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina. 300011 12 Lees verder ### Pagina 12 Opave 7 Landbouw bron 12 In de kandidaat-lidstaten van de EU is de landbouw belangrijker dan in de EU-lidstaten. Dit geldt voor de landbouwoppervlakte, het aandeel in het BBP en vooral voor het aandeel in de totale werkgelegenheid. Gemiddeld werkt meer dan 22% van de arbeidskrachten in de landbouw, dat wil zeggen 9,5 miljoen tegenover 5% of 8,2 miljoen in de EU. Het aandeel van de landbouw in het BBP is nog 9% tegenover 2,4% in de EU. bron: Agenda 2000, Voor een sterkere en grotere Unie, Europese Commissie, 1997 Om te mogen toetreden tot de EU moeten de kandidaat-lidstaten uit Centraal-Europa onder andere beschikken over een goed functionerende markteconomie. Om aan deze eis te kunnen voldoen hebben zij een aantal drastische hervormingen 2p 32 ☐ gerealiseerd. Een hervorming betrof de wijze waarop de prijzen tot stand kwamen. Welke hervorming bij het tot stand komen van de prijzen was nodig voor een goed functionerende markteconomie? Door de uitbreiding van de EU zal de agrarische beroepsbevolking van de EU, procentueel 2p 33 ☐ gezien, veel sterker toenemen dan de hoeveelheid landbouwgrond. Leg uit waardoor dit verschil veroorzaakt wordt. Uitbreiding van de EU heeft tot gevolg dat het aantal consumenten met ruim 100 miljoen 2p 34 ☐ zal toenemen. In theorie biedt dat kansen voor een flinke toename van de export van landbouwproducten vanuit Nederland. Leg uit dat in de praktijk deze toename van de export niet zo groot zal zijn. bron 13 Opave 8 ‘EU-steun alleen voor armste regio's’ Van onze correspondenten DEN HAAG/BRUSSEL - De Nederlandse regering wil dat vanaf 2007* alleen lidstaten die armer zijn dan gemiddeld regionale ontwikkelingshulp ontvangen uit de zogeheten Europese structuurfondsen. Dat betekent dat geen van de huidige EU-lidstaten nog steun krijgt, wellicht met uitzondering van Portugal en Griekenland. Als gevolg van de uitbreiding met Oost- en Midden-Europese landen zal het gemiddelde Bruto Binnenlands Product in de EU (per hoofd) fors dalen. De regionale steun zal daardoor vooral bij de nieuwe lidstaten terechtkomen. Dat staat volgens betrouwbare bronnen in een brief over de kosten van de uitbreiding die het kabinet vandaag, vergezeld van twee studies, naar de Tweede Kamer stuurt. (...) * In 2007 zal de EU waarschijnlijk worden uitgebreid met een aantal landen. bron: Het Financieele Dagblad, 10-9-2001 Volgens bron 13 wil de Nederlandse regering de uitgaven in het kader van de structuurfondsen herzien. Ben jij het eens met dit Nederlandse voorstel? In de vragen 35, 36 en 37 geef je een argument vóór en een argument tégen en tevergeef en weeg je deze argumenten tegen elkaar af. 1p 35 ☐ Geef een argument vóór dit voorstel van de Nederlandse regering. 1p 36 ☐ Geef een argument tégen dit voorstel van de Nederlandse regering. 2p 37 ☐ Weeg deze argumenten tegen elkaar af en geef hierbij duidelijk aan wat voor jou de doorslag geeft en waarom. Einde 300011 12